ชัยทิศชาดก
ว่าด้วยโปริสาทกับพระเจ้าชัยทิศ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๒๙๖ · บรรทัด ๙๓๐๙ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๓
เรื่องเล่า
ยักษ์กล่าวว่า ดูก่อนท่านมหาวีรเจ้า เชิญท่านไปเถิด แล้วส่งเสด็จพระมหาสัตว์เจ้า ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้า ครั้นทรงทำให้ยักษ์สิ้นพยศแล้วให้ศีล๕ กำหนดดูว่า ผู้นี้จะมิใช่ยักษ์กระมัง จึงทรงพระดำริว่า ธรรมดายักษ์ย่อมมีนัยน์ตาแดงและไม่กระพริบ เขาก็ไม่ปรากฏ เป็นผู้ดุร้าย อาจหาญ ผู้นี้ชะรอยจะมิใช่ยักษ์ คงเป็นมนุษย์แน่ เขาเล่ากันว่า พระเชษฐาแห่งพระราชบิดาของเรา ถูกนางยักษิณีจับไปถึงสามองค์ ในจำนวนนั้น นางยักษิณีกินเสียสององค์ แต่ประคบประหงมเลี้ยงดูด้วยรักใคร่เหมือนบุตรองค์เดียว ชะรอยจะเป็นองค์นี้แน่ เราจักนำไปทูลชี้แจง แก่พระราชบิดาของเรา ให้ท่านผู้นี้ครองราชสมบัติแล้ว จึงตรัสชักชวนว่า มาเถิด ท่านผู้เจริญ ท่านไม่ใช่ยักษ์ ท่านเป็นพระเชษฐาแห่งพระราชบิดาของเรา เชิญท่านมาไปกับเรา แล้วให้ยกเศวตฉัตรเสวยราชสมบัติ สืบสันตติวงศ์เถิด เมื่อยักษ์ค้านว่า เราไม่ใช่มนุษย์ จึงตรัสว่าท่านไม่เชื่อเรา แต่มีผู้ที่ท่านพอจะเชื่อถืออยู่บ้างหรือ ? เมื่อยักษ์ตอบว่ามีอยู่คือพระดาบสผู้มีจักษุเป็นทิพย์ ณ ที่โน้น จึงทรงพายักษ์นั้นไปสำนักพระดาบสนั้น พระดาบสเห็นคนทั้งสองแล้ว ทักขึ้นว่า ท่านทั้งสองคือลุงกับหลาน เที่ยวทำอะไรอยู่ในป่า แล้วชี้แจงความที่ชนเหล่านั้นเป็นญาติกันให้ทราบ ยักษ์เชื่อถ้อยคำของพระดาบส จึงกล่าวว่า พ่อหลานชาย เจ้าจงกลับไปเถิด ลุงเกิดมาชาติเดียวเป็นถึงสองอย่าง ลุงไม่ต้องการราชสมบัติดอก ลุงจักบวช แล้วบวชเป็นฤาษีอยู่ในสำนักของพระดาบส. ลำดับนั้น พระอลีนสัตตุราชกุมารถวายบังคมลาพระเจ้าลุงแล้ว ได้เสด็จกลับไปยังพระนคร.
พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถาความว่า
ลำดับนั้นแล พระราชโอรสอลีนสัตตุ ผู้มีพระปัญญา ทรงประคองอัญชลีไหว้ยักษ์โปริสาท ได้รับ อนุญาตแล้ว มีความสุขสวัสดี หาโรคมิได้เสด็จกลับ มายังกบิลรัฐ.
พระบรมศาสดา ครั้นตรัสพระคาถานี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงกรณียกิจอันชาวพระนคร และชาวนิคมเป็นต้นกระทำ จึงตรัสโอกาสคาถาความว่า
ชาวนิคม ชาวชนบท ถ้วนหน้าทั้งพลช้าง พลรถ และพลเดินเท้า ต่างพากันมาถวายบังคมพระราช โอรสนั้น พร้อมกับกราบทูลขึ้นว่า ข้าพระองค์ทั้ง หลาย ถวายบังคมพระองค์ พระองค์ทรงกระทำกิจ ซึ่งยากที่จะกระทำได้.
