กุณาลชาดก
ว่าด้วยนางนกดุเหว่า
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๒๙๖ · บรรทัด ๑๘๙๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๑๐
เรื่องเล่า
เล่ากันมาอย่างนี้ ได้ยินมาอย่างนี้ว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ที่ภูเขาหิมพานต์อันทรงไว้ซึ่งแผ่นดินมีโอสถทุกชนิด ดารดาษไปด้วยดอกไม้และของหอมทุกชนิด เป็นที่สัญจรเที่ยวไปแห่งช้าง โค กระบือ กวาง เนื้อทรายจามรี กวาง แรด ละมาด ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาไนเสือดาว นาก ชะมด แมว กระต่าย วัวกระทิง เป็นที่อาศัยอยู่แห่งช้างใหญ่และช้างตระกูลอันประเสริฐเกลื่อนกล่นอยู่ทั่วปริมณฑลอันราบเรียบมี ค่าง ลิงอีเห็น ละมั่ง เนื้อลาย เนื้อสมัน เนื้อกระ หน้าม้า กินนร ยักษ์รากษสอาศัยอยู่มากมายดารดาษไปด้วยหมู่ไม้เป็นอเนก ทรงไว้ ซึ่งดอกตูมและก้านมีดอกอันแย้มบานตลอดปลาย มีฝูงนกออก นกโพระดก นกหัสดีลิงค์ นกยูง นกพิราบนกพริก นกกระจาบ นกยาง นกแขก นกการเวก ส่งเสียงร้องก้องระงมไพรมาตรว่าฝูงละร้อย ๆ เป็นภูมิประเทศที่ประดับด้วยแร่ธาตุหลายร้อยชนิดเป็นต้นว่า อัญชัน มโนศิลา หรดาล มหาหิงค์ ทอง เงิน ทองคำ เป็นป่าชัฏอันน่ารื่นรมย์เห็นปานนี้ มีนกดุเหว่าตัวหนึ่งชื่อกุณาละ มีตัวปีกและขนงดงามยิ่งนักอาศัยอยู่ และนกดุเหว่าชื่อกุณาละนั้น มีนางนกดุเหว่าเป็นบริวาร สำหรับบำเรอถึง ๓,๕๐๐ ตัว นางนก ๒ ตัวเอาปากคาบท่อนไม้ให้นกกุณาละนั้นจับตรงกลางพาบินไป ด้วยประสงค์ว่า นกกุณาละนั้นอย่าได้มีความเหน็ดเหนื่อยในหนทางไกลเลย เหล่านางนกดุเหว่า ๕๐๐ ตัวบินไปเบื้องต่ำ ด้วยประสงค์ว่าถ้านกกุณาละนี้ตกจากที่เกาะแล้ว พวกเราก็จะเอาปีกรับไว้ นางนกอีก ๕๐๐คอยบินไปข้างบนด้วยคิดว่า แสงแดดอย่าได้ส่องถูกพญานกกุณาละนี้เลยนางนกบินไปข้าง ๆ ทั้งสองอีกข้างละ ๕๐๐ ด้วยประสงค์ว่า พญานกกุณาละนี้อย่าได้ถูกความหนาว ความร้อน หญ้า ละออง ลมและน้ำค้างเลย นางนกอีก ๕๐๐ บินไปข้างหน้า ด้วยประสงค์ว่า เด็กเลี้ยงโค เด็กเลี้ยงสัตว์ คนเกี่ยวหญ้า คนหักฟืน คนทำงานในป่า อย่าได้ขว้างปานกกุณาละนั้นด้วยท่อนไม้ กระเบื้อง เครื่องมือ หิน ก้อนดิน ไม้กระบอง ศาสตรา หรือก้อนกรวดเลย นางนกอีก ๕๐๐ บินไปข้างหน้าด้วยประสงค์ว่า นกกุณาละนี้ อย่าได้ถูกกอไม้เครือเถา ต้นไม้ กิ่งไม้ เสาหรือหิน หรือนกที่มีทำลังมากกว่าเลย นางนกอีก ๕๐๐ บินไปข้างหลังเจรจาด้วยถ้อยคำที่ละเอียดอ่อนหวานไพเราะ ด้วยประสงค์ว่า นกกุณาละนี้อย่าได้เงียบเหงาอยู่บนที่จับเลย ยังมีนางนกอีก ๕๐๐บินไปในทิศานุทิศ นำผลไม้อันอร่อยจากต้นไม้หลายชนิดมาให้ ด้วยประสงค์ว่า นกกุณาละนี้อย่าได้ลำบากด้วยความหิวในระหว่างทางเลย ได้ยินว่า นางนกเหล่านั้น พานกกุณาละนั้นเข้าป่า ออกป่าเข้าสวน ท่าน้ำ ซอกภูเขา สวนมะม่วงสวนชมพู่ สวนขนุนสำมะลอ สวนมะพร้าว โดยรวดเร็ว เพื่อต้องการให้รื่นเริง ได้ยินว่า เมื่อนางนกเหล่านั้นบำเรออยู่ครบถ้วนเช่นนี้ พญานกกุณาละก็ยังรุกรานเอาพวกนางนกเหล่านั้นว่า อีถ่อยฉิบหาย อีถ่อยละลาย อีโจรอีนักเลง อีเผอเรอ อีใจง่าย อีไม่รู้จักคุณของตน อีตามใจคนเหมือนลม.
