กุณาลชาดก
ว่าด้วยนางนกดุเหว่า
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๒๙๖ · บรรทัด ๑๘๙๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๔ จาก ๑๐
เรื่องเล่า
คราวนั้นมีราชกุมาร ๕ พระองค์ เป็นราชบุตรแห่งพระเจ้าบัณฑุราชองค์หนึ่งมีพระนามว่าอัชชุน องค์หนึ่งมีพระนามว่านกุล องค์หนึ่งมีพระนามว่าภีมเสน องค์หนึ่งมีพระนามว่ายุธิษฐิล องค์หนึ่งมีพระนามว่าสหเทพ พากันไปเล่าเรียนศิลปศาสตร์ ในสำนักอาจารย์ทิศาปาโมกข์ เมืองตักกศิลา สำเร็จแล้วใคร่จะทราบถึงจารีตในประเทศต่าง ๆ จึงพากันไปเที่ยวถึงเมืองพาราณสีได้ยินเขาวุ่นวายกันในเมืองจึงเข้าไปถาม ครั้นทราบความแล้วก็ปรึกษากันว่าจะไปบ้าง กุมารทั้ง ๕ องค์นั้นมีรูปร่างงามผ่องใสคล้าย ๆ กัน ต่างก็พากันไปยืนอยู่ต่อ ๆ กัน. ฝ่ายนางกัณหานั้นเห็นราชกุมารทั้ง ๕ ก็มีความสิเนหาทุก ๆ องค์จึงโยนพวงมาลัยไปคล้องให้ทั้ง ๕ แล้วกราบทูลพระมารดาว่า หม่อมฉันเลือกเอาคนทั้ง ๕ คนนี้ พระมารดาก็ไปกราบทูลพระเจ้าพรหมทัต ๆ ไม่พอพระทัยแต่ไม่อาจตรัสว่าไม่ได้ เพราะพระราชทานพรไว้เสียแล้ว จึงตรัสถึงชาติตระกูลและนามบิดา ครั้นทรงทราบว่า เป็นราชกุมารของพระเจ้าบัณฑุราช ก็พระราชทานราชสักการะแล้ว ยกนางกัณหาให้เป็นบริจาริกาพระราชกุมารทั้ง ๕องค์ นางกัณหาก็บำเรอราชกุมารทั้ง ๕ ด้วยสามารถกิเลสอยู่บนปราสาท ๗ ชั้นและนางกัณหานั้นมีบุรุษคอยรับใช้อยู่คนหนึ่ง เป็นคนเปลี้ยค่อม เมื่อนางกัณหาบำเรอราชกุมารที่ ๕ ด้วยกิเลสแล้ว พอราชกุมารนั้นออกไปภายนอก นางมีเวลาว่าง เมื่อกิเลสลุกลามขึ้นก็ทำความชั่วกับบุรุษเปลี้ย เมื่อนางเจรจากับบุรุษเปลี้ยนั้นได้กล่าวว่า คนอื่นซึ่งเป็นที่รักของเรายิ่งกว่าท่านไม่มี เราจักฆ่าพระราชกุมารทั้ง ๕ เสีย เอาเลือดในลำคอมาล้างเท้าท่านดังนี้ ถึงพระราชกุมารทั้ง ๕ นางก็พูดอย่างนี้ คือ เวลาคลอเคลียอยู่กับราชกุมารพี่ชายใหญ่ นางก็พูดว่าหม่อมฉันรักพระองค์ยิ่งกว่าพระราชกุมารทั้ง ๔ ชีวิตของหม่อมฉันสละถวายพระองค์แล้วถ้าบิดาของหม่อมฉันทิวงคต หม่อมฉันจะให้เขาถวายราชสมบัติแก่พระองค์ดังนี้เวลานางคลอเคลียอยู่กับราชกุมารองค์อื่นอีก นางก็กล่าวอย่างนี้ทั้ง ๔ พระองค์พระราชกุมารทั้ง ๕ องค์ก็ทรงยินดีด้วยนางกัณหายิ่งนัก ด้วยใส่ใจว่า นางกัณหารักตนและอิสริยยศจะเกิดกับตนก็เพราะอาศัยนางกัณหา ต่อมาภายหลังวันหนึ่งนางกัณหาประชวรไข้ พระราชกุมารทั้ง ๕ ก็ไปนั่งแวดล้อม องค์หนึ่งนวดฟั้นศีรษะ อีก ๔ องค์นวดมือและเท้าทั้ง ๔ เจ้าเปลี้ยนั่งอยู่ใกล้เท้า. ส่วนนางกัณหาก็ให้อาณัติสัญญาอย่างรวม ๆ แก่พระอัชชุนผู้เป็นเชษฐาด้วยศีรษะ เป็นเชิงแสดงให้รู้ว่า คนอื่นซึ่งเป็นที่รักของหม่อมฉันยิ่งกว่าพระองค์ไม่มี เมื่อหม่อมฉันมีชีวิตอยู่ก็จักมีชีวิตอยู่สำหรับพระองค์ ถ้าพระราชบิดาทิวงคตแล้วจะให้เขาถวายราชสมบัติแก่พระองค์ ส่วนราชกุมารอีก ๘ องค์ นางก็ให้อาณัติสัญญาด้วยมือและเท้าตามทิศที่นั่ง แสดงเลศนัยอย่างเดียวกัน ใช่แต่เท่านั้นยังทำลิ้นให้อาณัติสัญญาแก่บุรุษเปลี้ยตามถ้อยคำที่เคยพูด คือว่า เจ้าคนเดียวเท่านั้นเป็นที่รักของข้า ข้าจักมีชีวิตอยู่สำหรับเจ้า ทุก ๆ คนเห็นอาณัติสัญญาแล้วก็รู้เนื้อความ เพราะนางเคยพูดมาแต่ก่อนเนือง ๆ แต่อัชชุนกุมารสังเกตเห็นอาการเคลื่อนไหวมือเท้าและลิ้นของนางก็ดำริว่า นางกัณหาให้อาณัติสัญญาแก่เราฉันใด ชะรอยจะให้แก่ผู้อื่นฉันนั้น เห็นจะทำความรักใคร่ชิดชมกับอ้ายเปลี้ยด้วย โดยไม่ต้องสงสัย ดำริแล้วจึงพาน้องชายออกไปข้างนอกแล้วไต่ถามว่านาง ๕ ผัวแสดงท่าด้วยศีรษะให้เรา เจ้าเห็นหรือไม่ พระราชกุมาร๔ องค์ก็รับว่าเห็น อัชชุนกุมารจึงถามว่า เจ้ารู้เท่าทันหรือไม่ พระราชกุมารทั้ง ๔ ตอบว่า ไม่รู้ อัชชุนกุมารจึงถามว่า ก็ที่นางทำอาณัติสัญญาให้เจ้าทั้ง๔ ด้วยมือ และเท้าทั้ง ๔ นั้นเจ้ารู้หรือไม่เล่า. พระราชกุมารทั้ง ๔ ตอบว่ารู้. อัชชุนกุมารตรัสว่า นางให้สัญญาแก่พวกเราด้วยเรื่องอย่างเดียวกันนั่นแหละแล้วถามต่อไปว่า ที่นางแสดงกิริยาพิรุธด้วยลิ้นแก่อ้ายเปลี้ยนั้น เจ้ารู้เท่าทันหรือไม่เล่า พระราชกุมารทั้ง ๔ ก็ตอบว่าไม่รู้ ลำดับนั้น อัชชุนกุมารจึงบอกแก่น้องชายว่า ชะรอยนางนี่จะได้ประพฤติชั่วกับอ้ายเปลี้ยด้วยอีกคนหนึ่งเป็นแน่ เมื่อเห็นว่าน้องชายทั้ง ๔ ไม่เชื่อ จึงเรียกให้บุรุษเปลี้ยเข้ามาถาม บุรุษเปลี้ยก็ยอมรับสารภาพทั้งหมดสิ้น พระราชกุมารทั้ง ๕ ได้ฟังแล้วก็หมดความยินดีรักใคร่ ติเตียนมาตุคามโดยอเนกปริยายว่า น่าสลดใจนัก ขึ้นชื่อว่ามาตุคามแล้วลามกทุศีล มาสละละคนที่บริบูรณ์ด้วยชาติและสวยงามเช่นพวกเราเสีย แล้วไปประพฤติลามกกับด้วยอ้ายเปลี้ยอันน่าเกลียดปฏิกูลได้ ก็ใครเล่าที่เขาเป็นนักปราชญ์จะพึงรื่นรมย์ยินดีกับด้วยหญิงทั้งหลาย ผู้หาความละอายมิได้มีแต่ธรรมลามก เมื่อติเตียนแล้ว พระราชกุมารทั้ง ๕ ก็ตกลงใจกันว่า ไม่ต้องการอยู่เป็นฆราวาสจึงพากันเข้าไปสู่ป่าหิมพานต์ ถือเพศบรรพชา กระทำกสิณบริกรรม เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ได้ไปตามยถากรรม.
