มหาสุตโสมชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าสุตโสมทรงทรมานพระยาโปริสาท
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๓๑๕ · บรรทัด ๒๒๕๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๘ จาก ๑๐
เรื่องเล่า
ในคาถานั้น บทว่า ตาทิโส ความว่า ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน คนเช่นพระองค์ยังเป็นหนุ่ม มีรูปงาม มียศใหญ่ กระทำตนให้เหินห่างจากความดี ด้วยความโลภในวัตถุอันเป็นที่รักว่า ขึ้นชื่อว่าสิ่งนี้ ย่อมเป็นที่รักของเรา เคลื่อนจากสุคติทั้งหมดและวิสัยแห่งความสุข ตกลงในนรกอย่างเดียว ชื่อว่าย่อมไม่ได้เสพสิ่งนั้นอันเป็นที่รักทั้งหลาย. บทว่า ปรมาว เสยฺโย ความว่า ด้วยว่าตนของบุรุษนั่นแหละประเสริฐกว่าวัตถุอันเป็นที่รักอย่างอื่น. ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะคนมีตนอันอบรมแล้วจะพึงได้สิ่งอันเป็นที่รักทั้งหลาย อธิบายว่า ขึ้นชื่อว่า สิ่งอันเป็นที่รักทั้งหลายบุคคลผู้มีตนอันอบรมแล้ว และมีตนอันเจริญแล้ว ด้วยอำนาจแห่งวิสัยอันเป็นที่รักและบุญ กระทำสมบัติในเทวดาและมนุษย์แล้ว ก็อาจที่จะได้ในทิฏฐธรรมหรือในโลกเบื้องหน้า.
เมื่อพระโพธิสัตว์ตรัสอย่างนี้แล้ว เจ้าโปริสาทหวาดหวั่น ดำริว่าเราไม่อาจให้ท่านสุตโสมปล่อยพรนี้เสียได้ละกระมัง แม้เนื้อมนุษย์เราก็ไม่อาจอดได้ จักทำอย่างไรดีหนอ ถ้าเธอตรัสขอพรที่สี่อย่างอื่นจักถวายเธอทันทีเราจักเป็นอยู่อย่างไร มีเนตรนองด้วยอัสสุชล กล่าวคาถาว่า
เนื้อมนุษย์เป็นที่รักของหม่อมฉัน ดูก่อนท่าน สุตโสม ขอท่านจงทราบความจำเป็น หม่อมฉันไม่อาจ งดเว้นได้ ดูก่อนพระสหาย ขอท่านจงเลือกพระพร อย่างอื่นเถิด. คำว่า จงทราบ ในคาถานั้น หมายความว่า ขอพระองค์จงรู้ไว้เถิด. ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ตรัสว่า คนใดมัวรักษาของรักอยู่ว่า นี่เป็นที่รักของเรา ทำตนให้เหินห่างจากความดีแล้ว เสพของรักทั้งหลาย อยู่ เหมือนนักเลงดื่มสุราที่เจือด้วยยาพิษฉะนั้น คนนั้น จะได้ทุกข์ในเบื้องหน้า เพราะความประพฤตินั่นแล. ส่วนบุคคลใดในโลกนี้ รู้สึกตัวละของรักได้ เสพอริยธรรมแม้ด้วยความฝืนใจ เหมือนคนเป็นไข้ ดื่มโอสถ ฉะนั้น บุคคลนั้นจะได้สุขในเบื้องหน้า เพราะความประพฤตินั่นแล.
ในคาถานั้น บทว่า โย เว มีอธิบายว่า ดูก่อนสหายโปริสาทบุรุษใดกระทำตนให้เหินห่างจากความดีด้วยการกระทำบาปว่า สิ่งนี้เป็นที่รักแก่เราแล้วเสพของรักอยู่ บุรุษนั้นย่อมได้รับความทุกข์ในอบายมีนรกเป็นต้นในเบื้องหน้า เพราะกรรมอันเป็นบาปนั้น เปรียบดังนักเลงสุราดื่มสุราอันเจือยาพิษ เพราะว่าตนชอบสุรา ฉะนั้น. คำว่า รู้สึกตัว หมายถึงรู้ตัวพิจารณาตัวเองได้. คำว่า ละของรักได้ อธิบายว่า ละทิ้งของรักอันประกอบด้วยสิ่งที่ไม่เป็นธรรมเสียได้.
เมื่อพระโพธิสัตว์ตรัสอย่างนี่แล้ว เจ้าโปริสาทคร่ำครวญรำพันอยู่กล่าวคาถาว่า
หม่อมฉันทิ้งพระชนกพระชนนี ทั้งเบญจกามคุณที่น่าเพลิดเพลินเจริญใจเข้าป่า ก็เพราะเหตุแห่ง เนื้อมนุษย์ หม่อมฉันจะถวายพระพรนั้นแก่พระองค์ อย่างไรได้.
ในคาถานั้น เจ้าโปริสาทแสดงเนื้อมนุษย์ด้วยคำว่า เพราะเหตุแห่งเนื้อมนุษย์นี้. คำว่า อย่างไรได้ อธิบายว่า หม่อมฉันจะกระทำอย่างไรจึงจะถวายพระพรนี้แก่พระองค์ได้.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
พวกบัณฑิตไม่กล่าววาจาเป็นสอง พวกสัตบุรุษ ย่อมมีปฏิญาณเป็นสัตย์ทีเดียว ท่านได้กล่าวกับ ข้าพเจ้าว่า พระสหายจงรับพร ท่านได้กล่าวไว้อย่างนี้ ที่ท่านกล่าวในบัดนี้จึงไม่สมกัน.