มีอรรถาธิบายดังต่อไปนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินมีอย่างนี้ ได้ฟังมาอย่างนี้ว่า ชัฏแห่งป่านนี้เป็นสถานที่เต็มไปด้วยโอสถทุกชนิด มีเนื้อความพิสดารว่า คำว่า ทรงไว้ซึ่งแผ่นดินมีโอรสทั้งหมด มีอธิบายว่า ประกอบด้วยภาคพื้นดินทรงไว้ซึ่งโอสถทั้งหมด มีรากไม้เปลือกไม้ใบไม้และดอกไม้เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คือเป็นประเทศที่ทรงไว้ซึ่งภาคพื้นอันประกอบด้วยโอสถทั้งหมด ด้วยว่าประเทศนั้น เป็นประเทศที่ทรงไว้ซึ่งแผ่นดินอันประกอบไปด้วยโอสถทั้งหมด เพราะฉะนั้น จึงกล่าวกันมาอย่างนี้ และได้ยนกันมาอย่างนี้ มีคำกล่าวอธิบายว่า ในชัฏแห่งป่านั้นมีแผ่นดินที่มีเครื่องยาทั้งหมดแม้ในการประกอบบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกันทีเดียว. คำว่า ดารดาษด้วยดอกไม้และของหอมมิใช่น้อย อธิบายว่า ดารดาษแล้วด้วยดอกไม้ที่เกิดขึ้นเพื่อเป็นผลและระเบียบดอกไม้สำหรับเป็นเครื่องประดับมิใช่น้อย. คำว่ากวาง หมายถึงจำพวกเนื้อที่มีสีเป็นทอง. คำว่า นาก หมายถึงจำพวกนาก. คำว่า แมว หมายเอาแมวตัวใหญ่ ๆ มณฑลแห่งช้างรุ่นเรียกว่ามณฑลอันราบรื่น. คำว่า ช้างใหญ่ หมายถึงช้างขนาดใหญ่ มีอธิบายว่า มีสกุลช้างตัวประเสริฐ ๑๐ ตระกูล ซึ่งเป็นช้างใหญ่มีมณฑลอันราบเรียบและฝูงช้างรุ่นอาศัยอยู่. คำว่า อิสสมฤค หมายถึงราชสีห์ดำ. คำว่า เนื้อสมัน หมายถึงเนื้อสมันตัวใหญ่ ๆ. คำว่า เนื้อกระ หมายถึงเนื้อลาย. คำว่า หน้าม้าหมายถึงนางยักษิณีที่มีหน้าคล้ายม้า. คำว่า กินนร ได้แก่ พวกกินนรต่างประเภทเป็นต้นว่า เทพกินนร จันทกินนร ทุมกินนร (คือกินนรบนต้นไม้) นกต้อยตีวิดมานพ นกกระเรียน กินนรมีผ้าห้อยหูเป็นต้น . คำว่า ดารดาษด้วยหมู่ไม้เป็นอเนกทรงไว้ซึ่งดอกตูมและก้านมีดอกอันแย้มบานตลอดปลาย อธิบายว่า ดารดาษด้วยหมู่ไม้เป็นอันมาก ล้วนแต่ทรงไว้ซึ่งดอกตูมและทรงก้าน มีดอกอันบานดีแล้ว บานตลอดถึงปลาย นกหัสดีลิงค์ชื่อว่า อารณะ นกเหล่านี้บางทีเรียกว่า เจลาวกะก็มี. คำว่า เทพและกนกทั้งสองนั้น หมายถึงสุพรรณชาติอย่างเดียว อธิบายว่า เป็นประเทศที่ประดับด้วยธาตุหลายร้อยชนิดมีอัญชันเป็นต้นเหล่านี้ และกองแห่งธาตุซึ่งมีสีเป็นอันมาก. คำว่า ท่านผู้เจริญ นี้เป็นคำทักทายโดยธรรม. คำว่า งดงาม คืองามตั้งแต่จะงอยปากตลอดถึงภายใต้ส่วนแห่งท้อง. คำว่า ๓,๕๐๐ คือ ๔,๐๐๐หย่อน ๕๐๐ หมายความว่า ๓,๕๐๐ นั่นเอง. คำว่า ในหนทางไกล คือในทางที่จะไป คือระยะทางอันไกล. คำว่า เบียดเบียน คือบีบคั้นหรือท่วมทับ. คำว่า ถูก อธิบายว่า ความหนาวเป็นต้น อย่าได้เข้าไปกระทบเลย. คำว่าขว้างปา นี้ บัณฑิตพึงทราบเนื้อความว่า เด็กเลี้ยงโคเป็นต้น อย่าได้ขว้างปาพญานกนั้นเลย. คำว่า ถูกต้อง คือพญานกนั้นอย่าได้ถูกกอไม้เป็นต้นเลย. คำว่า ละเอียด คือกลมเกลี้ยง. คำว่า อ่อนคือน่ารัก. คำว่า หวาน คือไม่หยาบคาย. คำว่า ไพเราะ หมายถึงวาจาที่เปล่งด้วยเสียงอันไพเราะ. คำว่าเจรจา คือบำเรออยู่ด้วยสามารถกระทำการฟ้อนรำขับร้อง. คำว่า ผลไม้อันอร่อยจากต้นไม้หลายชนิด หมายถึงผลไม้มีรสแปลก ๆ ต่าง ๆ ชนิด. คำว่าเข้าป่าออกป่า อธิบายว่า บรรดาป่าดอกไม้เป็นต้น นางนกเหล่านั้นได้นำพญานกเข้าไปยังป่านี้ โดยป่าแห่งใดแห่งหนึ่งทีเดียว แม้ในคำว่าสวนเป็นต้นก็มีนัยเหมือนกัน. คำว่า สวนมะพร้าว หมายถึงสวนมะพร้าวแห่งอื่นจากสวนมะพร้าวนั้น. คำว่า พา หมายความว่า นางนกเหล่านั้นพาพญานกไปอย่างนี้ เข้าไปถึงสถานที่นั้นโดยเร่งรีบ เพื่อต้องการให้รื่นเริง. คำว่า บำรุงบำเรออยู่ตลอดวันยังค่ำ อธิบายว่า บำเรออยู่ทั้งวัน. คำว่า รุกรานอธิบายว่า ได้ยินว่า นางนกเหล่านั้นบำรุงบำเรอพญานกนั้นตลอดวันอย่างนี้ให้ลงจากต้นไม้ที่อยู่ จับอยู่ที่กิ่งไม้เป็นต้น ปรารถนาอยู่ว่า ไฉนหนอ เราพึงได้ถ้อยคำอันไพเราะบ้าง ในเวลาที่พญานกบอกให้กลับ คิดว่า พวกเราจักไปยังที่อยู่ของตนแล้ว ก็พักอยู่. ส่วนพญานกกุณาละ เมื่อจะส่งพวกนางนกเหล่านั้นให้กลับไป ได้รุกรานด้วยคำว่า อีฉิบหายเป็นต้น . คำว่าอีฉิบหาย ในข้อความนั้น หมายความว่า พวกเจ้าจงกลับไป. คำว่า อีถ่อยละลาย หมายความว่า จงฉิบหายโดยประการทั้งปวง อธิบายว่า พญานกกล่าวว่าอีโจร เพราะนำทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้นในเรือนให้พินาศ เรียกว่า อีนักเลงเพราะมีมายามาก เรียกว่า อีเผอเรอ เพราะไม่มีสติ เรียกว่า อีใจง่ายเพราะมีใจโลเล เรียกว่า อีไม่รู้จักคุณคน เพราะทำลายมิตร กระทำความพินาศให้.
พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเราเป็นสัตว์ดิรัจฉาน . ก็ย่อมรู้ว่า หญิงทั้งหลายเป็นคนอกตัญญูเป็นคนมีมายามาก เป็นคนประพฤติอนาจาร เป็นคนทุศีล ด้วยประการฉะนี้แม้ในคราวนั้น เราก็มิได้อยู่ในอำนาจของหญิงเหล่านั้น กลับให้หญิงเหล่านั้นอยู่ในอำนาจของตน พระองค์ทรงนำเสียซึ่งความเบื่อหน่ายของภิกษุเหล่านั้นออกไป ด้วยพระธรรมกถาอย่างนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่ ในขณะนั้นมีนางนกดุเหว่าดำ ๒ ตัว ให้นกสามีจับตรงกลางท่อนไม้แล้วคาบบินมา แม้ในส่วนเบื้องต่ำเป็นต้นก็มีนางนกประจำข้างละ ๔ ตัว ๆ ได้มาถึงประเทศนั้น ภิกษุเหล่านั้น เห็นนกเหล่านั้นจึงทูลถามพระศาสดา พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ปางก่อนมีนกดุเหว่าขาวตัวหนึ่งชื่อปุณณมุขะ เป็นสหายของเรานี้เป็นวงศ์ของนกดุเหว่าปุณณมุขะนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลถามโดยนัยก่อนทีเดียวจึงตรัสว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ข้างทิศตะวันออกแห่งภูเขาหิมพานต์นั้นมีแม่น้ำอันไหลมาแต่ซอกเขาอันละเอียดสุขุมดียิ่งนัก มีสีเขียว.