ก็ในกาลนั้น พญานกกุณาละเกิดเป็นอัชชุนกุมาร ฉะนั้นเมื่อแสดงเหตุที่ตนได้เห็นมาจึงกล่าวว่า เราได้เห็นมาแล้ว ดังนี้.
คำว่า สองพ่อ ในพระพุทธพจน์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงพระเจ้ากรุงโกศลกับพระเจ้ากาสิกราช. คำว่า มีผัว ๕ คน หมายความว่า ผัวของนางมีถึง ๕ คน. ย อักษรเป็นเพียงนิบาตที่แทรกเข้ามา. คำว่า ยังมีจิตปฏิพัทธ์ คือมีจิตผูกพันอยู่. คำว่า ถึงท้อง อธิบายว่าได้ยินว่า คอของชายเปลี้ยนั้นโค้งลงมาตลอดหน้าอกถึงท้อง เพราะฉะนั้น เขาจึงปรากฏเหมือนมีศีรษะขาด. คำว่า ล่วงละเมิดสามี ๕ คน อธิบายว่า นางล่วงละเมิดสามีทั้ง ๕ คนเหล่านั้นเสียแล้ว. คำว่า กับบุรุษเปลี้ย อธิบายว่านางทำกรรมอันลามกกับบุรุษเปลี้ยเตี้ยแคระ. พญานกกุณาละครั้นกล่าวเรื่องนี้จบลงแล้ว เมื่อจะแสดงเรื่องที่ตนเคยเห็นมา เรื่องอื่นอีกจึงกล่าวต่อไปว่าดูก่อนสหายปุณณมุขะ ยังมีอีกเราได้เห็นมาแล้ว นางสมณี ชื่อปัญจตปาวีอาศัยอยู่ในป่าช้า ถือพรตอดอาหาร ๔ วัน จึงบริโภคครั้งหนึ่ง นางได้ทำกรรมลามกกับนักเลงสุรา บรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องที่หนึ่งนี้ พระอรรถกถาจารย์นำเอานิทานพิสดารมาสาธกว่า ดังได้ยินมา ในอดีตกาล ยังมีนางสมณีนุ่งขาวรูปหนึ่งชื่อปัญจตปาวีอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี นางให้ทำบรรณศาลาอาศัยอยู่ในป่าช้า นางถือพรตอดอาหารข้ามเวลาถึง ๔ วัน จึงฉันครั้งหนึ่ง จนเกียรติคุณปรากฏดุจกับพระจันทร์และพระอาทิตย์ถึงกับพวกชาวพาราณสีไอจามหรือพลาดหกล้ม ก็เปล่งเสียงนมัสการนางปัญจตปาวี. ต่อมาภายหลัง ครั้งหนึ่งเป็นเวลานักขัตฤกษ์ วันแรกพวกช่างทองก็ชักชวนพวกไปสร้างปรำขึ้นหลังหนึ่ง แล้วจัดหาของต่าง ๆ เป็นต้นว่า ปลา เนื้อ สุรา ของหอม นั่งล้อมกันจะเสพสุราเวลานั้นช่างทองคนหนึ่งทำกระติกเหล้าตกลง ก็ตกใจเปล่งเสียงนมัสการนางปัญจตปาวี ในที่นั้นมีชายฉลาดคนหนึ่งพูดขึ้นว่า ท่านนี้เขลานัก ไฉนจึงนอบน้อมไหว้ผู้หญิงซึ่งมีจิตกลับกลอกเล่า ช่างทองนั้นตอบว่า ดูก่อนสหายเอ๋ยท่านอย่าพูดอย่างนี้ อย่าทำกรรมที่จะนำไปตกนรกเลย บุรุษผู้ฉลาดจึงตอบว่าท่านนี้งมงายหาปัญญามิได้ มาพนันกันพันหนึ่งหรือ ต่อไปนี้อีก ๗ วัน เราจะไปพานางปัญจตปาวีมาให้แต่งตัวงดงามแล้วให้มานั่งที่นี่ ให้ถือกระติกเหล้ารินให้เรากินให้ได้ ขึ้นชื่อว่ามาตุคามแล้ว ที่จะมีศีลยั่งยืนนั้นไม่มีเลย ช่างทองคนนั้นก็ตอบว่า เป็นไปไม่ได้ จึงพนันกับบุรุษผู้เป็นบัณฑิตพันหนึ่ง.
