ฉัททันตชาดก
ว่าด้วยพญาช้างฉัททันต์
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๓๒๗ · บรรทัด ๙๔๑๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๔ จาก ๔
เรื่องเล่า
พระบรมศาสดาได้บรรลุสัมโพธิญาณแล้ว มี พระอานุภาพมาก ได้ทรงทำการแย้มในท่ามกลาง บริษัท ภิกษุทั้งหลายผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พากัน กราบทูลถามว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลาย หาได้ทรงทำ การแย้มให้ปรากฏ โดยไร้เหตุผลไม่. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เธอทั้งหลายจงดู กุมารีสาวคนนั้น นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ประพฤติ อนาคาริยวัตร นางกุมารีคนนั้นแล เป็นนางสุภัททา ในกาลนั้น เราตถาคตเป็นพญาช้างในกาลนั้น. นายพรานผู้ถือเอางาทั้งคู่ ของพญาคชสารอัน อุดม หางาอื่นเปรียบปานมิได้ในปฐพี กลับมายัง พระนครกาสีในกาลนั้น เป็นพระเทวทัต. พระพุทธเจ้า ผู้ปราศจากความกระวนกระวาย ความเศร้าโศก และกิเลสดุจลูกศร ตรัสรู้ยิ่งด้วย พระองค์เองแล้ว ได้ตรัสฉัททันตชาดกนี้ อันเป็น ของเก่า ไม่รู้จักสิ้นสูญ ซึ่งพระองค์ท่องเที่ยวไปตลอด กาลนาน เป็นบุรพจรรยาทั้งสูงทั้งต่ำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คราวครั้งนั้นเรายังเป็น พญาช้างฉัททันต์ อยู่ที่สระฉัททันต์นั้น เธอทั้งหลาย จงทรงจำชาดกไว้ ด้วยประการฉะนี้แล.
คาถาเหล่านั้น พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลาย สรรเสริญพระคุณของพระทศพล รจนาให้ปรากฏไว้. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สิตํ อกาสิความว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณ แล้วมีพระอานุภาพมาก วันหนึ่งประทับนั่งเหนือธรรมาสน์ อันอลงกต ท่ามกลางบริษัท ในธรรมสภาอันประดับตกแต่งแล้ว ทรงกระทำการยิ้มแย้ม. บทว่านานากรเณ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้มหาขีณาสพ กรานทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หาทรงทำการแย้มอย่างไร้เหตุผลไม่ ก็การแย้มพระองค์ทรงกระทำแล้ว อะไรหนอเป็นเหตุให้พระองค์ทรงทำการแย้ม.
บทว่า ยมทฺทสาถ ความว่า อาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาถูกทูลถามอย่างนี้แล้ว เมื่อจะตรัสบอกเหตุที่พระองค์ทรงทำการแย้ม ทรงชี้ภิกษุณีสาวรูปหนึ่งตรัสอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพบหรือเห็นนางกุมาริกานี้ใด ซึ่งกำลังรุ่นสาว ครองผ้ากาสาวพัสตร์ เข้าถึง คือบวชประพฤติอนาคาริยวัตรในพระศาสนานี้ นางกุมาริกานั้น คือ พระนางสุภัททาราชกัญญาในคราวนั้น ซึ่งใช้นายพรานโสณุดรไปว่า เจ้าจงเอาลูกศรอาบด้วยยาพิษ ไปยิงฆ่าพญาช้างเสีย คราวนั้นเราเป็นพญาช้าง ผู้ซึ่งนายพรานโสณุดรไปยิงให้ถึงสิ้นชีวิต.
บทว่า เทวทตฺโต ความว่า ภิกษุทั้งหลาย นายพรานโสณุดรในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระเทวทัต ในบัดนี้. บทว่า อนาวสูรํ ตัดบทเป็น น อวสูรํ แปลว่า ชั่วพระอาทิตย์ยังไม่อัสดงคต. บทว่า จิรรตฺตสํสิตํ ความว่านับแต่กาลอันยาวนานนี้ ทรงท่องเที่ยวไปแล้ว คือทรงแล่นไปแล้ว ได้แก่ทรงประพฤติมาแล้วโดยลำดับ ในที่สุดแห่งโกฏิกัปมิใช่น้อย. ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระพุทธเจ้า ชื่อว่า ทรงปราศจากความกระวนกระวาย เพราะทรงปราศจากกิเลสมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า ทรงปราศจากความเศร้าโศก เพราะไม่มีความเศร้าโศก อันเกิดแต่ญาติและทรัพย์เป็นต้นชื่อว่า ปราศจากลูกศร เพราะปราศจากลูกศร มีลูกศรคือราคะเป็นต้น ทรงรู้ชัดด้วยพระองค์เองแล้ว ได้ตรัสเรื่องนี้อันเป็นของเก่า (ชั่วพระอาทิตย์ยังไม่อัสดงคต) นับแต่กาลอันนานนี้ แม้ที่ทรงท่องเที่ยวไป ในที่สุดแห่งโกฏิกัปมิใช่น้อย อันชื่อว่าเป็นพระจรรยาทั้งสูงทั้งต่ำ เพราะทรงสูงด้วยสามารถแห่งบุรพจรรยาของพระองค์ และเพราะต่ำ ด้วยสามารถแห่งจรรยาของพระนางสุภัททาราชธิดา และนายพรานโสณุดร ดุจทรงระลึกได้ถึงสิ่งที่กระทำด้วยความหลง ด้วยปราศจากความหลง สิ่งที่กระทำเวลาเช้าได้ในตอนเย็นวันนั้นทีเดียว.