อธิบายว่า ซอกเขาอันละเอียดสุขุมดี เพราะมีน้ำอันใสสะอาดดีเป็นที่เกิดของแม่น้ำเหล่านี้ เพราะฉะนั้น แม่น้ำเหล่านั้นจึงได้ชื่อว่ามีซอกเขาอันละเอียดสุขุมดีเป็นแดนเกิด แม่น้ำที่ไหลผ่านจากเขาหิมพานต์นั้น มีสีเขียวเพราะมีห้วงน้ำเจือด้วยหญ้าเขียว ไหลผ่านมาลงสระกุณาละ แม่น้ำทั้งหลายซึ่งมีซอกเขาอันละเอียดสุขุมเป็นแดนเกิดมีสีเขียวไหลผ่านไปเห็นปานนี้ ย่อมไหลไปในที่ใดบัดนี้ พระศาสดา เมื่อจะทรงพรรณนาดอกไม้ทั้งหลายในสระชื่อกุณาละซึ่งแม่น้ำเหล่านั้นไหลลงมา จึงได้ตรัสว่าเป็นประเทศที่น่ารื่นเริงบันเทิงใจด้วยกลิ่นหอมอันเกิดในบัดนั้นจากดอกอุบล ดอกปทุม ดอกกุมุท ดอกนลินบัวผัน จงกลนี บัวเผื่อน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ดอกอุบล หมายถึงดอกอุบลเขียว. คำว่าดอกนลิน หมายถึงบัวขาว. คำว่า บัวผัน หมายถึงมีดอกบัวทุกชนิดครบบริบูรณ์. คำว่า ในบัดนั้น ได้แก่ ดอกไม้เหล่านี้งอกงามขึ้นในบัดนั้น คือเกิดขึ้นใหม่ ๆ ภูเขาหิมพานต์นั้นประกอบด้วยประเทศที่มีกลิ่นหอมมีกลิ่นเป็นที่ฟูใจ และเป็นที่รื่นเริงใจ เพราะสามารถที่จะผูกน้ำใจไว้ได้.
บัดนี้ พระศาสดาเมื่อจะทรงพรรณนาถึงต้นไม้เป็นต้นในสระนั้น จึงตรัสเนื้อความดังต่อไปนี้.
ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ณ ภูเขาหิมพานต์ซึ่งเป็นป่าอันเป็นทิวแถวประกอบด้วยพรรณไม้ต่างชนิด คือบัวต่าง ๆ พรรณและพรรณต้นไม้คือไม้จิก ไม้เกด ไม้ย่างทราย ซึ่งมีกิ่งห้อยย้อยลงมา ไม้อ้อยช้าง ต้นบุนนาคต้นพิกุล ต้นงา ต้นประยงค์ ต้นขมิ้น ต้นรัง ต้นจำปา ต้นอโศก ต้นนากต้นหงอนไก่ ต้นเสม็ด ต้นโลท ต้นจันทน์ ซึ่งมีกิ่งเห็นแผ่ก่ายกัน อันเป็นป่าชัฏซึ่งเต็มไปด้วยต้นกระทำพัก ต้นปทุม ต้นประยงค์ ต้นเทพทาโรต้นกล้วย ทรงไว้ซึ่งต้นไม้รกฟ้า ต้นมวกเหล็ก ต้นประดู่ ต้นสัก นี้กรรณิการ์ ต้นกัณณวิรา ต้นหางช้าง ต้นทองหลาง ต้นทองกวาว ต้นคัดเค้าต้นมะลิป่า ต้นแก้ว ต้นซึกอันไม่มีโทษ ต้นขานางซึ่งงดงามดียิ่งนัก และดอกไม้สำหรับร้อยเป็นพวงมาลัยต่าง ๆ พรรณ ดารดาษไปด้วยกอมะลิและนมแมว ลำเจียก กฤษณา แฝก ซึ่งล้วนมีดอกตูมอ่อนสะพรั่ง เป็นประเทศที่มีพรรณไม้ดอกงอกงามขึ้นเป็นพุ่ม และดารดาษประดับด้วยเครือวัลย์ ได้ยินเสียงหมู่หงส์ นกนางนวล นกกาน้ำ นกเป็ดน้ำ ร้องก้องระงมไพร เป็นที่สถิตอยู่แห่งหมู่วิทยาธรฤษีสิทธิสมณดาบส เป็นประเทศที่ประชุมอยู่ของหมู่มนุษย์ เทพยดา ยักษ์ รากษส ทานพ คนธรรพ์ กินนร พญานาค ในไพรสณฑ์อันน่ารื่นรมย์สำราญเห็นปานนี้ มีนกดุเหว่าขาว มีถ้อยคำอันอ่อนหวานยิ่งนัก มีตาแดงดังนัยน์ตาคนเมาสอดส่ายไปมาอาศัยอยู่. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า นกดุเหว่าชื่อปุณณมุขะนั้น มีนางนกดุเหว่าเป็นนางบำเรอ๓๕๐ ตัว กล่าวกันว่า นางนกดุเหว่า ๒ ตัวคาบท่อนไม้ตัวละข้างให้พญานกปุณณมุขะจับที่ตรงกลางพาบินไป ด้วยความประสงค์จะมิให้พญานกปุณณมุขะนั้นเหน็ดเหนื่อยในหนทางยืดยาว นางนกอีก ๕๐ ตัวบินไปในเบื้องต่ำด้วยประสงค์ว่า ถ้าพญานกปุณณมุขะพลาดจากที่จับแล้วจะได้เอาปีกทั้งสองประคองรับไว้ นางนกอีก ๕๐ ตัวบินไปในเบื้องบน ด้วยประสงค์จะป้องกันมิให้แดดส่องต้องพญาปุณณมุขะได้ นางนกอีก ๑๐๐ ตัวบินไปข้างซ้ายและข้างขวาข้างละ ๕๐ ตัว ด้วยประสงค์มิให้หนาวร้อน หญ้า ละออง ลมและน้ำค้างตกต้องพญานกปุณณมุขะนั้น นางนกอีก ๕๐ ตัวบินไปข้างหน้าด้วยประสงค์จะป้องกันพวกเลี้ยงโค พวกเลี้ยงสัตว์ คนหาหญ้า คนหาฟืน คนทำงานในป่ามิให้ประหารด้วยไม้ ด้วยกระบอง ด้วยเครื่องมือ ด้วยก้อนหิน ไม้ค้อน ศัสตราและก้อนกรวด. นางนกอีก ๕๐ ด้วยบินไปเบื้องหลัง ด้วยประสงค์มิให้พญานกปุณณมุขะกระทบกอไม้เครือเถา ต้นไม้ กิ่งไม้ เสาหิน และนกมีกำลังมากกว่า ยังมีนางนกอีก ๕๐ ตัว เปล่งเสียงอันละเอียดอ่อนหวานไพเราะจับใจบินตามไปข้างหลัง ด้วยประสงค์มิให้พญานกปุณณมุขะ ซึ่งจับอยู่บนคอนมีความเงียบเหงา ยังมีนางนกอีก ๕๐ ตัวบินไปในที่ต่าง ๆ นำผลไม้มีรสอันอร่อยมากมายมาให้ ด้วยประสงค์จะมิให้พญานกปุณณมุขะหิวโหย ในระหว่างทาง ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า นางนกทิชกัญญาเหล่านั้นพาพญานกปุณณมุขะเข้าป่าออกป่า เข้าสวนออกสวนไปยังท่าน้ำ ยอดภูเขา สวนมะม่วง สวนชมพู่สวนขนุนสำมะลอ สวนมะพร้าว โดยรวดเร็ว เพื่อให้มีความรื่นเริงยินดีได้ยินว่า เมื่อนางนกทั้งหลายบำเรออยู่อย่างนี้ตลอดวัน พญานกปุณณมุขะย่อมสรรเสริญอย่างนี้ว่า ดีมาก ๆ น้องหญิงทั้งหลาย การปฏิบัติผัวอย่างนี้สมควรแก่พวกเจ้าผู้เป็นลูกเหล่าตระกูล. ดูก่อนผู้เจริญ ได้ยินว่าในกาลต่อมาพญานกปุณณมุขะดุเหว่าขาว ได้ไปหาพญานกกุณาละ พวกนางนกดุเหว่าบริจาริกาของพวกพญานกกุณาละเห็นพญานกปุณณมุขะแต่ไกล จึงออกไปหาแล้วพูดกะพญานกดุเหว่าปุณณมุขะนั้นว่า ข้าแต่สหายปุณณมุขะ พญากุณาละนี้หยาบช้า มีวาจาหยาบคาย พวกเราจะได้ฟังวาจาอันเป็นที่รัก เพราะอาศัยท่านได้บ้างหรือไม่หนอ พญานกปุณณมุขะจึงตอบว่า บางทีจะได้บ้างกระมังน้องหญิงทั้งหลาย แล้วก็พาไปหาพญากุณาละ กล่าวสัมโมทนียกถากับพญากุณาละแล้ว ก็สถิตอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นเรียบร้อยแล้ว พญานกปุณณมุขะก็กล่าวกะพญานกกุณาละนั้นว่า ดูก่อนสหายกุณาละ เพราะเหตุไรท่านจึงปฏิบัติผิดต่อหญิงทั้งหลายที่เป็นลูกเหล่าตระกูล มีชาติเสมอกัน ซึ่งนางปฏิบัติดีต่อท่าน ดูก่อนสหายกุณาละ ได้ยินเขาว่ากันว่า หญิงทั้งหลายที่บริบูรณ์ด้วยมารยาทถึงจะพูดไม่ถูกใจเรา เราก็ควรพูดให้ถูกใจเขา ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงหญิงที่มีมารยาทดี พูดถูกใจเราและเราจะไม่พูดให้ถูกใจเขาเล่าเมื่อพญานกปุณณมุขะกล่าวอย่างนี้ พญานกกุณาละจึงรุกรานเอาพญานกปุณณมุขะว่า ดูก่อนสหายลามกชั่วช้า ใครเขาจะฉลาดผจญเมียยิ่งไปกว่าเธอเล่าพญานกปุณณมุขะถูกพญานกกุณาละรุกรานเอาก็กลับจากที่นั้น.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๕๓๖–๖๑๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อสีตินิบาตชาดก ๑๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Evamakkhāyati evamanusuyyati sabbosadhadharaṇīdhare nekapupphamālyavitate gajagavayamahisarurucāmaripasadakhaggagokaṇṇa- sīhabyagghadīpiacchakokataracchauddārakadalimigaviḷārasasakaṇṇikānucarite ākiṇṇanelamaṇḍalamahāvarāhanāgakulakareṇusaṅghādhivutthe issamigasākhamigasarabhamigaeṇimigavātamigapasadamigapurisālukiṃpurisayakkharakkhasanisevite amajjavamañjaridharapahaṭṭhapupphaphusitaggānekapādapagaṇavitate kururacaṅkoravāraṇamayūraparābhūtajīvajīvakacelāvaka 1- (balāka) bhiṅkārakaravikamattavihaṅgasatasaṅghuṭṭhe 2- añjanamanosilāharitālahiṅgulakahemarajatakanakānekadhātusatavinaddhapaṭimaṇḍitappadese evarūpe khalu bho ramme vanasaṇḍe kuṇālo nāma sakuṇo paṭivasati ativiya citto ativiya cittapattachadano. {296.1} Tasseva khalu bho kuṇālassa sakuṇassa aḍḍhuḍḍhāni itthīsahassāni paricārikā dijakaññāyo . atha khalu bho dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthāti 4- . Pañcasatā dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato ḍenti sacāyaṃ @Footnote:* idaṃ maramma potthakeyeva dissati . 1 Ma. -jīvañjīvaka- . 2 Ma. satatasampaghuṭṭhe. Kuṇālo sakuṇo āsanā paripatissati mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti. Pañcasatā dijakaññāyo uparūpari ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ātāpo paritāpesīti . pañcasatā pañcasatā dijakaññāyo ubhato passena ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusīti . pañcasatā dijakaññāyo purato purato ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya 1- vā pāṇinā vā (pāsāṇena vā) leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu māyaṃ kuṇālo sakuṇo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesīti 2- . {296.2} Pañcasatā dijakaññāyo pacchato pacchato ḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo māyaṃ kuṇālo sakuṇo āsane pariyukkaṇṭhīti . pañcasatā dijakaññāyo disodisaṃ ḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo māyaṃ kuṇālo sakuṇo khuddāya parikilamitthāti . atha khalu bho tā dijakaññāyo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambūvaneneva jambūvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriṃ 3- khippameva @Footnote: 1 Ma. kaṭhalena vā . 2 Ma. saṅgamesīti . 3 Ma. nāḷikerasañcāriyaṃ. Abhisambhonti ratitthāya . atha khalu bho kuṇālo sakuṇo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ apasādeti nassatha tumhe vasaliyo vinassatha tumhe vasaliyo coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṅgamāyoti.