พระเจ้าชัยทิส ทรงสดับข่าวว่า พระราชกุมารกลับมาได้ทรงจัดการสมโภชต้อนรับ. พระราชกุมารแวดล้อมด้วยมหาชน ไปถวายบังคมพระราชบิดา. ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามว่า ลูกรัก เจ้าพ้นมาจากยักษ์เช่นนั้นได้อย่างไร. พระราชกุมารทูลว่า ขอเดชะ พระราชบิดาเจ้า ผู้นี้มิใช่ยักษ์ แต่เป็นพระเชษฐาธิราชของพระราชบิดา ผู้นี้เป็นพระปิตุลาของข้าพระพุทธเจ้า แล้วกราบทูลเรื่องราวทั้งปวงให้ทรงทราบ แล้วทูลว่า ควรที่พระราชบิดาจะเสด็จเยี่ยมพระปิตุลาของข้าพระพุทธเจ้าบ้าง. ทันใดนั้น พระเจ้าชัยทิส จึงตรัสสั่งให้พนักงานเภรีตีกลองประกาศให้ทราบทั่วกัน แล้วเสด็จไปยังสำนักแห่งดาบสทั้งหลาย ด้วยราชบริพารเป็นอันมาก. พระมหาดาบสจึงทรงเล่าเรื่องนางยักษิณีนำพระองค์ไปเลี้ยงดูไว้ไม่กินเสีย เรื่องที่พระองค์มิใช่ยักษ์ และเรื่องที่พระองค์เป็นพระประยูรญาติของราชสกุลเหล่านั้น แด่พระเจ้าชัยทิสหมดทุกอย่างโดยพิสดาร พระเจ้าชัยทิสทรงเชื้อเชิญว่า ข้าแต่พระเชษฐาธิราชเจ้า ขอเชิญพระองค์ เสด็จเสวยราชสมบัติเถิด พระมหาดาบส ถวายพระพรห้ามว่า อย่าเลย มหาราชเจ้า พระเจ้าชัยทิส ตรัสเชิญชวนว่า ถ้ากระนั้น ขอเชิญพระเชษฐาธิราชเจ้าไปอยู่ในพระอุทยานเถิด กระหม่อมฉันจักบำรุงด้วยปัจจัย ๔พระมหาดาบสถวายพระพรว่า อาตมาภาพจะยังไม่ไปก่อน มหาบพิตร พระเจ้าชัยทิส ตรัสสั่งให้ขุดคลองใหญ่ เหยียดยาวไประหว่างภูเขาลูกหนึ่ง ไม่ห่างจากอาศรมบท ของเหล่าพระดาบส แล้วให้หักล้างถางพงทำไร่นา โปรดให้มหาชนพันตระกูลอพยพมาตั้งครอบครัว เป็นตำบลใหญ่ ตั้งไว้เป็นภิกขาจารของพระดาบสทั้งหลาย บ้านตำบลนั้น ปรากฏชื่อว่า " จุลลกัมมาสทัมมนิคม " ส่วนประเทศที่พระมหาสัตว์เจ้า สุตตโสมบัณฑิต ทรมานพระยาโปริสาทพึงทราบว่า ชื่อมหากัมมาสทัมมนิคม.
พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงจบแล้ว ทรงประกาศอริยสัจจธรรม ในเวลาจบอริยสัจจกถา พระเถระผู้เลี้ยงดูมารดา ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระราชมารดาบิดา ได้มาเป็นตระกูลแห่งพระมหาราชเจ้า พระดาบสได้มาเป็นพระสารีบุตร ยักษ์ได้มาเป็นพระองคุลิมาล พระกนิษฐภคินี ได้มาเป็น นางอุบลวรรณาเถรีพระอัครมเหสี ได้มาเป็นราหุลมารดา ส่วนอลีนสัตตุราชกุมาร ได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาชัย ทิสชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๔๘–๓๖๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๓๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๓๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Cirassaṃ vata me udapādi ajja bhakkho mahā sattamibhattakāle kutosi ko vāsi tadiṅgha brūhi ācikkha jātiṃ vidito yathāsi.