บทว่า โว ในบทว่า อหํ โว นี้เป็นเพียงนิบาต. ความก็ว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลนั้น เราได้เป็นพญาช้างอยู่ที่สระฉัททันต์นั้น. บทว่านาคราชา ความว่า และเมื่ออยู่ในคราวนั้นใช่ว่าจะเป็นใครอื่นก็หามิได้ ที่แท้ก็คือเราผู้เป็นพญาช้างฉัททันต์. บทว่า เอวํ ธาเร ความว่า เธอทั้งหลายจงทรงจำ คือจดจำ ได้แก่เล่าเรียนชาดกนี้ไว้ ด้วยประการฉะนี้.
ก็แลคนเป็นอันมากฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ได้สำเร็จเป็นพระโสดาบันเป็นต้น (ส่วน) นางภิกษุณีนั้น เจริญวิปัสสนาแล้ว ภายหลังได้บรรลุพระอรหัตผล ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาฉัททันตชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๗๗–๔๐๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๒๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Kinnu socasinuccaṅgī paṇḍusī 1- varavaṇṇinī milāyasi visālakkhī mālāva parimadditā.
Dohaḷo me mahārāja supinantenupaccagā 2- na so sulabharūpova yādiso mama dohaḷo.
Yekeci mānusā kāmā idha lokasmi nandane sabbe te pacurā mayhaṃ ahante dammi dohaḷaṃ.
Luddā deva samāyantu yekeci vijite tava etesaṃ ahamakkhissaṃ yādiso mama dohaḷo.
Ime te luddakā devi katahatthā visāradā vanaññū ca migaññū ca mamatthe 3- cattajīvitā.
Luddaputtā nisāmetha yāvantettha samāgagā chabbisāṇaṃ gajaṃ setaṃ addasaṃ supine ahaṃ. Tassa dantehi me attho alābhe natthi jīvitaṃ. @Footnote: 1 Ma. paṇḍūsi . 2 Ma. -pajjhagā . 3 Yu. mama te.
Na no pitūnaṃ na pitāmahānaṃ diṭṭho suto kuñjaro chabbisāṇo yamaddasa 1- supine rājaputtī akkhāhi no yādiso hatthināgo.
Disā catasso vidisā catasso uddhaṃ adho dasa disā imāyo katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā yamaddasa 2- supine chabbisāṇaṃ.
Ito ujuṃ uttarāyaṃ disāyaṃ atikkamma so satta girī brahante suvaṇṇapasso nāma giri uḷāro saṃpupphito 3- kiṃpurisānuciṇṇo. Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ olokaya pabbatapādamūlaṃ atha dakkhasī meghasamānavaṇṇaṃ nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ 4- . Tatthacchati kuñjaro chabbisāṇo sabbaseto duppasaho parebhi rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā īsādantā vātajavappahārino. @Footnote: 1-2 Ma. yamaddasā . 3 Ma. supupphito . 4 Ma. atha sahassapādaṃ. Tiṭṭhanti te tumūlamassasantā 1- kuppanti vātassapi eritassa manussabhūtaṃ pana tattha disvā bhasmaṃ kareyyuṃ nāssa rajopi tassa.
Bahū hi me rājakulamhi santi pilandhanā jātarūpassa devi muttā maṇī veḷuriyāmayā ca kiṃ kāhasi dantapilandhanena māretukāmā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ udāhu ghātessasi luddaputte.
Sā issitā dukkhitā casmi ludda uddhañca sussāmi anussarantī karohi me luddaka etamatthaṃ dassāmi te gāmavarāni pañca.
Katthacchati katthamupeti ṭhānaṃ vīthissa kā nhānagatassa hoti kathañhi so nhāyati nāgarājā kathaṃ vijānemu gatiṃ gajassa.
Tattheva sā pokkharaṇī avidūre 2- rammā sutitthā ca mahodakā 3- ca @Footnote: 1 Ma. tumūlaṃ passasantā . 2 Ma. adūre . 3 Ma. mahodikā. Saṃpupphitā bhamaragaṇānuciṇṇā ettha hi so nhāyati nāgarājā. Sīsaṃ nahāto uppalamāladhārī 1- sabbaseto puṇḍarikatacaṅgī āmodamāno gacchati sanniketaṃ purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddaṃ.