Tasseva khalu bho himavato pabbatarājassa puratthime disābhāge susukhumasunipuṇagiripabhavā haritupayantiyo . uppalapaduma- kumudanaḷinasatapattasogandhikamandālakasampativirūḷhasucigandhamanuññamanāpakappadese kuravakamucalindaketakavedisavañjulapunnāgabakulatilakapiyakahasanasāla- salaḷacampakaasokanāgarukkhatiriṭibhujapattaloddacandanoghavane kālāgarupadumapiyaṅgudevadārukacocagahane kakudhakuṭajaaṅkolakaccikārakaṇikāra- kaṇaverakoraṇḍakoviḷārakiṃsukayodhikavanamallikamanaṅgaṇamanavajjabhaṇḍisurucibhaginimāla- malyadhare jātisumanamadhugandhikadhanutakkāritālisatagarausīrakoṭṭhagacchavitate adhimuttikasaṃkusumitalatāvitatapaṭimaṇḍitappadese haṃsapilavakādambakāraṇḍakābhinādite vijjādharasiddhasamaṇatāpasagaṇādhivutthe naradevayakkharakkhasadānavagandhabbakinnaramahoragānuciṇṇappadese evarūpe khalu bho ramme vanasaṇḍe puṇṇamukho nāma pussakokilo paṭivasati ativiya madhuragiro vilāsitanayanamattakkho. {297.1} Tasseva khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa aḍḍhuḍḍhāni itthīsatāni paricārikā dijakaññāyo . atha khalu bho dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ majjhe nisīdāpetvā Uḍḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthāti . paññāsa dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato ḍenti sacāyaṃ puṇṇamukho pussakokilo āsanā paripatissati mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti . paññāsa dijakaññāyo uparūpari ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ ātāpo paritāpesīti . paññāsa paññāsa dijakaññāyo ubhato passena ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusīti. {297.2} Paññāsa dijakaññāyo purato purato ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya 1- vā pāṇinā vā (pāsāṇena vā) leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesīti . paññāsa dijakaññāyo pacchato pacchato ḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo āsane pariyukkaṇṭhīti . paññāsa dijakaññāyo disodisaṃ ḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo khuddāya parikilamitthāti . atha khalu bho tā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ @Footnote: 1 Ma. kaṭhalena vā. Pussakokilaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambūvaneneva jambūvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya . atha khalu bho puṇṇamukho pussakokilo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ pasaṃsati sādhu sādhu bhaginiyo etaṃ kho bhaginiyo tumhākaṃ paṭirūpaṃ kuladhītānaṃ yaṃ tumhe bhattāraṃ paricareyyāthāti.
Atha khalu bho puṇṇamukho pussakokilo yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami . addasaṃsu kho kuṇālassa sakuṇassa paricārikā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ dūratova āgacchantaṃ disvāna yena puṇṇamukho pussakokilo tenupasaṅkamiṃsu upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ etadavocuṃ ayaṃ samma puṇṇamukha kuṇālo sakuṇo ativiya pharuso ativiya pharusavāco appevanāma tuvaṃpi āgamma piyavācaṃ labheyyāmāti. Appevanāma bhaginiyoti vatvā yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā kuṇālena sakuṇena saddhiṃ paṭisammoditvā ekamantaṃ nisīdi . ekamantaṃ nisinno kho puṇṇamukho pussakokilo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ etadavoca kissa tvaṃ samma kuṇāla itthīnaṃ sujātānaṃ kuladhītānaṃ sammāpaṭipannānaṃ micchāpaṭipannosi amanāpabhāṇīnaṃpi kira samma kuṇāla itthīnaṃ manāpabhāṇinā bhavitabbaṃ kimaṅgaṃ pana Manāpabhāṇīnanti . evaṃ vutte kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ evaṃ apasādesi nassa tvaṃ samma jamma vasala vinassa tvaṃ samma jamma vasala ko nu tayā viyatto jāyājinenāti. Evaṃ apasādito ca pana puṇṇamukho pussakokilo tatoyeva paṭinivatti.
Atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa aparena samayena acirasseva accayena kharo ābādho uppajji. Lohitapakkhandikā bāḷhā vedanā vattanti maraṇantikā . atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa paricārikānaṃ dijakaññānaṃ etadahosi ābādhiko kho ayaṃ puṇṇamukho pussakokilo appevanāma imamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. Taṃ 1- ekakaṃ 2- adutiyaṃ ohāya yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkamiṃsu . addasā kho kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo dūratova āgacchantiyo disvāna tā dijakaññāyo etadavoca kahaṃ pana tumhaṃ vasaliyo bhattāti . ābādhiko kho samma kuṇāla puṇṇamukho pussakokilo appevanāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. {299.1} Evaṃ vutte kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo evaṃ apasādesi nassatha tumhe vasaliyo vinassatha tumhe vasaliyo coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṅgamāyoti vatvā yena puṇṇamukho pussakokilo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā @Footnote: 1 Ma. tantisaddo natthi . 2 Ma. ekaṃ. Taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ etadavoca haṃ samma puṇṇamukhāti. Haṃ samma kuṇālāti. Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ pakkhehi ca mukhatuṇḍena ca pariggahetvā vuṭṭhāpetvā nānābhesajjāni pāyāpesi . atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa so ābādho paṭipassambhīti.
Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ gilānā vuṭṭhitaṃ aciravuṭṭhitaṃ gelaññā etadavoca diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kaṇhā dvepitikā pañcapatikāya chaṭṭhe purise cittaṃ paṭibaddhantiyā yadidaṃ kabandhe pīṭhasappimhi. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ athajjuno nakulo bhīmaseno yudhiṭṭhilo sahadevo ca rājā ete patī pañcamaticca nārī akāsi khujjavāmanakena pāpanti. Diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha pañcatapāvī 1- nāma samaṇī susānamajjhe vasantī catutthabhattaṃ pariṇāmayamānā surādhuttakena pāpamakāsi . Diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kākavatī nāma devī samuddamajjhe vasantī bhariyā venateyyassa naṭakuverena pāpamakāsi . diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kuruṅgadevī nāma lomasundarī eḷakakumāraṃ kāmayamānā chaḷaṅgakumāradhanantevāsinā pāpamakāsi. @Footnote: 1 Ma. saccatapāpi. Evañhetaṃ mayā ñātaṃ brahmadattassa mātukā ohāya kosalarājaṃ pañcālacaṇḍena pāpamakāsi. |300.1| Etā ca aññā ca akaṃsu pāpaṃ tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissase nappasaṃse mahī yathā jagati samānarattā vasundharā itarītarānaṃ 1- patiṭṭhā sabbassahā aphandanā akuppā tathitthiyo tāyo na vissase naro |300.2| sīho yathā lohitamaṃsabhojano vāḷamigo pañcāvudho suruddho pasayha khādī parahiṃsane rato tathitthiyo tāyo na vissase naro. Na khalu bho samma puṇṇamukha vesiyo nāriyo gamaniyo nahetā bandhakiyo nāma vadhikāyo nāma etāyo yadidaṃ vesiyo nāriyo gamaniyoti. Corā 2- viya veṇikatā madirā viya visaduṭṭhā 3- vāṇijo viya vācāsanthutiyo issasiṅgamiva viparivattāyo uragamiva dujivhāyo sobbhamiva paṭicchannā pātālamiva duppūrā rakkhasī viya duttosā yamovekantahāriyo sikhīriva sabbabhakkhā nadīriva sabbavāhanī 4- anilo viya yenakāmaṃcarā neru viya avisesakarā visarukkho viya niccaphalitāyo 5- . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ @Footnote: 1 Ma. itarītarāpatiṭṭhā . 2 Ma. coro viya . 3 Ma. madirāva diddhā. @ 4 Ma. sabbavāhī . 5 Ma. -yoti. |300.3| Yathā coro yathā duṭṭho 1- vāṇijova vikatthanī issasiṅgamiva parivattā 2- dujivhā urago yathā. |300.4| Sobbhamiva paṭicchannā pātālamiva duppurā rakkhasī viya duttosā yamovekantahāriyo. |300.5| Yathā sikhī nadī vāho 3- anilo kāmapāravā 4- nerūva avisesā ca visarukkhova niccaphalī 5- nāsayanti ghare bhogaṃ ratanānantakaritthiyoti.