บุรุษบัณฑิตนั้นระบุเรื่องการพนันให้ช่างทองอื่น ๆ ฟังแล้วครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าก็เข้าไปในป่าช้า นั่งนมัสการพระอาทิตย์อยู่ใกล้กับที่อยู่ของนางปัญจตปาวี เมื่อนางปัญจตปาวีเข้าไปเที่ยวภิกขาจารในพระนคร กลับมาพบบุรุษนั้นแล้วก็คิดว่า ดาบสรูปนี้เห็นจะมีฤทธิมากมาย เราอยู่ริมป่าช้านี่เข้ามาอยู่กึ่งกลางเห็นจะมีสัปบุรุษธรรมอยู่ในภายใน จำเราจักเข้าไปทำความเคารพ คิดแล้วนางก็เข้าไปไหว้ ดาบสปลอมแกล้งนิ่งเฉย มิได้เหลียวดูและไม่ทุกทาย วันที่๒ ก็ทำอย่างนั้นอีก พอถึงวันที่ ๓ เมื่อนางปัญจตปาวีไหว้เเล้ว ดาบสปลอมก้มหน้าพูดว่า ไปเถอะ ครั้นวันที่ ๔ จึงทักทายปราศรัยว่า ท่านไม่ลำบากด้วยภิกขาหารดอกหรือ นางปัญจตปาวีดีใจมากที่ได้รับคำปฏิสันถาร ครั้นวันที่ ๕นางได้รับคำปฏิสันถารมากขึ้นอีก ถึงต้องนั่งอยู่หน่อยหนึ่งจึงลุกไป ครั้นวันที่๖ พอนางมานั่งไหว้ ดาบสปลอมก็ถามว่า น้องหญิงวันนี้เสียงขับร้องเอิกเกริกในเมืองพาราณสีทำไมกันหนอ นางปัญจตปาวีตอบว่า พระผู้เป็นเจ้าไม่รู้ดอกหรือ เขาเล่นมหรสพกันกึกก้องในพระนคร นั่นเป็นเสียงนักเล่นมหรสพดาบสปลอมแกล้งทำเป็นไม่รู้ว่าเสียงอะไร แกล้งถามเรื่องอื่นต่อไปว่า เจ้ามาประพฤติพรตอยู่นี้เว้นอาหารเท่าไร นางตอบว่าเว้น ๔ วัน แล้วย้อนถามว่าก็พระผู้เป็นเจ้าเว้นเท่าไรเล่า ดาบสปลอมตอบว่า เว้น ๗ วัน ที่แท้ก็เท็จทั้งนั้นเว้นแต่กลางวัน กลางคืนกินทุกคืน แล้วดาบสปลอมถามต่อไปว่า น้องหญิงเจ้าบวชมากี่ปีแล้ว ครั้นนางบอกว่า ๑๒ ปี แล้วย้อนถามบ้างว่า พระผู้เป็นเจ้าเล่าบวชมากี่ปีแล้ว จึงตอบว่า ๖ ปีแล้ว แล้วถามต่อไปว่าเจ้าได้บรรลุธรรมเครื่องระงับแล้วหรือ ครั้นนางปฏิเสธว่าไม่ได้บรรลุและย้อนถามบ้าง ดาบสปลอมก็บอกว่า ยังไม่ได้บรรลุเหมือนกัน ต่อนั้นก็รำพันเป็นเชิงชวนให้เกิดความต้องการดังนี้ว่า น้องหญิงเอ๋ย เราทั้งสองนี้มิได้รับความสุขทั้ง ๒ อย่างทางกามโภคีสำหรับผู้ครองเรือนที่จะเป็นสุขด้วยทรัพย์สมบัติก็ไม่ได้ เนกขัมมสุขเครื่องระงับทางใจก็ไม่เกิดขึ้น ไฟนรกมันจะร้อนแต่เราสองคนเท่านั้นหรือถ้าเราจักประพฤติอย่างมหาชนคนหมู่มากเขาทำกัน ข้าเห็นจะทนทุกข์เช่นนี้อยู่อีกไม่ได้ จักต้องสึกเป็นคฤหัสถ์ ทรัพย์สมบัติของแม่ก็ยังมีอยู่บ้าง พอจะก่อร่างสร้างตัวต่อไป นางปัญจตปาวีได้ฟังคำเช่นนั้นก็เกิดความกำหนัดรักใคร่ จึงปฏิญาณความในใจออกมาว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า เรื่องนี้เป็นหัวอกอันเดียวกันแต่จนใจที่มิรู้จะหันหน้าไปหาใคร ถ้าท่านจะไม่ทอดทิ้งข้าพเจ้าแล้วไซร้ ข้าพเจ้าจะยอมเป็นน้องสาวสึกไปอยู่รับใช้ท่าน ดาบสปลอมจึงตอบว่า ถ้าปลงใจเช่นนั้นก็มาเถิด พี่จะไม่ทอดทิ้ง จะเลี้ยงเจ้าเป็นภรรยา ว่าแล้วก็พากันไปในเมือง อยู่สมัครสังวาสอย่างสามีภรรยาทั้งหลายแล้ว ก็ให้นางถือกระดิกสุราพากันไปสู่ปรำสุราบาน นั่งดื่มสุราอยู่. ฝ่ายนายช่างทองก็แพ้เสียเงินพันหนึ่งนางปัญจตปาวีก็เกิดบุตรธิดาด้วยนักเลงสุรานั้นหลายคน. ในคราวนั้น พญานกกุณาละเกิดเป็นนักเลงสุรา เมื่อนำเหตุนั้นมาแสดงจึงได้กล่าวว่า เราได้เห็นมาแล้วดังนี้.
อดีตนิทานในเรื่องที่ ๒ มีพรรณนาไว้แล้วในอรรถกถาแห่งกากวันตีชาดก ในจตุกนิบาต ในกาลนั้นพญานกกุณาละเกิดเป็นพญาครุฑ เพราะฉะนั้นเมื่อจะประกาศเหตุที่ตนประสบมาแล้วจึงได้กล่าวว่า เราได้เห็นมาแล้ว ดังนี้.
ในเรื่องที่ ๓ นี้ พระอรรถกถาจารย์นำเรื่องพิสดารมาสาธกไว้ว่า ในอดีตกาล พระเจ้าพรหมทัตปลงพระชนม์พระเจ้าโกศลราช ทรงริบเอาราชสมบัติแล้ว พาพระอัครมเหสีของพระเจ้าโกศลไปสู่เมืองพาราณสี แม้ทรงทราบอยู่ว่านางนั้นมีครรภ์ ก็ยังทรงตั้งนางนั้นเป็นพระอัครมเหสี ครั้นนางมีครรภ์แก่แล้วก็ประสูติพระราชบุตรอันงดงามดุจดังทองคำ. นางจึงดำริว่า เมื่อกุมารนี้เติบโตพระเจ้าพาราณสีก็จักให้ฆ่าทิ้งเสีย ด้วยทรงเห็นว่าเป็นบุตรของข้าศึก ไม่ต้องพระประสงค์จะเลี้ยงไว้ อย่าให้บุตรของเราตายด้วยมือคนอื่นเลย. นางดำริแล้วจึงสั่งนางนมว่า เจ้าจงเอาผ้าเก่า ๆ ห่อทารกนี้แล้ว จงนำไปทิ้งเสียที่ป่าช้าผีดิบ นางนมทำตามสั่งอาบน้ำชำระเกล้าแล้วจึงกลับมา.