ในคาถานั้น บทว่า ทิคุณํ อธิบายว่า ดูก่อนสหายโปริสาท ธรรมดาว่าบัณฑิต พูดคำหนึ่งแล้วไม่ทำคำนั้นให้คลาดเคลื่อนอีก ย่อมไม่กล่าวคำที่สองท่านได้กล่าวกะข้าพเจ้าไว้แล้วอย่างนี้ว่า ดูก่อนสหายสุตโสม พระองค์จงรับพรเถิด. บทว่า อิจฺจพฺรวิ ความว่า เพราะฉะนั้น คำใดท่านกล่าวไว้แล้วด้วยประการฉะนี้ คำนั้นย่อมไม่สมกับคำของท่านในบัดนี้เลย.
เจ้าโปริสาทร้องไห้อีก กล่าวคาถาอย่างนี้ว่า
หม่อมฉันเข้าถึงบาปทุจริต ความเศร้าหมอง มาก หาบุญลาภนี้ได้ เสื่อมยศ เสื่อมเกียรติ ก็เพราะ เนื้อมนุษย์เป็นเหตุ หม่อมฉันจะพึงถวายพระพรนั้น แก่พระองค์อย่างไรได้.
ในคาถานั้น คำว่า บาป คือยังไม่ถึงกรรมบถ. คำว่า ทุจริต คือถึงกรรมบถแล้ว. คำว่า ความเศร้าหมอง หมายถึงความลำบาก. คำว่า เพราะเนื้อมนุษย์เป็นเหตุคือ เพราะเหตุแห่งเนื้อมนุษย์. คำว่า เข้าถึง คือ หม่อมฉันเป็นผู้เข้าถึงแล้ว. บทว่า ตนฺเต ความว่า เจ้าโปริสาทกล่าวว่า หม่อมฉันถวายพระพรนั้นแก่พระองค์อย่างไรได้ พระองค์อย่าได้ห้ามหม่อมฉันเสียเลยจงทรงกระทำความอนุเคราะห์ ความกรุณาในหม่อมฉันเถิด จงทรงรับพรอย่างอื่นเถิด.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ตรัสกะเธออีกว่า
คนเราให้พรใดแล้วกลับไม่ให้ ไม่ควรจะให้พร นั้น ขอพระสหายจงมั่นพระทัยรับพรเถิด แม้ชีวิต ของหม่อมฉันก็จักสละถวายแล.
เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงนำคาถาที่เจ้าโปริสาทนั้นกล่าวไว้ก่อนแล้ว มาแสดงอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงสนับสนุนให้เข้าโปริสาทอาจหาญในการให้พรจึงตรัสว่า
การเสียสละชีวิตได้ นั่นเป็นธรรมของสัตบุรุษ สัตบุรุษย่อมมีปฏิภาณเป็นสัตย์ทีเดียว พรอันพระองค์ ประทานไว้แล้ว จงประทานเสียฉับพลัน ดูก่อนพระองค์ ผู้เป็นพระราชาอันประเสริฐสุด พระองค์จงสมบูรณ์ ด้วยธรรมของสัตบุรุษนั้นเถิด. นรชนพึงสละทรัพย์ เพราะเหตุแห่งอวัยวะอัน ประเสริฐ เมื่อรักษาชีวิตพึงสละอวัยวะเมื่อนึกถึงธรรม พึงสละอวัยวะทรัพย์แม้ชีวิตทั้งหมดเถิด.
ในคาถานั้น คำว่า ชีวิต หมายถึงละชีวิตได้ อธิบายว่า ขึ้นชื่อว่า สัตบุรุษทั้งหลายย่อมละชีวิตได้โดยแท้ พระองค์จงประทานพรเสียโดยฉับพลัน คือจงประทานแก่เราเสียโดยเร็วในที่นี้เถิด. คำว่า ด้วยธรรมของสัตบุรุษนั้นคือเป็นผู้สมบูรณ์ถึงพร้อม เข้าถึงแล้วด้วยธรรมและความสัตย์นี้ พระโพธิสัตว์ทรงยกย่องเจ้าโปริสาทนั้น จึงทรงเรียกว่า ผู้เป็นพระราชาอันประเสริฐสุด. คำว่า พึงสละทรัพย์ อธิบายว่า ดูก่อนสหายโปริสาท บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เนื้ออวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นยังมีอยู่ พึงสละทรัพย์แม้มาก เมื่อต้องการจะรักษาอวัยวะนั้น. คำว่า เมื่อนึกถึงธรรม อธิบายว่า เมื่อนึกถึงธรรนอยู่อย่างนี้ว่า แม้เราจะต้องสละอวัยวะทรัพย์และชีวิต ก็ไม่ยอมล่วงธรรมของสัตบุรุษ.
พระมหาสัตว์ตรัสชักนำให้เจ้าโปริสาทนั้นตั้งอยู่ในความสัตย์ด้วยเหตุผลเหล่านี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้จักยกความที่พระองค์เป็นครูขึ้นสนับสนุน จึงตรัสพระคาถาว่า
บุรุษรู้ธรรมจากบุคคลใด และบุคคลเหล่าใดเป็น สัตบุรุษ บันเทาความสงสัยของบุรุษนั้นได้ ข้อนั้น เป็นที่พึงพำนักของบุรุษนั้นได้ เป็นบัณฑิตไม่พึงทำ ลายไมตรีจากจากบุคคลนั้นเลย.
ในคาถานั้น คำว่า ใด หมายถึงจากบุรุษผู้ใด. คำว่า ธรรม หมายถึงเหตุที่สำหรับส่องกุศลและอกุศลธรรม. คำว่า รู้ คือ พึงรู้ชัด. คำว่า ข้อนั้นอธิบายว่า บุคคลผู้เป็นอาจารย์นั้น. ชื่อว่าเป็นที่พึ่ง เพราะอรรถว่าเป็นที่พึ่งของบุคคลนั้น และชื่อว่าเป็นที่พำนัก เพราะอรรถว่าเป็นสถานที่บุคคลนั้นพึงไปหาในเมื่อมีภัยเกิดขึ้น. คำว่า ไม่พึงทำลายไมตรีจากบุคคลนั้น อธิบายว่า บุคคลผู้เป็นบัณฑิตไม่พึงทำลายไมตรี ด้วยเหตุแม้อย่างใดอย่างหนึ่งกับบุคคลผู้เป็นอาจารย์นั้น คือไม่พึงทำไมตรีนั้นให้พินาศไป.
ก็พระโพธิสัตว์ ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า ดูก่อนสหายโปริสาท ขึ้นชื่อว่าถ้อยคำของอาจารย์ผู้มีคุณ ไม่ควรจะทำลาย เราเป็นปฤษฎาจารย์ของพระองค์ ให้พระองค์ศึกษาศิลปะเป็นอันมาก แม้ในเวลาที่ยังทรงพระเยาว์ บัดนี้ได้กล่าวสตารหคาถาด้วยพุทธลีลาแก่พระองค์ เพราะฉะนั้นพระองค์ควรจะทำตามถ้อยคำของเรา.
เจ้าโปริสาทได้สดับดังนั้น จึงดำริว่า ท่านสุตโสมเป็นอาจารย์ของเราและพรเราก็ได้ถวายแก่พระองค์ เราอาจจะทำอะไรได้ อันธรรมดาความตายในอัตภาพหนึ่ง ย่อมเป็นของแน่นอน เราจักไม่กินเนื้อมนุษย์ เราจะถวายพระพร ดังนี้ มีสายอัสสุชลนองหน้า ลุกขึ้นถวายบังคมพระบาทพระเจ้าสุตโสมจอมนรินทร์ เมื่อจะถวายพระพรนั้น จึงได้กล่าวคำนี้ว่า
นั่นเป็นอาหารที่ชอบใจของหม่อมฉันมานาน ทีเดียว หม่อมฉันเข้าป่าก็เพราะเหตุแห่งอาหารนี้ แต่ ถ้าพระสหายตรัสขอหม่อมฉันในเรื่องนี้ หม่อมฉันก็ ยอมถวายพระพรนี้แด่พระองค์ได้.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ตรัสว่า ดูก่อนสหาย คนที่ตั้งอยู่ในศีลถึงจะตายก็ประเสริฐ เราขอรับพรที่ท่านประทาน และท่านได้ตั้งอยู่ในทางของพระอริยะตั้งแต่วันนี้แล้ว แม้ถึงอย่างนั้น เราต้องทูลขอท่าน ถ้าความรักในตัวเราของท่านยังมีอยู่ ขอท่านจงรับศีล ๕ เถิดนะมหาราช. เจ้าโปริสาททูลว่า ดีละสหายขอพระองค์จงประทานศีล ๕ แก่หม่อมฉัน พระมหาสัตว์ตรัสว่า เชิญรับเถิดมหาราช. เจ้าโปริสาทถวายบังคมพระมหาสัตว์ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ นั่ง ณที่ควรข้างหนึ่ง. พระมหาสัตว์ได้ให้เจ้าโปริสาทตั้งอยู่ในศีล ๕ แล้ว. ฉะนั้นภุมเทวดาผู้ประชุมกันในสถานที่นั้น เกิดความชื่นบานในพระมหาสัตว์ ได้กระทำสาธุการยังพนมวันให้มีเสียงสนั่นโกลาหลว่า คนอื่นตั้งแต่อเวจีตลอดถึงภวัครพรหม ชื่อว่าสามารถจะห้ามเจ้าโปริสาทจากเนื้อมนุษย์ได้เป็นไม่มี พระเจ้าสุตโสม ได้ทำกิจที่บุคคลอื่นทำได้อย่างแสนยาก น่าอัศจรรย์ เทพยดาชั้นจาตุมหาราช ได้สดับต่อภุมเทวดาเหล่านั้น ก็กระทำสาธุการบันลือลั่นต่อ ๆกันไปอย่างนี้ ได้เกิดโกลาหลเป็นอันเดียวกันตลอดพรหมโลก แม้พระราชาที่ถูกแขวนอยู่ ณ ต้นไม้ ก็พลอยได้ยินเสียงสาธุการของเทพยดาเหล่านั้นด้วยแม้พวกรุกขเทวดาผู้อยู่ในวิมานนั้น ๆ ก็ให้สาธุการ การให้สาธุการของเทพยดาอย่างนี้ ได้ยินแต่เสียง ไม่เห็นตัวเทพยดา พวกพระราชาได้ทรงสดับเสียงสาธุการของพวกเทพยดา จึงทรงดำริว่า พวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยพระเจ้าสุตโสม พระเจ้าสุตโสมทรงทรมานเจ้าโปริสาทได้ นับว่าชื่อว่าทำกิจที่คนอื่นทำได้แสนยาก