Cattārīmāni samma puṇṇamukha yāni parakule na vāsetabbāni goṇaṃ dhenuṃ yānaṃ bhariyā cattāri dhanāni 6- paṇḍito yāni 7- gharā na vippavāsaye. Goṇaṃ dhenuñca yānañca bhariyaṃ ñātikule na vāsaye bhuñjanti rathaṃ ayānakā ativāhena hananti puṅgavaṃ dohena hananti vacchakaṃ bhariyā ñātikule padussatīti.
Cha imāni samma puṇṇamukha yāni vatthūni kicce jāte anatthacarāni bhavanti aguṇaṃ dhanu ñātikule ca bhariyā pāraṃ nāvā akkhabhaggañca yānaṃ @Footnote: 1 Ma. diddho . 2 Sī. -mivāvaṭṭā. Yu. -mivāvattā . 3 Ma. vāto . 4 Ma. nerunāva @samāgatā . 5 Ma. visarukkhoviya niccaphalā . 6 Ma. etāni . 7 Ma. dhanāni. Dūre mitto pāpasahāyako ca kicce jāte anatthacarāni bhavantīti.
Aṭṭhahi khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti daliddatā āturatā jiṇṇakatā 1- surāsoṇḍatā muddhatā pamattatā sabbakiccesu anuvattanatā sabbadhanamanuppādanena imehi khalu samma puṇṇamukha aṭṭhahi ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ daliddaṃ āturañcāpi jiṇṇakaṃ surasoṇḍakaṃ pamattaṃ muddhapattañca dattaṃ kiccesu 2- hāpanaṃ sabbakāmapaṇidhānena 3- avajānāti sāmikanti.
Navahi khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī padosamāharati ārāmagamanasīlā ca hoti uyyānagamanasīlā ca hoti nadītitthagamanasīlā ca hoti ñātikulagamanasīlā ca hoti parakulagamanasīlā ca hoti ādāsadussamaṇḍanānuyogamanuyuttasīlā ca hoti majjapāyinī ca hoti nillokanasīlā ca hoti padvāraṭṭhāyinī 4- ca hoti imehi khalu samma puṇṇamukha navahi ṭhānehi itthī padosamāharatīti . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ |304.1| ārāmagamanasīlā 5- ca uyyānaṃ nadiṃ ñātiparakulaṃ [6]- Dussamaṇḍanamanuyuttā @Footnote: 1 Ma. jiṇṇatā . 2 Ma. sabbakiccesu. Sī. Yu. rattaṃ . 3 Ma. sabbakāmappadānena. @ 4 Ma. sadvāraṭhāyinī . 5 Ma. ārāmasīlā ca . 6 Ma. ādāsa. Yā citthī majjapāyinī |304.2| yā ca nillokanasīlā yā ca padvāraṭṭhāyinī 1- navahetehi ṭhānehi padosamāharanti itthiyo 2- .
Cattālīsāya khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati 3- vijambhati vinamati vilāsati vilajjati nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti pādena pādaṃ akkamati kaṭṭhena paṭhaviṃ vilekhati 4- dārakaṃ ullaṅghati ullaṅghāpeti kīḷati kīḷāpeti cumbati cumbāpeti bhuñjati bhuñjāpeti dadāti yācati katamanukaroti uccaṃ bhāsati nīcaṃ bhāsati āviccaṃ bhāsati viviccaṃ bhāsati naccena gītena vāditena roditena 5- vilāsitena vibhūsitena jagghati pekkhati kaṭiṃ cāleti guyhabhaṇḍakaṃ sañcāleti ūruṃ vivarati ūruṃ pidahati thanaṃ dasseti kacchaṃ dasseti nābhiṃ dasseti akkhiṃ nikhanati bhamukaṃ ukkhipati oṭṭhaṃ palikkhati jivhaṃ nillāleti dussaṃ muñcati dussaṃ 6- paṭibandhati sirasaṃ muñcati sirasaṃ bandhati imehi khalu samma puṇṇamukha cattālīsāya ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati.
Pañcavīsāya khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati sāmikassa pavāsaṃ vaṇṇeti pavutthaṃ @Footnote: 1 Ma. sadvāraṭhāyinī . 2 Ma. itthiyoti . 3 Ma. accācarati . 4 Ma. vilikhati. @Sī. Yu. likhati . 5 Ma. rodanena . 6 sīsantipi. Na sarati āgataṃ nābhinandati avaṇṇaṃ tassa bhaṇati vaṇṇaṃ tassa na bhaṇati anatthaṃ tassa carati atthaṃ tassa na carati akiccaṃ tassa karoti kiccaṃ tassa na karoti paridahitvā sayati parammukhī nipajjati parivattakajātā kho pana hoti kuṅkumiyajātā dīghaṃ assāsati dukkhaṃ vedayati uccārapassāvaṃ abhiṇhaṃ gacchati vilomamācarati parapurisasaddaṃ sutvā kaṇṇasotaṃ vidahati 1- nīhatabhogā kho pana hoti paṭivissakehi santhavaṃ karoti nikkhantapādā kho pana hoti visikhānucārinī aticārinī kho pana hoti [2]- sāmike agāravā paduṭṭhamanasaṅkappā abhiṇhaṃ dvāre tiṭṭhati kacchāni aṅgāni thanāni dasseti disodisaṃ gantvā pekkhati imehi khalu samma puṇṇamukha pañcavīsāya ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ |306.1| pavāsaṃ tassa vaṇṇeti gataṃ tassa na socati 3- disvāna patimāgataṃ 4- nābhinandati bhattaraṃ vaṇṇaṃ na kadāci bhāsati 4- ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.2| Anatthaṃ tassa carati asaññatā atthañca hāpeti akiccakārinī @Footnote: 1 Yu. vivarati tamodahati . 2 Ma. niccaṃ . 3 Sī. yu gatiṃ nānusocati. @4-5 disvāna patimāgataṃ nābhinandati bhattāravaṇṇaṃ na kadāci bhāsati. Paridahitvā sayati parammukhī ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.3| Parivattajātā ca bhavati kuṅkumī dīghañca assāsati dukkhavedinī uccārapassāvamabhiṇha gacchati ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.4| Vilomamācarati akiccakārinī saddaṃ nisāmeti parassa bhāsato nīhatabhogā ca karoti santhavaṃ ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.5| Kicchena laddhaṃ kasirābhataṃ dhanaṃ vittaṃ vināseti dukkhena sambhataṃ paṭivissakehi ca karoti santhavaṃ ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.6| Nikkhantapādā visikhānucārinī niccañca sāmimhi paduṭṭhamānasā aticārinī hoti apetagāravā ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.7| Abhikkhaṇaṃ tiṭṭhati dvāramūle thanāni kacchāni ca dassayantī Disodisaṃ pekkhati bhantacittā ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.8| Sabbā nadī vaṅkagatī sabbe kaṭṭhamayā vanā sabbitthiyo kare pāpaṃ labbhamāne nivātake. |306.9| Sace labhetha khaṇaṃ vā raho vā nivātakaṃ vāpi labhetha tādisaṃ sabbāva itthī kayiruṃ nu 1- pāpaṃ aññaṃ aladdhā 2- pīṭhasappinā saddhiṃ. |306.10| Narānamārāmakarāsu nārisu anekacittāsu aniggahāsu ca sabbatthatā pītikarāpi ce siyuṃ 3- na vissase titthasamā hi nāriyoti.