ฝ่ายพระเจ้าโกศลราชทิวงคตแล้วไปเกิดเป็นรุกขเทวดา จึงบันดาลด้วยอานุภาพของตนให้คนเลี้ยงแพต้อนแพะไปสู่ประเทศนั้น นางแพะตัวหนึ่งไปพบทารกนั้นเข้าก็เกิดความสิเนหา จึงให้ทารกนั้นดื่มกินน้ำนมแล้ว ก็เที่ยวไปแล้วกลับมาให้กินอีก ๓-๔ ครั้ง. คนเลี้ยงแพะเห็นกิริยาของนางแพะนั้นจึงเข้าไปดู เห็นทารกนั้นแล้วก็เกิดความรักใคร่เหมือนบุตร จึงอุ้มมาให้ภรรยาของตน. ภรรยาของคนเลี้ยงแพะไม่มีบุตร ก็ไม่มีนมจะให้กิน จึงให้ทารกกินนมแพะตัวนั้น. แต่วันนั้นมา นางแพะก็ตายลง ๒ ตัว ๓ ตัวทุกวัน คนเลี้ยงแพะจึงคิดว่า ถ้าเรายังเลี้ยงเด็กคนนี้ไว้ นางแพะก็คงจะตายหมดแน่ จะเลี้ยงมันไว้ทำไม จึงเอาทารกนั้นวางลงในภาชนะดินใบหนึ่ง แล้วเอาอีกใบหนึ่งคว่ำปิดลง เอาแป้งถั่วมายาปิดปากไม่ให้มีช่องแล้ว ปล่อยให้ลอยน้ำไป. มีคนจัณฑาลผัวเมียซึ่งเป็นคนซ่อมของเก่าในพระราชนิเวศน์ ลงไปล้างปอที่ท่าข้างใต้ เห็นภาชนะลอยมาก็รีบว่ายไปพาขึ้นมาบนฝั่ง พอเปิดขึ้นก็ได้เห็นทารกรูปงดงาม. ภรรยาของคนจัณฑาลไม่มีบุตรก็มีความรักใคร่ทารกเหมือนดังบุตรจึงนำไปเลี้ยงไว้ที่เรือน พอทารกนั้นเจริญวัยได้ ๗ ปี เมื่อบิดามารดาไปสู่ราชตระกูล ก็พากันไปด้วย พอทารกนั้นเจริญวัยได้ ๑๖ ปี ก็ได้ไปช่วยทำการปฏิสังขรณ์ของเก่าในราชตระกูล ก็พระอัครมเหสีของพระเจ้าพรหมทัตนั้นมีพระราชธิดาพระองค์หนึ่ง พระนามว่า กุรุงคเทวี มีรูปร่างงดงาม ตั้งแต่นางกุรุงคเทวีได้เห็นกุมารนั้น ก็มีจิตผูกพันรักใคร่ ไม่ยินดีในผู้อื่น. นางเสด็จไปที่ทำการของกุมารนั้นเนือง ๆ เมื่อพบกันบ่อย ๆ เข้า ทั้งสองก็มีจิตผูกพันรักใคร่กัน ลอบประพฤติสังวาสกันในที่ลับในราชตระกูลนั่นเองนาน ๆเข้า พวกเหล่าบริจาริกาก็รู้เรื่องนั้น จึงนำความกราบทูลพระเจ้าพรหมทัตพระเจ้าพรหมทัตทรงพระพิโรธ จึงให้ประชุมอำมาตย์ทั้งหลาย ตรัสปรึกษาโทษว่า ลูกคนจัณฑาลทำอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจงวางบทกำหนดโทษตามควรแก่โทษเถิด. อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลว่า โทษผิดใหญ่หลวงควรทำโทษทรมานก่อนแล้ว จึงฆ่าในภายหลัง.
ในขณะนั้น รุกขเทวดาผู้เป็นบิดาของกุมารนั้น จึงมาเข้าสิงนางอัครมเหสีผู้เป็นมารดา นางก็เข้าไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัต ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาแล้วทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า กุมารนี้ไม่ใช่ลูกคนจัณฑาล กุมารนี้เกิดในครรภ์ของหม่อมฉัน เป็นบุตรพระเจ้าโกศลราช หม่อมฉันได้ทูลมุสาวาทแก่พระองค์ว่า พระโอรสตายแล้ว ด้วยคิดว่าเป็นบุตรของพระราชาผู้เป็นข้าศึกของพระองค์ จึงมอบให้นางนมเอาไปทิ้งเสียในป่าช้าผีดิบ คนเลี้ยงแพะคนหนึ่งจึงรับปฏิบัติต่อมา ครั้นเกิดเหตุแม่แพะตายขึ้นหลายตัว คนเลี้ยงแพะก็เอาไปลอยน้ำเสีย. คนจัณฑาลซึ่งเป็นผู้ซ่อมของเก่าในราชตระกูลของพระองค์พบกุมารนี้ลอยน้ำมาจึงเอาเลี้ยงไว้ ถ้าพระองค์ไม่ทรงเธอจงให้หาเขาเหล่านั้นมาตรัสถามดูเถิด. พระเจ้าพรหมทัตตรัสให้หาคนเหล่านั้น ตั้งต้นแต่นางนมเข้ามาตรัสถาม เขาเหล่านั้นก็ทูลความตั้งแต่ต้นจนอวสาน. พระเจ้าพรหมทัตก็ทรงยินดีว่า กุมารประกอบด้วยชาติ จึงให้สรงสนานแต่งเครื่องอลังการแล้วพระราชทานราชธิดาให้ และคนทั้งหลายขนานนามว่า เอฬกกุมาร ถือเอาเหตุที่แพะตาย ต่อมาพระเจ้าพรหมทัตจึงพระราชทานเสนา พาหนะแก่เอฬกกุมารแล้วส่งให้ไปปกครองราชสมบัติของบิดา เอฬกกุมารก็พานางกุรุงคเทวีไปครองราชสมบัติ ภายหลังพระเจ้าพรหมทัตทรงดำริเห็นว่า เอฬกกุมารมิได้ศึกษาศิลปศาสตร์ จึงทรงตั้งฉฬังคกุมารเป็นเสนาบดี ด้วยเห็นว่าเป็นอาจารย์ของพระองค์.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๕๓๖–๖๑๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อสีตินิบาตชาดก ๑๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Evamakkhāyati evamanusuyyati sabbosadhadharaṇīdhare nekapupphamālyavitate gajagavayamahisarurucāmaripasadakhaggagokaṇṇa- sīhabyagghadīpiacchakokataracchauddārakadalimigaviḷārasasakaṇṇikānucarite ākiṇṇanelamaṇḍalamahāvarāhanāgakulakareṇusaṅghādhivutthe issamigasākhamigasarabhamigaeṇimigavātamigapasadamigapurisālukiṃpurisayakkharakkhasanisevite amajjavamañjaridharapahaṭṭhapupphaphusitaggānekapādapagaṇavitate kururacaṅkoravāraṇamayūraparābhūtajīvajīvakacelāvaka 1- (balāka) bhiṅkārakaravikamattavihaṅgasatasaṅghuṭṭhe 2- añjanamanosilāharitālahiṅgulakahemarajatakanakānekadhātusatavinaddhapaṭimaṇḍitappadese evarūpe khalu bho ramme vanasaṇḍe kuṇālo nāma sakuṇo paṭivasati ativiya citto ativiya cittapattachadano. {296.1} Tasseva khalu bho kuṇālassa sakuṇassa aḍḍhuḍḍhāni itthīsahassāni paricārikā dijakaññāyo . atha khalu bho dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthāti 4- . Pañcasatā dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato ḍenti sacāyaṃ @Footnote:* idaṃ maramma potthakeyeva dissati . 1 Ma. -jīvañjīvaka- . 2 Ma. satatasampaghuṭṭhe. Kuṇālo sakuṇo āsanā paripatissati mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti. Pañcasatā dijakaññāyo uparūpari ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ātāpo paritāpesīti . pañcasatā pañcasatā dijakaññāyo ubhato passena ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusīti . pañcasatā dijakaññāyo purato purato ḍenti mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya 1- vā pāṇinā vā (pāsāṇena vā) leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu māyaṃ kuṇālo sakuṇo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesīti 2- . {296.2} Pañcasatā dijakaññāyo pacchato pacchato ḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo māyaṃ kuṇālo sakuṇo āsane pariyukkaṇṭhīti . pañcasatā dijakaññāyo disodisaṃ ḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo māyaṃ kuṇālo sakuṇo khuddāya parikilamitthāti . atha khalu bho tā dijakaññāyo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambūvaneneva jambūvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriṃ 3- khippameva @Footnote: 1 Ma. kaṭhalena vā . 2 Ma. saṅgamesīti . 3 Ma. nāḷikerasañcāriyaṃ. Abhisambhonti ratitthāya . atha khalu bho kuṇālo sakuṇo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ apasādeti nassatha tumhe vasaliyo vinassatha tumhe vasaliyo coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṅgamāyoti.