แล้วพากันสรรเสริญพระโพธิสัตว์. ฝ่ายเจ้าโปริสาทถวายบังคมพระบาทยุคลของพระมหาสัตว์แล้ว ยืนอยู่ส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ตรัสกะเจ้าโปริสาทว่า ดูก่อนพระสหาย ท่านจงปลดปล่อยกษัตริย์เหล่านี้เสียเถิด. เจ้าโปริสาทดำริว่า เราเป็นศัตรูของกษัตริย์เหล่านี้ กษัตริย์เหล่านี้เมื่อเราปลดปล่อยไปแล้ว จะช่วยกันจับเราว่าเป็นศัตรูของตนแล้วจักเบียดเบียนแม้เราจะต้องเสียชีวิต ก็ไม่อาจจะทำลายศีลที่เรารับจากสำนักท่านสุตโสม เราจักไปปลดปล่อยด้วยกันกับท่านสุตโสม อย่างนี้จักไม่เป็นภัยแก่เรา แล้วถวายบังคมพระโพธิสัตว์ทูลว่า ข้าแต่ท่านสุตโสม เราทั้งสองจะไปปลดปล่อยกษัตริย์ทั้งหลายด้วยกัน แล้วกล่าวคาถาว่า
พระองค์เป็นศาสดาของหม่อมฉันและเป็นสหาย ด้วย หม่อมฉันได้ทำตามถ้อยคำของพระองค์ แม้ พระองค์ก็จงกระทำตามถ้อยคำของหม่อมฉัน เราทั้งสองจะไปปลดปล่อยพวกษัตริย์ด้วยกัน.
คำว่า เป็นศาสดา ในคาถานั้น หมายถึงเป็นศาสดาเพราะได้แสดงทางสวรรค์ และเป็นสหายกันมาจำเดิมตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงตรัสกะเจ้าโปริสาทนั้นว่า
เราเป็นศาสดาของพระองค์ และเป็นสหายด้วย พระองค์ได้ทำตามถ้อยคำของเรา แม้เราก็จะทำตาม ถ้อยคำของพระองค์ เราทั้งสองจงไปปลดปล่อยพวก กษัตริย์ด้วยกันเถิด.
ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว พระโพธิสัตว์จึงเสด็จไปหากษัตริย์เหล่านั้นแล้วตรัสพระคาถาว่า
พวกท่านอย่าคิดประทุษร้ายแก่พระราชานี้ด้วย ความแค้นว่า ถูกเธอผู้ได้นามว่า กัมมาสบาท (เท้าด่าง เพราะถูกตอไม้แทง) เบียดเบียนร้อยฝ่ามือ ต้องร้องไห้ น้ำตานองหน้า ดังนี้เป็นอันขาด จงรับสัจปฏิญาณ ต่อหม่อมฉัน ดังนี้.
ในคาถานั้น บทว่า กมฺมาสปาเทน อธิบายว่า พระมหาสัตว์ทรงรับคำเจ้าโปริสาทว่า แม้เราทั้งสองจงไปปลดปล่อยพวกกษัตริย์ด้วยกันดังนี้แล้วทรงดำริว่า ธรรมดากษัตริย์เป็นผู้กระด้างด้วยมานะ พอหลุดได้อาจจะโบย หรือฆ่าเจ้าโปริสาทเสียด้วยความอาฆาตว่า พวกเราถูกเจ้าโปริสาทนี้ เบียดเบียนแล้วดังนี้ก็ได้ แต่เจ้าโปริสาทจะไม่ประทุษร้ายกษัตริย์เหล่านั้นเป็นแน่ เราแต่เพียงผู้เดียวจะไปรับปฏิญาณต่อกษัตริย์เหล่านั้นก่อน แล้วเสด็จไปในสำนักกษัตริย์เหล่านั้น ทรงเห็นกษัตริย์เหล่านั้นถูกร้อยฝ่าพระหัตถ์แขวนอยู่ที่กิ่งไม้ปลายนิ้วพระบาทพอจรดพื้นดินดิ้นรนอยู่ ดุจพวงดอกหงอนไก่ ซึ่งเขาห้อยไว้ที่ไม้เต้าในเวลาที่ต้องลม. แม้กษัตริย์เหล่านั้น พอได้เห็นพระโพธิสัตว์แล้วร้องขึ้นพร้อมกันว่า พวกเราหาโรคมิได้ในบัดนี้แล้ว. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ตรัสปลอบกษัตริย์เหล่านั้นว่า อย่ากลัวเลย แล้วตรัสว่า พวกท่านได้รับอภัยโทษจากเจ้าโปริสาทแล้ว แต่พวกท่านต้องทำตามถ้อยคำของหม่อมฉันด้วย แล้วจึงตรัสพระคาถาดังกล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. คำว่า เป็นอันขาด ในคาถานั้นอธิบายว่า พวกท่านอย่าคิดประทุษร้ายโดยส่วนเดียวเท่านั้น.
กษัตริย์เหล่านั้น ตรัสตอบเป็นพระคาถาว่า
พวกหม่อมฉันจะไม่คิดประทุษร้ายต่อพระราชานี้ ด้วยความแค้นว่า ถูกเธอผู้ได้นามว่า กัมมาสบาท เบียดเบียนร้อยฝ่ามือไว้ ต้องร้องไห้น้ำตานองหน้า ดังนี้เป็นอันขาด หม่อมฉันขอรับสัจปฏิญาณต่อ พระองค์ ดังนี้.