Yañca disvā kinnarakinnarīnaṃ 4- sabbitthiyo na ramanti agāre taṃ tādisaṃ maccaṃ cajitvā bhariyā aññaṃ disvā parapurisaṃ 5- pīṭhasappiṃ.
Bakassa ca bāvariyassa 6- rañño accantakāmānugatassa bhariyā anācarī 7- paṭṭhavasānugassa kaṃ vā itthī nāticare tadaññaṃ. @Footnote: 1 Sī. kareyyu no. Yu. kareyyuṃ no . 2 Ma. alattha . 3 Ma. sabbattha nāpītikarāpi @ce siyā . 4 Ma. yaṃ ce disvā kaṇḍarīkinnarānaṃ . 5 Ma. purisaṃ . 6 Ma. bāvarikassa @Sī. pāvārikassa . 7 Ma. avācarī.
Piṅgiyānī sabbalokissarassa rañño piyā brahmadattassa bhariyā anācarī 1- paṭṭhavasānugassa taṃ vāpi sā nājjhagā kāmakāminī.
|310.1| Khuddānaṃ 2- lahucittānaṃ akataññūna dubbhinaṃ nādevasatto puriso thīnaṃ saddhātumarahati. |310.2| Na tā pajānanti kataṃ na kiccaṃ na mātaraṃ pitaraṃ bhātaraṃ vā anariyā samatikkantadhammā sasseva cittassa vasaṃ vajanti. |310.3| Cirānuvutthaṃpi piyaṃ manāpaṃ anukampakaṃ pāṇasamaṃpi santaṃ 3- āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissasāmi. |310.4| Thīnaṃ hi cittaṃ yathā vānarassa kannappakannaṃ yathā rukkhachāyā calācalaṃ hadayaṃ itthiyānaṃ cakkassa nemi viya parivattati. |310.5| Yadā tā passanti samekkhamānā ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ @Footnote: 1 Ma. avācarī . 2 Ma. luddhānaṃ . 3 Ma. bhattaraṃ. Saṇhāhi vācāhi nayantimenaṃ kambojakā jalajeneva assaṃ. |310.6| Yadā na passanti samekkhamānā ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ samantato taṃ parivajjayanti tiṇṇo nadīpāragatova kullaṃ. |310.7| Silesūpamā sikhīriva sabbabhakkhā tikkhamāyā nadīriva sīghasotā sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakūlaṃ parañca. |310.8| Na tā ekassa na dvinnaṃ āpaṇova pasārito yo tā mayhanti maññeyya vātaṃ jālena bandhaye. |310.9| Yathā nadī ca pantho ca pānāgāraṃ sabhā papā evaṃ lokitthiyo nāma velā tāsaṃ na vijjati. |310.10| Ghatāsanasamā etā kaṇhasappasirūpamā gāvo bahi tiṇasseva omasanti varaṃ varaṃ. |310.11| Ghatāsanaṃ kuñjaraṃ kaṇhasappaṃ muddhābhisittaṃ pamadā ca sabbā ete naro niccayato bhajetha tesaṃ have dubbidu saccabhāvo 1- . @Footnote: 1 Ma. sabbabhāvo. |310.12| Nāccantavaṇṇā na bahūna kantā na dakkhiṇā pamudā sevitabbā na parassa bhariyā na dhanassa hetu etitthiyo pañca na sevitabbā.
|311.1| Atha khalu bho ānando gijjharājā kuṇālassa sakuṇassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi |311.2| puṇṇampi cemaṃ paṭhaviṃ dhanena dajjitthiyā puriso sammatāya laddhā khaṇaṃ atimaññeyya taṃpi tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche. |311.3| Uṭṭhāhakañceva alīnavuttiṃ komārabhattāraṃ piyaṃ manāpaṃ āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissasāmi. |311.4| Na vissase icchati manti poso na vissase rodati me sakāse sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakūlaṃ parañca. |311.5| Na vissase sākhapurāṇasanthataṃ Na vissase mittapurāṇacoraṃ na vissase rāja sakhā 1- mananti na vissase itthi dasanna mātaraṃ. |311.6| Na vissase rāmakarāsu nārisu accantasīlāsu asaññatāsu accantapemānugatassa bhariyā na vissase titthasamā hi nāriyo. |311.7| Haneyyuṃpi chindeyyuṃpi chedāpeyyuṃpi 2- kaṇṭhaṃpi 3- chetvā rudhiraṃ piveyyuṃ mā dīnakāmāsu asaññatāsu bhāvaṃkare gaṅgatitthūpamāsu. |311.8| Musā tāsaṃ yathā saccaṃ saccaṃ tāsaṃ yathā musā gāvo bahi tiṇasseva omasanti varaṃ varaṃ. |311.9| Gatena tā palobhenti pekkhitena hasitena ca 4- athopi dunnivatthena mañjunā bhaṇitena ca. |311.10| Coriyo kaṭhinā 5- hetā vāḷā ca lapasakkharā na tā kiñci na jānanti yaṃ manussesu vañcanaṃ. |311.11| Asā lokitthiyo nāma velā tāsaṃ na vijjati sārattā ca pagabbhā ca sikhī sabbaghaso yathā. @Footnote: 1 Ma. rājānaṃ sakhā. Sī.Yu. rājā sakhā. 2 Ma. haneyyuṃ chindeyyuṃ. Sī.Yu. haneyyu @chindeyyuṃpi chedayeyyuṃ. 3 Ma.kaṇṭhepi. 4 Ma.pekkhitenamhitena ca. 5 Ma.kathinā. |311.12| Natthitthīnaṃ piyo nāma appiyopi na vijjati sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakulaṃ parañca. |311.13| Natthitthīnaṃ piyo nāma appiyopi na vijjati dhanatthā paṭivellanti latāva dumanissitā. |311.14| Hatthibandhaṃ assabandhaṃ gopurisañca caṇḍālaṃ chavadāhakaṃ pupphachaḍḍakaṃ sadhanaṃ anupatanti nāriyo. |311.15| Kulaputtaṃpi jahanti akiñcinaṃ chavakasamaṃ sadisaṃ anupatanti dhanahetu ca nāriyoti.