Pañcālarājā migavaṃ paviṭṭho jayaddiso nāma yadi suto te carāmi kacchāni vanāni cāhaṃ pasadaṃ imaṃ khāda mamajja muñca.
Seneva tvaṃ paṇasi sayhamāno 1- mamesa bhakkho pasado yaṃ vadesi taṃ khādiyāna pasadaṃ jighaññaṃ khādissaṃ pacchā na vilāpakālo.
Na catthi mokkho mama nikkayena 2- gantvāna paccāgamanāya pañhe @Footnote: 1 Sī. Ma. sassamāno . 2 Sī. vikkayena. Taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasappadāya saccānurakkhī punarāvajissaṃ.
Kiṃ kammajātaṃ anutappate taṃ pattaṃ samīpaṃ maraṇassa rāja ācikkha me taṃ api sakkuṇemu anujāyituṃ āgamanāya pañhe.
Katā mayā brāhmaṇassa dhanāsā taṃ saṅgaraṃ paṭimokkaṃ na muttaṃ taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasappadāya saccānurakkhī punarāvajissaṃ.
Yā te katā brāhmaṇassa dhanāsā taṃ saṅgaraṃ paṭimokkaṃ na muttaṃ taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasappadāya saccānurakkhī punarāvajassu.
Mutto ca so porisādassa hatthā gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasappadāya āmantayī puttamalīnasattuṃ 1- . Ajjeva rajjaṃ abhisecayassu 2- dhammañca raṭṭhesu janesu 3- cāpi @Footnote: 1 Ma. -satataṃ . 2 Ma. abhisiñcayassu . 3 Ma. dhammaṃ cara sesu paresu -. Adhammakāro ca te māhu raṭṭhe gacchāmahaṃ porisādassa ñante 1- .
Kiṃ kamma kubbaṃ tava deva pāde 2- nārādhayiṃ taṃ tadicchāmi sotuṃ yamajja rajjamhi udassaye tuvaṃ rajjaṃpi niccheyya 3- tayā vināhaṃ.
Na kammunā vā vacasā ca 4- tāta aparādhitohaṃ tuviyaṃ sarāmi saddhiñca 5- katvā purisādakena saccānurakkhī punahaṃ gamissaṃ.
Ahaṃ gamissāmi idheva hohi natthi tato jīvato vippamokkho sace tuvaṃ gacchasiyeva rāja ahaṃpi gacchāmi ubho na homa.
Addhā hi tāta satānesa dhammo maraṇā ca me dukkhataraṃ tadassa kammāsapādo taṃ yadā pacitvā pasayha khāde bhidārukkhamūle.
Pāṇena te pāṇamahaṃ nimissaṃ mā tvaṃ agā porisādassa ñante 6- @Footnote: 1-6 Ma. ñatte . 2 Ma. pāva . 3 Ma. niccheyyaṃ . 4 Ma. va . 5 Ma. sandhiñca. Etañca te pāṇamahaṃ nimissaṃ tasmā mataṃ jīvitassa vaṇṇemi 1- .
Tato have dhītimā rājaputto vanditvā mātuñca pituñca 2- pāde. Dukkhinissa mātā nipatī 3- paṭhabyā pitassa paggayha bhujāni kandati.
Taṃ gacchantaṃ tāva pitā viditvā parammukho vandati pañjalīko somo ca rājā varuṇo ca rājā pajāpatī candimā sūriyo ca etehi gutto purisādakamhā anuññāto sotthi paccehi tāta.
Yaṃ daṇḍakirañño gatassa 4- mātā rāmassakāsi sotthānaṃ suguttā tante ahaṃ sotthānaṃ karomi etena saccena sarantu devā anuññāto sotthi paccehi putta.