ในคาถานั้น บทว่า ปฏิสุโณม ความว่า กษัตริย์เหล่านั้นทูลพระมหาสัตว์ว่าหม่อมฉันรับปฏิญาณอย่างนี้ ก็แต่ว่าพวกหม่อมฉันกำลังเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าไม่สามารถจะเรียบเรียงคำปฏิญาณได้ดี ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่บรรดาสัตว์ทั้งปวงเถิด พระองค์จงเรียงคำปฏิญาณให้ด้วย พวกหม่อมฉันได้สดับคำของพระองค์แล้วจักให้คำปฏิญาณ.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงตรัสกะพวกกษัตริย์เหล่านั้นว่า ถ้าเช่นนั้นพวกท่านจงให้ปฏิญาณ แล้วตรัสพระคาถาว่า
บิดาหรือมารดา ย่อมมีความกรุณาปรารถนา ความเจริญแก่ประชาคือบุตร ฉันใด แม้พระราชานี้ ก็จงเป็นเหมือนอย่างนั้นแก่พวกท่าน และพวกท่าน ก็จงเป็นเหมือนอย่างบุตรทั้งหลาย ฉะนั้น. แม้กษัตริย์เหล่านั้น ก็รับคำปฏิญาณอยู่ ได้กล่าวคาถานี้ว่า บิดาหรือมารดา ย่อมมีความกรุณาปรารถนา ความเจริญแก่ประชาคือบุตร ฉันใด แม้พระราชานี้ จงเป็นเหมือนอย่างนั้นแก่พวกหม่อนฉัน แม่พวก หม่อมฉันก็จะเป็นเหมือนอย่างบุตรทั้งหลาย ฉะนั้น. โว อักษรในคำว่า ตุมฺเห จ โว ในคาถานั้น เป็นเพียงนิบาต
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๖๓๙ – เล่ม ๖๓ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อสีตินิบาตชาดก ๗๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Kasmā tuvaṃ rasaka edisāni karosi kammāni sudāruṇāni hanāsi itthī purise ca muḷho maṃsassa hetu ādū dhanassa kāraṇā.
Na attahetu na dhanassa kāraṇā na puttadārassa sahāyañātinaṃ bhattā ca me bhagavā bhūmipālo so khādati maṃsaṃ bhadante edisaṃ.
Sace tuvaṃ bhatturatthe payutto karosi kammāni sudāruṇāni pātova antepuraṃ pāpuṇitvā lapeyyāsi me rājino sammukhe taṃ.
Tathā karissāmi ahaṃ bhadante yathā tuvaṃ 1- bhāsasi kāḷahatthi pātova antepuraṃ pāpuṇitvā @Footnote: 1 Sī. yameva tvaṃ. Vakkhāmi te rājino sammukhe taṃ.
|319.1| Tato ratyā vivasane 1- suriyassuggamanaṃ 2- pati kāḷo rasakamādāya rājānaṃ upasaṅkami upasaṅkamitvā 3- rājānaṃ idaṃ vacanamabravi. |319.2| Saccaṃ kira mahārāja rasako pesito tayā hanati itthīpurise tuvaṃ maṃsāni khādasi.
Evameva tathā kāḷa rasako pesito mayā mama atthaṃ karontassa kimetaṃ paribhāsasi.
|321.1| Ānando sabbamacchānaṃ khāditvā rasagiddhimā parikkhīṇāya parisāya attānaṃ khādiyā mato. |321.2| Evaṃ pamatto rasagārave rato 4- bālo yadī āyati nāvabujjhasi vidhamma putte caji ñātake ca parivattiya attānaññeva 5- khādati. |321.3| Idaṃ te sutvāna vigetu 6- chando mā bhakkhayi 7- rāja manussamaṃsaṃ mā tvaṃ imaṃ kevalaṃ vārijova dvipadādhipa suññamakāsi raṭṭhaṃ.
Sujāto nāma nāmena oraso tassa atrajo jambūpesiṃ aladdhāna mato so tassa saṅkhaye @Footnote: 1 Ma. vivasāne . 2 Ma. sūriyuggamanaṃ . 3 Ma. upasaṅkamma . 4 Ma. ratto. @ 5 Sī. Yu. attānameva . 6 Sī. Yu. vihetu . 7 Sī. Yu. mā bhakkhasī. Evameva ahaṃ kāḷa bhutvā bhakkhaṃ rasuttamaṃ aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ maññe hessāmi 1- jīvitaṃ.
Māṇava abhirūposi kule jātosi sotthiye na tvaṃ arahasi tāta abhakkhaṃ bhakkhayetave.
Rasānaññataraṃ etaṃ kasmā maṃ tvaṃ nivāraye sohaṃ tattha gamissāmi yattha lacchāmi edisaṃ. Sovāhaṃ nippatissāmi na te vacchāmi santike assa me dassanena tvaṃ nābhinandasi brāhmaṇa.
Addhā aññepi dāyāde putte lacchāma māṇava tvañca jamma vinassassu yattha pattaṃ na taṃ suṇe.