|312.1| Atha khalu bho nārado devabrāhmaṇo ānandassa gijjharājassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi cattārome na pūrenti te me suṇātha bhāsato samuddo brāhmaṇo rājā itthī cāpi dijampati. |312.2| Saritā sāgaraṃ yanti yākāci paṭhavissitā tā samuddaṃ na pūrenti onattā 1- hi na pūrati. |312.3| Brāhmaṇo ca adhiyāna 2- vedamakkhānapañcamaṃ bhiyyopi sutamiccheyya onattā hi na pūrati. |312.4| Rājā ca paṭhaviṃ sabbaṃ sasamuddaṃ sapabbataṃ ajjhāvasaṃ vijinitvā anantaratanocitaṃ @Footnote: 1 Ma. ūnattā. ito paraṃ idisameva . 2 adhiyānaṃ itipi. Pāraṃ samuddaṃ pattheti onattā hi na pūrati. |312.5| Ekamekāya itthiyā aṭṭhaṭṭha patino siyuṃ 1- sūrā ca balavanto ca sabbakāmarasāharā kareyya navame chandaṃ onattā hi na pūrati. |312.6| Sabbitthiyo sikhīriva sabbabhakkhā sabbitthiyo nadīriva sabbavāhinī sabbitthiyo kaṇṭakānaṃva sākhā sabbitthiyo dhanahetu vajanti. |312.7| Vātañca jālena naro parāmase osiñcaye sāgaramekapāṇinā sakena hatthena haneyya 2- ghosaṃ yo sabbabhāvaṃ pamadāsu ossaje. |312.8| Corīnaṃ bahubuddhīnaṃ yāsu saccaṃ sudullabhaṃ thīnaṃ bhāvo durājāno macchassevodake gataṃ. |312.9| Analā mudusambhāsā duppūrā tā nadīsamā sīdanti naṃ viditvāna ārakā parivajjaye. |312.10| Āvaṭṭanī mahāmāyā brahmacariyavikopanā sīdanti naṃ viditvāna ārakā parivajjaye. |312.11| Yañcetā upasevanti chandasā vā dhanena vā jātavedova saṇṭhānaṃ khippaṃ anudahanti nanti. @Footnote: 1 Ma. siyā . 2 Ma. kareyya.
|313.1| Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo nāradassa devabrāhmaṇassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi sallape nisitakhaggapāṇinā paṇḍito api pisācadosinā uggatejaṃ uragaṃpi āside eko ekāya pamudāya nālape. |313.2| Lokacittamathanā hi nāriyo naccagītabhaṇitamhitāvudhā bādhayanti anupaṭṭhitassatiṃ dīpe rakkhasigaṇāva vāṇije. |313.3| Natthi tāsaṃ vinayo na saṃvaro majjamaṃsaniratā asaññatā tā gilanti purisassa pābhataṃ sāgareva makaraṃ timiṅgalo 1- . |313.4| Pañcakāmaguṇasātagocarā uddhatā aniyatā asaññatā osaranti pamudā pamādinaṃ loṇatoyavatiyaṃva āpagā. |313.5| Yaṃ naraṃ upalapenti 2- nāriyo @Footnote: 1 Sī. Yu. timiṅgilo . 2 Sī. Yu. uparamanti. Chandasā vā ratiyā vā dhanena vā jātavedasadisaṃpi tādisaṃ rāgadosavadhiyo 1- dahanti naṃ. |313.6| Addhaṃ ñatvā purisaṃ mahaddhanaṃ osaranti sadhanaṃ 2- sahattanā rattacittaṃ ativeṭhayanti naṃ sālaṃ māluvalatāva kānane. |313.7| Tā upenti vividhena chandasā citrabimbamukhiyo alaṅkatā ohasanti 3- pahasanti nāriyo saṃvarova 4- satamāyakovidā. |313.8| Jātarūpamaṇimuttabhūsitā sakkatā patikulesu nāriyo rakkhitā aticaranti sāmikaṃ dānavaṃva hadayantaranissitā 5- . |313.9| Tejavāpi hi naro vicakkhaṇo sakkato bahujanassa pūjito nārīnaṃ vasaṅgato na bhāsati rāhunā upahatova candimā. |313.10| Yaṃ kareyya kupito diso disaṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. -vatiyo . 2 Ma. sadhanā . 3 Ma. uhasanti. Sī. Yu. ūhasanti. @ 4 Ma. sambarova . 5 Ma. -rassitā. Duṭṭhacittova samāgataṃ ariṃ tena bhiyyo byasanaṃ nigacchati nārīnaṃ vasaṅgato apekkhavā. |313.11| Kesalūnanakhachinnatajjitā pādapāṇikasadaṇḍatāḷitā hīnamevupagatā hi nāriyo tā ramanti kuṇapeva makkhikā. |313.12| Tā kulesu visikhantaresu vā rājadhānīsu nigamesu vā pana 1- oḍḍitaṃ namucipāsavāguraṃ 2- cakkhumā parivajjeyya sukhatthiko. |313.13| Ossajitvā kusalaṃ tapoguṇaṃ yo anariyacaritāni mācari devatāhi nirayaṃ nimissati chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijo. |313.14| So idha garahito parattha ca dummatī upahato 3- sakammunā gacchati aniyato galāgalaṃ duṭṭhagadrabharathova uppathe. |313.15| So upeti nirayaṃ patāpanaṃ @Footnote: 1 Ma. puna . 2 Ma. -vākaraṃ . 3 Sī. Yu. upagato. Sattisimbalivanañca āyasaṃ āvasitvāna tiracchānayoniyaṃ petarājavisayaṃ na muñcati. |313.16| Dibyā khiḍḍā ratiyo ca nandane cakkavatticaritañca mānuse nāsayanti pamudā pamādinaṃ duggatiñca paṭipādayanti naṃ. |313.17| Dibyā khiḍḍā ratiyo na dullabhā cakkavatticaritañca mānuse sovaṇṇabyamhanilayā ca accharā ye caranti pamudāhanatthikā. |313.18| Kāmadhātusamatikkamā gati rūpadhātusambhavo na dullabho vītarāgavisayūpapatti yā ye caranti pamudāhanatthikā. |313.19| Sabbadukkhasamatikkamaṃ sivaṃ accantaṃ acalitaṃ asaṅkhataṃ nibbutehi sucīhi na dullabhaṃ ye caranti pamudāhanatthikāti.
Kuṇālohaṃ tadā āsiṃ udāyī pussakokilo Ānando gijjharājāsi sārīputto ca nārado parisā buddhaparisā evaṃ dhāretha jātakanti. Kuṇālajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๒๙๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