Tasseva khalu bho himavato pabbatarājassa puratthime disābhāge susukhumasunipuṇagiripabhavā haritupayantiyo . uppalapaduma- kumudanaḷinasatapattasogandhikamandālakasampativirūḷhasucigandhamanuññamanāpakappadese kuravakamucalindaketakavedisavañjulapunnāgabakulatilakapiyakahasanasāla- salaḷacampakaasokanāgarukkhatiriṭibhujapattaloddacandanoghavane kālāgarupadumapiyaṅgudevadārukacocagahane kakudhakuṭajaaṅkolakaccikārakaṇikāra- kaṇaverakoraṇḍakoviḷārakiṃsukayodhikavanamallikamanaṅgaṇamanavajjabhaṇḍisurucibhaginimāla- malyadhare jātisumanamadhugandhikadhanutakkāritālisatagarausīrakoṭṭhagacchavitate adhimuttikasaṃkusumitalatāvitatapaṭimaṇḍitappadese haṃsapilavakādambakāraṇḍakābhinādite vijjādharasiddhasamaṇatāpasagaṇādhivutthe naradevayakkharakkhasadānavagandhabbakinnaramahoragānuciṇṇappadese evarūpe khalu bho ramme vanasaṇḍe puṇṇamukho nāma pussakokilo paṭivasati ativiya madhuragiro vilāsitanayanamattakkho. {297.1} Tasseva khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa aḍḍhuḍḍhāni itthīsatāni paricārikā dijakaññāyo . atha khalu bho dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ majjhe nisīdāpetvā Uḍḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthāti . paññāsa dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato ḍenti sacāyaṃ puṇṇamukho pussakokilo āsanā paripatissati mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti . paññāsa dijakaññāyo uparūpari ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ ātāpo paritāpesīti . paññāsa paññāsa dijakaññāyo ubhato passena ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusīti. {297.2} Paññāsa dijakaññāyo purato purato ḍenti mā naṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya 1- vā pāṇinā vā (pāsāṇena vā) leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesīti . paññāsa dijakaññāyo pacchato pacchato ḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo āsane pariyukkaṇṭhīti . paññāsa dijakaññāyo disodisaṃ ḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo māyaṃ puṇṇamukho pussakokilo khuddāya parikilamitthāti . atha khalu bho tā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ @Footnote: 1 Ma. kaṭhalena vā. Pussakokilaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambūvaneneva jambūvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya . atha khalu bho puṇṇamukho pussakokilo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ pasaṃsati sādhu sādhu bhaginiyo etaṃ kho bhaginiyo tumhākaṃ paṭirūpaṃ kuladhītānaṃ yaṃ tumhe bhattāraṃ paricareyyāthāti.
Atha khalu bho puṇṇamukho pussakokilo yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami . addasaṃsu kho kuṇālassa sakuṇassa paricārikā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ dūratova āgacchantaṃ disvāna yena puṇṇamukho pussakokilo tenupasaṅkamiṃsu upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ etadavocuṃ ayaṃ samma puṇṇamukha kuṇālo sakuṇo ativiya pharuso ativiya pharusavāco appevanāma tuvaṃpi āgamma piyavācaṃ labheyyāmāti. Appevanāma bhaginiyoti vatvā yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā kuṇālena sakuṇena saddhiṃ paṭisammoditvā ekamantaṃ nisīdi . ekamantaṃ nisinno kho puṇṇamukho pussakokilo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ etadavoca kissa tvaṃ samma kuṇāla itthīnaṃ sujātānaṃ kuladhītānaṃ sammāpaṭipannānaṃ micchāpaṭipannosi amanāpabhāṇīnaṃpi kira samma kuṇāla itthīnaṃ manāpabhāṇinā bhavitabbaṃ kimaṅgaṃ pana Manāpabhāṇīnanti . evaṃ vutte kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ evaṃ apasādesi nassa tvaṃ samma jamma vasala vinassa tvaṃ samma jamma vasala ko nu tayā viyatto jāyājinenāti. Evaṃ apasādito ca pana puṇṇamukho pussakokilo tatoyeva paṭinivatti.
Atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa aparena samayena acirasseva accayena kharo ābādho uppajji. Lohitapakkhandikā bāḷhā vedanā vattanti maraṇantikā . atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa paricārikānaṃ dijakaññānaṃ etadahosi ābādhiko kho ayaṃ puṇṇamukho pussakokilo appevanāma imamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. Taṃ 1- ekakaṃ 2- adutiyaṃ ohāya yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkamiṃsu . addasā kho kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo dūratova āgacchantiyo disvāna tā dijakaññāyo etadavoca kahaṃ pana tumhaṃ vasaliyo bhattāti . ābādhiko kho samma kuṇāla puṇṇamukho pussakokilo appevanāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. {299.1} Evaṃ vutte kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo evaṃ apasādesi nassatha tumhe vasaliyo vinassatha tumhe vasaliyo coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṅgamāyoti vatvā yena puṇṇamukho pussakokilo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā @Footnote: 1 Ma. tantisaddo natthi . 2 Ma. ekaṃ. Taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ etadavoca haṃ samma puṇṇamukhāti. Haṃ samma kuṇālāti. Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ pakkhehi ca mukhatuṇḍena ca pariggahetvā vuṭṭhāpetvā nānābhesajjāni pāyāpesi . atha khalu bho puṇṇamukhassa pussakokilassa so ābādho paṭipassambhīti.
Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ pussakokilaṃ gilānā vuṭṭhitaṃ aciravuṭṭhitaṃ gelaññā etadavoca diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kaṇhā dvepitikā pañcapatikāya chaṭṭhe purise cittaṃ paṭibaddhantiyā yadidaṃ kabandhe pīṭhasappimhi. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ athajjuno nakulo bhīmaseno yudhiṭṭhilo sahadevo ca rājā ete patī pañcamaticca nārī akāsi khujjavāmanakena pāpanti. Diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha pañcatapāvī 1- nāma samaṇī susānamajjhe vasantī catutthabhattaṃ pariṇāmayamānā surādhuttakena pāpamakāsi . Diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kākavatī nāma devī samuddamajjhe vasantī bhariyā venateyyassa naṭakuverena pāpamakāsi . diṭṭhā mayā samma puṇṇamukha kuruṅgadevī nāma lomasundarī eḷakakumāraṃ kāmayamānā chaḷaṅgakumāradhanantevāsinā pāpamakāsi. @Footnote: 1 Ma. saccatapāpi. Evañhetaṃ mayā ñātaṃ brahmadattassa mātukā ohāya kosalarājaṃ pañcālacaṇḍena pāpamakāsi. |300.1| Etā ca aññā ca akaṃsu pāpaṃ tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissase nappasaṃse mahī yathā jagati samānarattā vasundharā itarītarānaṃ 1- patiṭṭhā sabbassahā aphandanā akuppā tathitthiyo tāyo na vissase naro |300.2| sīho yathā lohitamaṃsabhojano vāḷamigo pañcāvudho suruddho pasayha khādī parahiṃsane rato tathitthiyo tāyo na vissase naro. Na khalu bho samma puṇṇamukha vesiyo nāriyo gamaniyo nahetā bandhakiyo nāma vadhikāyo nāma etāyo yadidaṃ vesiyo nāriyo gamaniyoti. Corā 2- viya veṇikatā madirā viya visaduṭṭhā 3- vāṇijo viya vācāsanthutiyo issasiṅgamiva viparivattāyo uragamiva dujivhāyo sobbhamiva paṭicchannā pātālamiva duppūrā rakkhasī viya duttosā yamovekantahāriyo sikhīriva sabbabhakkhā nadīriva sabbavāhanī 4- anilo viya yenakāmaṃcarā neru viya avisesakarā visarukkho viya niccaphalitāyo 5- . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ @Footnote: 1 Ma. itarītarāpatiṭṭhā . 2 Ma. coro viya . 3 Ma. madirāva diddhā. @ 4 Ma. sabbavāhī . 5 Ma. -yoti. |300.3| Yathā coro yathā duṭṭho 1- vāṇijova vikatthanī issasiṅgamiva parivattā 2- dujivhā urago yathā. |300.4| Sobbhamiva paṭicchannā pātālamiva duppurā rakkhasī viya duttosā yamovekantahāriyo. |300.5| Yathā sikhī nadī vāho 3- anilo kāmapāravā 4- nerūva avisesā ca visarukkhova niccaphalī 5- nāsayanti ghare bhogaṃ ratanānantakaritthiyoti.
Cattārīmāni samma puṇṇamukha yāni parakule na vāsetabbāni goṇaṃ dhenuṃ yānaṃ bhariyā cattāri dhanāni 6- paṇḍito yāni 7- gharā na vippavāsaye. Goṇaṃ dhenuñca yānañca bhariyaṃ ñātikule na vāsaye bhuñjanti rathaṃ ayānakā ativāhena hananti puṅgavaṃ dohena hananti vacchakaṃ bhariyā ñātikule padussatīti.
Cha imāni samma puṇṇamukha yāni vatthūni kicce jāte anatthacarāni bhavanti aguṇaṃ dhanu ñātikule ca bhariyā pāraṃ nāvā akkhabhaggañca yānaṃ @Footnote: 1 Ma. diddho . 2 Sī. -mivāvaṭṭā. Yu. -mivāvattā . 3 Ma. vāto . 4 Ma. nerunāva @samāgatā . 5 Ma. visarukkhoviya niccaphalā . 6 Ma. etāni . 7 Ma. dhanāni. Dūre mitto pāpasahāyako ca kicce jāte anatthacarāni bhavantīti.
Aṭṭhahi khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti daliddatā āturatā jiṇṇakatā 1- surāsoṇḍatā muddhatā pamattatā sabbakiccesu anuvattanatā sabbadhanamanuppādanena imehi khalu samma puṇṇamukha aṭṭhahi ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ daliddaṃ āturañcāpi jiṇṇakaṃ surasoṇḍakaṃ pamattaṃ muddhapattañca dattaṃ kiccesu 2- hāpanaṃ sabbakāmapaṇidhānena 3- avajānāti sāmikanti.
Navahi khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī padosamāharati ārāmagamanasīlā ca hoti uyyānagamanasīlā ca hoti nadītitthagamanasīlā ca hoti ñātikulagamanasīlā ca hoti parakulagamanasīlā ca hoti ādāsadussamaṇḍanānuyogamanuyuttasīlā ca hoti majjapāyinī ca hoti nillokanasīlā ca hoti padvāraṭṭhāyinī 4- ca hoti imehi khalu samma puṇṇamukha navahi ṭhānehi itthī padosamāharatīti . Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ |304.1| ārāmagamanasīlā 5- ca uyyānaṃ nadiṃ ñātiparakulaṃ [6]- Dussamaṇḍanamanuyuttā @Footnote: 1 Ma. jiṇṇatā . 2 Ma. sabbakiccesu. Sī. Yu. rattaṃ . 3 Ma. sabbakāmappadānena. @ 4 Ma. sadvāraṭhāyinī . 5 Ma. ārāmasīlā ca . 6 Ma. ādāsa. Yā citthī majjapāyinī |304.2| yā ca nillokanasīlā yā ca padvāraṭṭhāyinī 1- navahetehi ṭhānehi padosamāharanti itthiyo 2- .
Cattālīsāya khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati 3- vijambhati vinamati vilāsati vilajjati nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti pādena pādaṃ akkamati kaṭṭhena paṭhaviṃ vilekhati 4- dārakaṃ ullaṅghati ullaṅghāpeti kīḷati kīḷāpeti cumbati cumbāpeti bhuñjati bhuñjāpeti dadāti yācati katamanukaroti uccaṃ bhāsati nīcaṃ bhāsati āviccaṃ bhāsati viviccaṃ bhāsati naccena gītena vāditena roditena 5- vilāsitena vibhūsitena jagghati pekkhati kaṭiṃ cāleti guyhabhaṇḍakaṃ sañcāleti ūruṃ vivarati ūruṃ pidahati thanaṃ dasseti kacchaṃ dasseti nābhiṃ dasseti akkhiṃ nikhanati bhamukaṃ ukkhipati oṭṭhaṃ palikkhati jivhaṃ nillāleti dussaṃ muñcati dussaṃ 6- paṭibandhati sirasaṃ muñcati sirasaṃ bandhati imehi khalu samma puṇṇamukha cattālīsāya ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati.