Evameva tuvaṃ rāja dipadinda suṇohi me pabbājissanti 2- taṃ raṭṭhā soṇḍaṃ māṇavakaṃ yathā.
|327.1| Sujāto nāma nāmena bhāvitattāna sāvako accharaṃ kāmayantova na so bhuñji na so pivi. |327.2| Kusaggenudakamādāya 3- samudde udakaṃ mine evaṃ mānusikā kāmā dibbakāmāna santike. |327.3| Evameva ahaṃ kāḷa bhutvā bhakkhaṃ rasuttamaṃ aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ maññe hessāmi 5- jīvitaṃ.
|328.1| Yathāpi te dhataraṭṭhā haṃsā vehāyasaṅgamā ayuttaparibhogena 4- sabbe abbhatthataṃ gatā. @Footnote: 1-5 Ma. hissāmi . 2 Ma. pabbājessanti . 3 Sī. Yu. kusagge udakamādāya. @ 4 Ma. abhuttaparibhogena. |328.2| Evameva tuvaṃ rāja dipadinda suṇohi me abhakkhaṃ rāja bhakkhesi tasmā pabbājissanti 1- taṃ.
Tiṭṭhāhīti mayā vutto so tvaṃ gacchasi pammukho aṭṭhito tvaṃ ṭhitomhīti lapasi brahmacārini idaṃ te samaṇāyuttaṃ asiñca me maññasi kaṅkhapattaṃ 2- .
|330.1| Ṭhitohamasmi sadhammesu rāja na nāmagottaṃ parivattayāmi corañca loke aṭhitaṃ vadanti āpāyikaṃ nerayikaṃ ito cutaṃ. |330.2| Sace tvaṃ saddahasi 3- rāja sutaṃ gaṇhāhi khattiyaṃ 4- tena yaññaṃ yajitvāna evaṃ saggaṃ gamissasi.
Kismiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi atha kena atthena idhānupatto akkhāhi me brāhmaṇa etamatthaṃ kimicchasi demi tayajja patthitaṃ.
Gāthā catasso dharaṇīmahissara sugambhīratthavarā sāgarūpamā taveva atthāya idhāgatosmi suṇohi gāthā paramatthasañhitā.
|333.1| Na ve rudanti matimanto sapaññā @Footnote: 1 Ma. pabbājayanti . 2 Ma. kaṅkapattaṃ . 3 Sī. Yu. sacepi sahasi . 4. Ma. khattiya. Bahussutā ye bahuṭhānacintino dīpaṃ hi etaṃ paramaṃ narānaṃ yaṃ paṇḍitā sokanudā bhavanti. |333.2| Attāna ñātī udāhu puttadāraṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ kimeva tvaṃ sutasomānutappe korabyaseṭṭha vacanaṃ suṇoma te.
|334.1| Na cāhamattānamanutthunāmi na puttadāraṃ na dhanaṃ na raṭṭhaṃ satañca dhammo carito purāṇo taṃ saṅgaraṃ 1- brāhmaṇassānutappe. |334.2| Kato mayā saṅgaro brāhmaṇena raṭṭhe sake issariye ṭhitena taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasampadāya saccānurakkhī punarāvajissaṃ.
|335.1| Na vāhametaṃ abhisaddahāmi sukhī naro maccumukhā pamutto amittahatthaṃ punarāvajeyya korabyaseṭṭha na hi maṃ upesi. |335.2| Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā @Footnote: 1 Ma. saṅkaraṃ. ito paraṃ īdisameva. Gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī madhuraṃ piyaṃ jīvitaṃ laddha rāja kuto tuvaṃ ehisi me sakāsaṃ.
|336.1| Mataṃ vareyya parisuddhasīlo na jīvitaṃ garahito pāpadhammo na hi taṃ naraṃ tāyate 1- duggatībhi yassāpi hetu alikaṃ bhaṇeyya. |336.2| Sacepi vāto girimāvaheyya cando ca suriyo ca chamā pateyyuṃ sabbā ca najjo paṭisotaṃ vajeyyuṃ na tvevāhaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
Nabhaṃ phaleyya udadhi visusse 2- saṃvatteyya 3- bhūtadharā vasundharā siluccayo meru samūlamuppateyya 4- na tvevāhaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
Asiñca sattiñca parāmasāmi sapathaṃpi te samma ahaṃ karomi tayā pamutto anaṇo bhavitvā saccānurakkhī punarāvajissaṃ.
Yo te kato saṅgaro brāhmaṇena @Footnote: 1 Ma. tāyati . 2 Ma. udadhīpi susse . 3 Ma. saṃvaṭṭaye . 4 Ma. -muppate. Raṭṭhe sake issariye ṭhitena taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasampadāya saccānurakkhī punarāvajassu.
Yo me kato saṅgaro brāhmaṇena raṭṭhe sake issariye ṭhitena taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasampadāya saccānurakkhī punarāvajissaṃ.
Mutto ca so porisādassa hatthā gantvāna taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca suṇomi 1- gāthāyo satārahāyo yā me sutā assu hitāya brahme.
|342.1| Sakideva sutasoma sabbhi hoti 2- samāgamo sā naṃ saṅgati pāleti nāsabbhi bahu saṅgamo. |342.2| Sabbhireva samāsetha sabbhi kubbetha santhavaṃ sataṃ saddhammamaññāya seyyo hoti na pāpiyo. |342.3| Jīranti ve rājarathā sucittā atho sarīrampi jaraṃ upeti satañca dhammo na jaraṃ upeti santo have sabbhi pavedayanti. |342.4| Nabhañca dūre paṭhavī ca dūre @Footnote: 1 Ma. suṇoma . 2 Yu. hotu. Pāraṃ samuddassa tadāhu dūre tato have dūrataraṃ vadanti satañca dhammo asatañca rāja.