Tattheva so uggahetvāna vākyaṃ ādāya tūṇiñca dhanuñca luddo vituriyati satta gīrī brahante suvaṇṇapassannāma giriṃ uḷāraṃ. Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ olokayi pabbatapādamūlaṃ tatthaddasā meghasamānavaṇṇaṃ nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ. Tatthaddasā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ sabbasetaṃ duppasahaṃ parebhi rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā īsādantā vātajavappahārino. Tatthaddasā pokkharaṇiṃ avidūre 2- rammaṃ sutitthañca mahodakañca 3- @Footnote: 1 Ma. nahātuppalamālabhārī . 2 Ma. adūre . 3 Ma. mahodikañca. Saṃpupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ yattha hi so nhāyati nāgarājā. Disvāna nāgassa gatiṃ ṭhitañca vīthissa yā nhānagatassa hoti opātamāgacchi anariyarūpo payojito cittavasānugāya.
Khaṇitvāna kāsuṃ phalakehi chādayi attānamodhāya dhanuñca luddo passāgataṃ puthusallena nāgaṃ samappayi dukkaṭakammakārī. Viddho ca nāgo koñcamanādi ghoraṃ sabbeva 1- nāgā ninnādu 2- ghorarūpaṃ tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ 3- karontā dhāviṃsu te aṭṭha disā samantato. Vadhissamenanti 4- parāmasanto kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā arahaddhajo sabbhi avajjharūpo.
Anikkasāvo kāsāvaṃ yo vatthaṃ paridahissati 5- apeto damasaccena na so kāsāvamarahati. @Footnote: 1 Ma. sabbe ca . 2 Ma. ninnaduṃ . 3 Sī. Yu. cuṇṇaṃ . 4 Ma. vadhissametanti. @ 5 Sī. Yu. paridahessati. Yo ca vantakasāvassa sīlesu susamāhito upeto damasaccena save kāsāvamarahati.
Samappito puthusallena nāgo aduṭṭhacitto luddakaṃ ajjhabhāsi kimatthiyaṃ 1- kissa vā samma hetu mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogo.
Kāsissa rañño mahesī bhadante sā pūjitā rājakule subhaddā sā 2- taṃ addasa 3- sā ca mamaṃ asaṃsi dantehi atthoti mamaṃ 4- avoca.
Bahū hi me dantayugā uḷārā ye me pitūnañca pitāmahānaṃ jānāti sā kodhanā rājaputtī vadhatthikā veramakāsi bālā. Uṭṭhehi tvaṃ ludda kharaṃ gahetvā dante ime chinda purā marāmi vajjāsi taṃ kodhanaṃ rājaputtiṃ nāgo hato handa imassa dantā.
Uṭṭhāya so luddo kharaṃ gahetvā @Footnote: 1 Ma. kimatthayaṃ . 2 Ma. ayaṃ pāṭho natthi . 3 Ma. addasā . 4 Ma. - ca maṃ. Chetvāna dantāni gajuttamassa vaggū subhe appaṭime paṭhabyā ādāya pakkāmi tato hi khippaṃ.
Bhayaṭṭitā 1- nāgavadhena aṭṭā ye te nāgā aṭṭha disā vidhāvuṃ adisvāna 2- posaṃ gajapaccamittaṃ paccāgamuṃ yena so nāgarājā.
Te tattha kanditvā roditvāna 3- nāgā sīse sake paṃsukaṃ okiritvā āgamiṃsu te sabbe sakaṃ niketaṃ purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddaṃ.
Ādāya dantāni gajuttamassa vaggū subhe appaṭime paṭhabyā suvaṇṇarājīhi samantamodare so luddako kāsipuraṃ upāgami upanesi so rājakaññāya dante nāgo hato handa imassa dantā.
Disvāna dantāni gajuttamassa bhattu piyassa 4- purimāya jātiyā tattheva tassā hadayaṃ aphāli @Footnote: 1 Sī. Yu. bhayadditā . 2 Sī. Yu. adisvā . 3 Sī. Yu. roditvā . 4 Ma. @bhattuppiyassa. Teneva sā kālamakāsi bālā.
Sambodhipatto ca 1- mahānubhāvo sītaṃ akāsī 2- parisāya majjhe pucchiṃsu bhikkhū suvimuttacittā nākāraṇe pātukaronti buddhā. Yamaddasātha dahariṃ kumāriṃ kāsāvavatthaṃ anagāriyaṃ carantiṃ sā kho tadā rājakaññā ahosi ahaṃ tadā nāgarājā ahosiṃ. Ādāya dantāni gajuttamassa vaggū subhe appaṭime paṭhabyā yo luddako kāsipuraṃ upāgami so kho tadā devadatto ahosi. Anāvasūraṃ cirarattasaṃsitaṃ uccāvacaṃ caritamidaṃ purāṇaṃ vītaddaro vītasoko visallo sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho. Ahaṃ vo tena kālena ahosiṃ tattha bhikkhavo nāgarājā tadāhosiṃ 3- evaṃ dhāretha jātakanti. Chaddantajātakaṃ catutthaṃ. @Footnote: 1 Ma. sa . 2 Ma. sitaṃ akāsi . 3 Ma. tadā homi.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๓๒๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