Pañcavīsāya khalu samma puṇṇamukha ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati sāmikassa pavāsaṃ vaṇṇeti pavutthaṃ @Footnote: 1 Ma. sadvāraṭhāyinī . 2 Ma. itthiyoti . 3 Ma. accācarati . 4 Ma. vilikhati. @Sī. Yu. likhati . 5 Ma. rodanena . 6 sīsantipi. Na sarati āgataṃ nābhinandati avaṇṇaṃ tassa bhaṇati vaṇṇaṃ tassa na bhaṇati anatthaṃ tassa carati atthaṃ tassa na carati akiccaṃ tassa karoti kiccaṃ tassa na karoti paridahitvā sayati parammukhī nipajjati parivattakajātā kho pana hoti kuṅkumiyajātā dīghaṃ assāsati dukkhaṃ vedayati uccārapassāvaṃ abhiṇhaṃ gacchati vilomamācarati parapurisasaddaṃ sutvā kaṇṇasotaṃ vidahati 1- nīhatabhogā kho pana hoti paṭivissakehi santhavaṃ karoti nikkhantapādā kho pana hoti visikhānucārinī aticārinī kho pana hoti [2]- sāmike agāravā paduṭṭhamanasaṅkappā abhiṇhaṃ dvāre tiṭṭhati kacchāni aṅgāni thanāni dasseti disodisaṃ gantvā pekkhati imehi khalu samma puṇṇamukha pañcavīsāya ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ |306.1| pavāsaṃ tassa vaṇṇeti gataṃ tassa na socati 3- disvāna patimāgataṃ 4- nābhinandati bhattaraṃ vaṇṇaṃ na kadāci bhāsati 4- ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.2| Anatthaṃ tassa carati asaññatā atthañca hāpeti akiccakārinī @Footnote: 1 Yu. vivarati tamodahati . 2 Ma. niccaṃ . 3 Sī. yu gatiṃ nānusocati. @4-5 disvāna patimāgataṃ nābhinandati bhattāravaṇṇaṃ na kadāci bhāsati. Paridahitvā sayati parammukhī ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.3| Parivattajātā ca bhavati kuṅkumī dīghañca assāsati dukkhavedinī uccārapassāvamabhiṇha gacchati ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.4| Vilomamācarati akiccakārinī saddaṃ nisāmeti parassa bhāsato nīhatabhogā ca karoti santhavaṃ ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.5| Kicchena laddhaṃ kasirābhataṃ dhanaṃ vittaṃ vināseti dukkhena sambhataṃ paṭivissakehi ca karoti santhavaṃ ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.6| Nikkhantapādā visikhānucārinī niccañca sāmimhi paduṭṭhamānasā aticārinī hoti apetagāravā ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.7| Abhikkhaṇaṃ tiṭṭhati dvāramūle thanāni kacchāni ca dassayantī Disodisaṃ pekkhati bhantacittā ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā. |306.8| Sabbā nadī vaṅkagatī sabbe kaṭṭhamayā vanā sabbitthiyo kare pāpaṃ labbhamāne nivātake. |306.9| Sace labhetha khaṇaṃ vā raho vā nivātakaṃ vāpi labhetha tādisaṃ sabbāva itthī kayiruṃ nu 1- pāpaṃ aññaṃ aladdhā 2- pīṭhasappinā saddhiṃ. |306.10| Narānamārāmakarāsu nārisu anekacittāsu aniggahāsu ca sabbatthatā pītikarāpi ce siyuṃ 3- na vissase titthasamā hi nāriyoti.
Yañca disvā kinnarakinnarīnaṃ 4- sabbitthiyo na ramanti agāre taṃ tādisaṃ maccaṃ cajitvā bhariyā aññaṃ disvā parapurisaṃ 5- pīṭhasappiṃ.
Bakassa ca bāvariyassa 6- rañño accantakāmānugatassa bhariyā anācarī 7- paṭṭhavasānugassa kaṃ vā itthī nāticare tadaññaṃ. @Footnote: 1 Sī. kareyyu no. Yu. kareyyuṃ no . 2 Ma. alattha . 3 Ma. sabbattha nāpītikarāpi @ce siyā . 4 Ma. yaṃ ce disvā kaṇḍarīkinnarānaṃ . 5 Ma. purisaṃ . 6 Ma. bāvarikassa @Sī. pāvārikassa . 7 Ma. avācarī.
Piṅgiyānī sabbalokissarassa rañño piyā brahmadattassa bhariyā anācarī 1- paṭṭhavasānugassa taṃ vāpi sā nājjhagā kāmakāminī.
|310.1| Khuddānaṃ 2- lahucittānaṃ akataññūna dubbhinaṃ nādevasatto puriso thīnaṃ saddhātumarahati. |310.2| Na tā pajānanti kataṃ na kiccaṃ na mātaraṃ pitaraṃ bhātaraṃ vā anariyā samatikkantadhammā sasseva cittassa vasaṃ vajanti. |310.3| Cirānuvutthaṃpi piyaṃ manāpaṃ anukampakaṃ pāṇasamaṃpi santaṃ 3- āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissasāmi. |310.4| Thīnaṃ hi cittaṃ yathā vānarassa kannappakannaṃ yathā rukkhachāyā calācalaṃ hadayaṃ itthiyānaṃ cakkassa nemi viya parivattati. |310.5| Yadā tā passanti samekkhamānā ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ @Footnote: 1 Ma. avācarī . 2 Ma. luddhānaṃ . 3 Ma. bhattaraṃ. Saṇhāhi vācāhi nayantimenaṃ kambojakā jalajeneva assaṃ. |310.6| Yadā na passanti samekkhamānā ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ samantato taṃ parivajjayanti tiṇṇo nadīpāragatova kullaṃ. |310.7| Silesūpamā sikhīriva sabbabhakkhā tikkhamāyā nadīriva sīghasotā sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakūlaṃ parañca. |310.8| Na tā ekassa na dvinnaṃ āpaṇova pasārito yo tā mayhanti maññeyya vātaṃ jālena bandhaye. |310.9| Yathā nadī ca pantho ca pānāgāraṃ sabhā papā evaṃ lokitthiyo nāma velā tāsaṃ na vijjati. |310.10| Ghatāsanasamā etā kaṇhasappasirūpamā gāvo bahi tiṇasseva omasanti varaṃ varaṃ. |310.11| Ghatāsanaṃ kuñjaraṃ kaṇhasappaṃ muddhābhisittaṃ pamadā ca sabbā ete naro niccayato bhajetha tesaṃ have dubbidu saccabhāvo 1- . @Footnote: 1 Ma. sabbabhāvo. |310.12| Nāccantavaṇṇā na bahūna kantā na dakkhiṇā pamudā sevitabbā na parassa bhariyā na dhanassa hetu etitthiyo pañca na sevitabbā.
|311.1| Atha khalu bho ānando gijjharājā kuṇālassa sakuṇassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi |311.2| puṇṇampi cemaṃ paṭhaviṃ dhanena dajjitthiyā puriso sammatāya laddhā khaṇaṃ atimaññeyya taṃpi tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche. |311.3| Uṭṭhāhakañceva alīnavuttiṃ komārabhattāraṃ piyaṃ manāpaṃ āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti tasmāhaṃ itthīnaṃ na vissasāmi. |311.4| Na vissase icchati manti poso na vissase rodati me sakāse sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakūlaṃ parañca. |311.5| Na vissase sākhapurāṇasanthataṃ Na vissase mittapurāṇacoraṃ na vissase rāja sakhā 1- mananti na vissase itthi dasanna mātaraṃ. |311.6| Na vissase rāmakarāsu nārisu accantasīlāsu asaññatāsu accantapemānugatassa bhariyā na vissase titthasamā hi nāriyo. |311.7| Haneyyuṃpi chindeyyuṃpi chedāpeyyuṃpi 2- kaṇṭhaṃpi 3- chetvā rudhiraṃ piveyyuṃ mā dīnakāmāsu asaññatāsu bhāvaṃkare gaṅgatitthūpamāsu. |311.8| Musā tāsaṃ yathā saccaṃ saccaṃ tāsaṃ yathā musā gāvo bahi tiṇasseva omasanti varaṃ varaṃ. |311.9| Gatena tā palobhenti pekkhitena hasitena ca 4- athopi dunnivatthena mañjunā bhaṇitena ca. |311.10| Coriyo kaṭhinā 5- hetā vāḷā ca lapasakkharā na tā kiñci na jānanti yaṃ manussesu vañcanaṃ. |311.11| Asā lokitthiyo nāma velā tāsaṃ na vijjati sārattā ca pagabbhā ca sikhī sabbaghaso yathā. @Footnote: 1 Ma. rājānaṃ sakhā. Sī.Yu. rājā sakhā. 2 Ma. haneyyuṃ chindeyyuṃ. Sī.Yu. haneyyu @chindeyyuṃpi chedayeyyuṃ. 3 Ma.kaṇṭhepi. 4 Ma.pekkhitenamhitena ca. 5 Ma.kathinā. |311.12| Natthitthīnaṃ piyo nāma appiyopi na vijjati sevanti hetā piyamappiyañca nāvā yathā orakulaṃ parañca. |311.13| Natthitthīnaṃ piyo nāma appiyopi na vijjati dhanatthā paṭivellanti latāva dumanissitā. |311.14| Hatthibandhaṃ assabandhaṃ gopurisañca caṇḍālaṃ chavadāhakaṃ pupphachaḍḍakaṃ sadhanaṃ anupatanti nāriyo. |311.15| Kulaputtaṃpi jahanti akiñcinaṃ chavakasamaṃ sadisaṃ anupatanti dhanahetu ca nāriyoti.