Sāhassiyā 1- imā gāthā nayimā 2- gāthā satārahā cattāri tvaṃ sahassāni khippaṃ gaṇhāhi brāhmaṇa.
Āsītiyā nāvutiyā ca gāthā satārahā cāpi bhaveyyu 3- gāthā paccattameva sutasoma jānāhi sāhassiyā nāma kā atthi gāthā.
|345.1| Icchāmi vohaṃ sutavuḍḍhimattano santo mamaṃ sappurisā bhajeyyuṃ ahaṃ savantīhi mahodadhīva na hi tāta tappāmi subhāsitena. |345.2| Aggi yathā tiṇakaṭṭhaṃ dahanto na tappati sāgarova nadīhi evaṃpi te paṇḍitā rājaseṭṭha sutvā na tappanti subhāsitena. |345.3| Sakassa dāsassa yadā suṇomi gāthaṃ ahaṃ atthavatiṃ 4- janinda tameva sakkacca nisāmayāmi @Footnote: 1 Sī. Yu. sahassiyo . 2 Ma. nahimā gāthā . 3 Ma. bhaveyya . 4 Sī. Yu. gāthā ahaṃ @atthavatī. Na hi tāta dhammesu mamatthi titti.
Idante raṭṭhaṃ sadhanaṃ sayoggaṃ sakāyuraṃ sabbakāmūpapannaṃ kiṃ kāmahetu paribhāsase 1- maṃ gacchāmahaṃ porisādassa ñante 2- .
Attānurakkhāya bhavanti hete hatthārohā rathikā pattikā ca assārohā ye ca dhanuggahāse senaṃ payuñjāma hanāma sattuṃ.
Sudukkaraṃ porisādo akāsi jīvaṃ gahetvāna avassajī maṃ taṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ saranto dubbhe ahaṃ tassa kathaṃ janinda.
Vanditvā so pitaraṃ mātarañca anusāsetvā negamañca balañca saccavādī saccānurakkhamāno agamāsi so yattha porisādo.
Kato mayā saṅgaro brāhmaṇena raṭṭhe sake issariye ṭhitena taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇasampadāya @Footnote: 1 Ma. ...sasimaṃ . 2 Ma. ñatte. Sī. Yu. kante. Saccānurakkhī punarāgatosmi yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda.
Na hāyate khādituṃ 1- mayhaṃ pacchā citakā ayaṃ tāva sadhūmakā 2- ca niddhūmake pacitaṃ sādhu pakkaṃ suṇoma gāthāyo satārahāyo.
|352.1| Adhammiko tvaṃ purisādakāsi raṭṭhā ca bhaṭṭho udarassa hetu dhammañcimā abhivadanti gāthā dhammo adhammo ca kuhiṃ sameti. |352.2| Adhammikassa luddassa niccaṃ lohitapāṇino natthi saccaṃ kuto dhammo kiṃ sutena karissasi.
Yo maṃsahetu migavaṃ careyya yo vā hane purisamattahetu ubhopi te pecca samā bhavanti kasmā no adhammikaṃ brūsi maṃ tvaṃ.
Pañca pañca na khā bhakkhā khattiyena pajānatā abhakkhaṃ rāja bhakkhesi tasmā adhammiko tuvaṃ.
Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī @Footnote: 1 Ma. khāditaṃ . 2 Ma. sadhūmikāva. Amittahatthaṃ punarāgatosi na khatyadhamme kusalosi rāja.
Ye khatyadhamme kusalā bhavanti pāyena te nerayikā bhavanti tasmā ahaṃ khatyadhammaṃ 1- pahāya saccānurakkhī punarāgatosmi yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda.
Pāsādavāsā paṭhavīgavassā kāmitthiyo kāsikacandanañca sabbaṃ tahiṃ labhasi 2- sāmitāya saccena kiṃ passati ānisaṃsaṃ.
Yekecime atthi rasā paṭhabyā saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasānaṃ sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca taranti jātimaraṇassa pāraṃ.
Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī amittahatthaṃ punarāgatosi nahi nūna te maraṇabhayaṃ janinda alīnacitto casi 3- saccavādī. @Footnote: 1 Ma. khattadhammaṃ . 2 Yu. labbhati . 3 Ma. asi.
|360.1| Katā me kalyāṇā anekarūpā yaññā yiṭṭhā ye vipulā pasatthā visodhito paralokassa maggo dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye. |360.2| Katā me kalyāṇā anekarūpā yaññā yiṭṭhā ye vipulā pasatthā anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ yajassu yaññaṃ khāda 1- maṃ porisāda. |360.3| Pitā ca mātā ca upaṭṭhitā me dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ visodhito paralokassa maggo dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye. |360.4| Pitā ca mātā ca upaṭṭhitā me dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda. |360.5| Ñātīsu mittesu katūpakāro 2- dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ visodhito paralokassa maggo dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye. @Footnote: 1 Ma. ada. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. katā me kārā. ito paraṃ īdisameva. |360.6| Ñātīsu mittesu katūpakāro dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda. |360.7| Dinnaṃ me dānaṃ bahudhā bahūnaṃ santappitā samaṇabrāhmaṇā ca visodhito paralokassa maggo dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye. |360.8| Dinnaṃ me dānaṃ bahudhā bahūnaṃ santappitā samaṇabrāhmaṇā ca anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda.