Āvī rahovāpi manopadosaṃ nāhaṃ sare jātumalīnasatte etena saccena sarantu devā @Footnote: 1 Sī. varemi . 2 Sī. Yu. vandittha mātucca pitucca. Ma. - mātu ca pitu ca. @ 3 Ma. nipatā . 4 Yu. - daṇḍakāraññagatassa. Anuññāto sotthi paccehi bhātā 1- .
Yasmā ca me anadhimanosi sāmi na cāpi me manasā appiyosi etena saccena sarantu devā anuññāto sotthi paccehi sāmi.
Brahā ujū cārumukho kutosi na maṃ pajānāsi vane vasantaṃ luddaṃ maṃ ñatvā purisādakoti ko sotthimājānamidhāvajeyya.
Jānāmi ludda purisādako tvaṃ na taṃ na jānāmi vane vasantaṃ ahañca puttosmi jayaddisassa mamajja khāda pituno pamokkhā.
Jānāmi puttosi 2- jayaddisassa tathāhi vo mukhavaṇṇo ubhinnaṃ sudukkarañceva 3- kataṃ tavedaṃ yo mattumicche pituno pamokkhā.
Na dukkaraṃ kiñcimahettha maññe yo mattumicche pituno pamokkhā mātū ca hetū paralokagamyā 4- @Footnote: 1 Ma. bhātika . 2 Ma. puttoti . 3 Ma. sudukkaraññeva . 4 Ma. mātu ca @hetu paralokagantvā. Sukhena saggena ca sampayutto.
Ahañca kho attano pāpakriyaṃ āvī raho vāpi sare na jātu saṅkhātajātīmaraṇohamasmi yatheva me idha tathā parattha. Khādajja maṃdāni mahānubhāva karassu kiccāni imaṃ sarīraṃ rukkhassa vā te papatāmi aggā chādamāno 1- mayhaṃ tavamadesi maṃsaṃ.
Idañca te ruccati rājaputta cajesi 2- pāṇaṃ pitu pamokkhā tasmātiha 3- tvaṃ taramānarūpo sambhañja kaṭṭhāni jalehi aggiṃ.
Tato have dhītimā rājaputto dāruṃ samāhatva mahantamaggiṃ sandīpayitvā paṭivedayittha ādīpitodāni mahāyamaggi.
Khādajja maṃdāni pasayhakārī kiṃ maṃ muhuṃ pekkhasi haṭṭhalomo tathā tathā tuyhamahaṃ karomi @Footnote: 1 Ma. chādayamāno . 2 Sī. Yu. cajāsi . 3 Ma. tasmā hi so. Yathā yathā maṃ chādamāno 1- adesi.
Ko tādisaṃ āharati khāditāye dhamme ṭhitaṃ saccavādiṃ vadaññuṃ muddhāpi tassa viphaleyya sattadhā yo tādisaṃ saccavādiṃ adeyya.
Idaṃ hi so brāhmaṇaṃ maññamāno saso avāsesi sake sarīre teneva so candimā devaputto sasaṭṭhako 2- kāmaduhajja yakkha.
Cando yathā rāhumukhā pamutto virocate paṇṇaraseva bhāṇumā 3- evaṃ tuvaṃ porisādā pamutto viroca kapille 4- mahānubhāva āmodayaṃ pitaraṃ mātarañca sabbo ca te nandatu ñātipakkho.
Tato have dhītimā rājaputto katañjalī paggayha 5- porisādaṃ anuññāto sotthi sukhī arogo paccāgamā kapillamalīnasatto. @Footnote: 1 Ma. chādayamāno . 2 Sī. satatthuto. pasatthutotipi. Ma. sasatthuto. @ 3 Sī. Yu. bhānumā. 4 Ma. kapile. Sī. Yu. kampilla . 5 Ma. pariyāya.
Taṃ negamā jānapadā ca sabbe hatthārohā rathikā pattikā ca namassamānā pañjalikā upāgamuṃ namatthu te dukkarakārakosīti. Jayaddisajātakaṃ tatiyaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๒๙๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