|312.1| Atha khalu bho nārado devabrāhmaṇo ānandassa gijjharājassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi cattārome na pūrenti te me suṇātha bhāsato samuddo brāhmaṇo rājā itthī cāpi dijampati. |312.2| Saritā sāgaraṃ yanti yākāci paṭhavissitā tā samuddaṃ na pūrenti onattā 1- hi na pūrati. |312.3| Brāhmaṇo ca adhiyāna 2- vedamakkhānapañcamaṃ bhiyyopi sutamiccheyya onattā hi na pūrati. |312.4| Rājā ca paṭhaviṃ sabbaṃ sasamuddaṃ sapabbataṃ ajjhāvasaṃ vijinitvā anantaratanocitaṃ @Footnote: 1 Ma. ūnattā. ito paraṃ idisameva . 2 adhiyānaṃ itipi. Pāraṃ samuddaṃ pattheti onattā hi na pūrati. |312.5| Ekamekāya itthiyā aṭṭhaṭṭha patino siyuṃ 1- sūrā ca balavanto ca sabbakāmarasāharā kareyya navame chandaṃ onattā hi na pūrati. |312.6| Sabbitthiyo sikhīriva sabbabhakkhā sabbitthiyo nadīriva sabbavāhinī sabbitthiyo kaṇṭakānaṃva sākhā sabbitthiyo dhanahetu vajanti. |312.7| Vātañca jālena naro parāmase osiñcaye sāgaramekapāṇinā sakena hatthena haneyya 2- ghosaṃ yo sabbabhāvaṃ pamadāsu ossaje. |312.8| Corīnaṃ bahubuddhīnaṃ yāsu saccaṃ sudullabhaṃ thīnaṃ bhāvo durājāno macchassevodake gataṃ. |312.9| Analā mudusambhāsā duppūrā tā nadīsamā sīdanti naṃ viditvāna ārakā parivajjaye. |312.10| Āvaṭṭanī mahāmāyā brahmacariyavikopanā sīdanti naṃ viditvāna ārakā parivajjaye. |312.11| Yañcetā upasevanti chandasā vā dhanena vā jātavedova saṇṭhānaṃ khippaṃ anudahanti nanti. @Footnote: 1 Ma. siyā . 2 Ma. kareyya.
|313.1| Atha khalu bho kuṇālo sakuṇo nāradassa devabrāhmaṇassa ādimajjhagāthāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi sallape nisitakhaggapāṇinā paṇḍito api pisācadosinā uggatejaṃ uragaṃpi āside eko ekāya pamudāya nālape. |313.2| Lokacittamathanā hi nāriyo naccagītabhaṇitamhitāvudhā bādhayanti anupaṭṭhitassatiṃ dīpe rakkhasigaṇāva vāṇije. |313.3| Natthi tāsaṃ vinayo na saṃvaro majjamaṃsaniratā asaññatā tā gilanti purisassa pābhataṃ sāgareva makaraṃ timiṅgalo 1- . |313.4| Pañcakāmaguṇasātagocarā uddhatā aniyatā asaññatā osaranti pamudā pamādinaṃ loṇatoyavatiyaṃva āpagā. |313.5| Yaṃ naraṃ upalapenti 2- nāriyo @Footnote: 1 Sī. Yu. timiṅgilo . 2 Sī. Yu. uparamanti. Chandasā vā ratiyā vā dhanena vā jātavedasadisaṃpi tādisaṃ rāgadosavadhiyo 1- dahanti naṃ. |313.6| Addhaṃ ñatvā purisaṃ mahaddhanaṃ osaranti sadhanaṃ 2- sahattanā rattacittaṃ ativeṭhayanti naṃ sālaṃ māluvalatāva kānane. |313.7| Tā upenti vividhena chandasā citrabimbamukhiyo alaṅkatā ohasanti 3- pahasanti nāriyo saṃvarova 4- satamāyakovidā. |313.8| Jātarūpamaṇimuttabhūsitā sakkatā patikulesu nāriyo rakkhitā aticaranti sāmikaṃ dānavaṃva hadayantaranissitā 5- . |313.9| Tejavāpi hi naro vicakkhaṇo sakkato bahujanassa pūjito nārīnaṃ vasaṅgato na bhāsati rāhunā upahatova candimā. |313.10| Yaṃ kareyya kupito diso disaṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. -vatiyo . 2 Ma. sadhanā . 3 Ma. uhasanti. Sī. Yu. ūhasanti. @ 4 Ma. sambarova . 5 Ma. -rassitā. Duṭṭhacittova samāgataṃ ariṃ tena bhiyyo byasanaṃ nigacchati nārīnaṃ vasaṅgato apekkhavā. |313.11| Kesalūnanakhachinnatajjitā pādapāṇikasadaṇḍatāḷitā hīnamevupagatā hi nāriyo tā ramanti kuṇapeva makkhikā. |313.12| Tā kulesu visikhantaresu vā rājadhānīsu nigamesu vā pana 1- oḍḍitaṃ namucipāsavāguraṃ 2- cakkhumā parivajjeyya sukhatthiko. |313.13| Ossajitvā kusalaṃ tapoguṇaṃ yo anariyacaritāni mācari devatāhi nirayaṃ nimissati chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijo. |313.14| So idha garahito parattha ca dummatī upahato 3- sakammunā gacchati aniyato galāgalaṃ duṭṭhagadrabharathova uppathe. |313.15| So upeti nirayaṃ patāpanaṃ @Footnote: 1 Ma. puna . 2 Ma. -vākaraṃ . 3 Sī. Yu. upagato. Sattisimbalivanañca āyasaṃ āvasitvāna tiracchānayoniyaṃ petarājavisayaṃ na muñcati. |313.16| Dibyā khiḍḍā ratiyo ca nandane cakkavatticaritañca mānuse nāsayanti pamudā pamādinaṃ duggatiñca paṭipādayanti naṃ. |313.17| Dibyā khiḍḍā ratiyo na dullabhā cakkavatticaritañca mānuse sovaṇṇabyamhanilayā ca accharā ye caranti pamudāhanatthikā. |313.18| Kāmadhātusamatikkamā gati rūpadhātusambhavo na dullabho vītarāgavisayūpapatti yā ye caranti pamudāhanatthikā. |313.19| Sabbadukkhasamatikkamaṃ sivaṃ accantaṃ acalitaṃ asaṅkhataṃ nibbutehi sucīhi na dullabhaṃ ye caranti pamudāhanatthikāti.
Kuṇālohaṃ tadā āsiṃ udāyī pussakokilo Ānando gijjharājāsi sārīputto ca nārado parisā buddhaparisā evaṃ dhāretha jātakanti. Kuṇālajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๒๙๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