Visaṃ pajānaṃ puriso adeyya āsīvisaṃ jalitaṃ uggatejaṃ muddhāpi tassa viphaleyya 1- sattadhā yo tādisaṃ saccavādiṃ adeyya.
Sutvā dhammaṃ vijānanti narā kalyāṇapāpakaṃ api gāthā suṇitvāna dhamme me ramate mano.
|363.1| Sakideva mahārāja 2- sabbhi hoti samāgamo sā naṃ saṅgati pāleti nāsabbhi bahu saṅgamo. @Footnote: 1 Sī. Yu. vipateyya . 2 Sī. Yu. sutasoma. |363.2| Sabbhireva samāsetha sabbhi kubbetha santhavaṃ sataṃ saddhammamaññāya seyyo hoti na pāpīyo. |363.3| Jīranti ve rājarathā sucittā atho sarīraṃpi jaraṃ upeti satañca dhammo na jaraṃ upeti santo have sabbhi pavedayanti. |363.4| Nabhañca dūre paṭhavī ca dūre pāraṃ samuddassa tadāhu dūre tato have dūrataraṃ vadanti satañca dhammo asatañca rāja.
Gāthā imā atthavatī subyañjanā subhāsitā tuyha janinda sutvā ānandi vitto sumano patīto cattāri te samma vare dadāmi.
|365.1| Yo nattano maraṇaṃ bujjhase 2- tuvaṃ hitāhitaṃ vinipātañca saggaṃ giddho rase duccarite niviṭṭho kiṃ tvaṃ varaṃ dassasi pāpadhamma. |365.2| Ahañca taṃ dehi varanti vajjaṃ tvañcāpi datvāna avākareyya @Footnote: 1 Ma. bujjhasi. Sandiṭṭhikaṃ kalahamimaṃ vivādaṃ ko paṇḍito jānamupabbajeyya.
Na taṃ varaṃ arahati jantu dātuṃ yaṃ vāpi datvāna avākareyya varassu samma avikampamāno pāṇaṃ cajitvānapi dassameva.
Ariyassa ariyena sameti sakkhi 1- paññassa paññāṇavatā sameti passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ etaṃ varānaṃ paṭhamaṃ varāmi.
Ariyassa ariyena sameti sakkhi 1- paññassa paññāṇavatā sameti passesi maṃ vassasataṃ arogaṃ evaṃ varānaṃ paṭhamaṃ dadāmi.
Ye khattiyāse idha bhūmipālā muddhābhisittā katanāmadheyyā na tādise bhūmipatī adesi etaṃ varānaṃ dutiyaṃ varāmi.
Ye khattiyāse idha bhūmipālā muddhābhisittā katanāmadheyyā @Footnote: 1 Ma. sakhyaṃ. Na tādise bhūmipatī ademi etaṃ varānaṃ dutiyaṃ dadāmi.
Parosataṃ khattiyā te gahītā talāvutā assumukhā rudantā sake te raṭṭhe paṭipādayāhi etaṃ varānaṃ tatiyaṃ varāmi.
Parosataṃ khattiyā me gahītā talāvutā assumukhā rudantā sake te raṭṭhe paṭipādayāmi 1- etaṃ varānaṃ tatiyaṃ dadāmi.
Chiddaṃ te raṭṭhaṃ byathitā 2- bhayā hi puthū narā leṇamanuppaviṭṭhā manussamaṃsaṃ viramāhi rāja etaṃ varānaṃ catutthaṃ varāmi.
Addhā hi so bhakkho mamaṃ manāpo etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho sohaṃ kathaṃ etto upārameyyaṃ aññaṃ varānaṃ catutthaṃ varassu.
Na ve piyaṃ meti janinda tādiso attaṃ niraṅkatva 3- piyāni sevati @Footnote: 1 Sī. sakena raṭṭhe paṭipādayāmi te . 2 Sī. byathitaṃ. Yu. byādhitaṃ. @ 3 Ma. niraṅkacca. Attāva seyyo paramāva 1- seyyo labbhā piyā ocitattena pacchā.
Piyaṃ me mānusaṃ maṃsaṃ sutasoma vijānahi namhi sakko nivāretuṃ aññaṃ tuvaṃ samma varaṃ varassu.
|377.1| Yo ve piyaṃ meti piyānurakkhī attaṃ niraṅkatva 2- piyāni sevati soṇḍova pitvā visamissathālaṃ 3- teneva so hoti dukkhī parattha. |377.2| Yo cīdha saṅkhāya piyāni hitvā kicchenapi sevati ariyadhamme dukkhitova pitvāna yathosadhāni teneva so hoti sukhī parattha.
Ohāyahaṃ pitaraṃ mātarañca manāpike kāmaguṇepi 4- pañca etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho tante varaṃ kintimahaṃ dadāmi.
Na paṇḍitā diguṇamāhu vākyaṃ saccappaṭiññāva bhavanti santo varassu samma iti maṃ avoca iccābravī tvaṃ na hi te sameti. @Footnote: 1 Ma. ca . 2 Ma. niraṅkacca . 3 Ma. visamissapānaṃ . 4 Ma. manāpiye kāmaguṇe ca.
Apuññalābhaṃ ayasaṃ akittiṃ pāpaṃ bahuṃ duccaritaṃ kilesaṃ manussamaṃsassa bhavo 1- upāgā tante varaṃ kintimahaṃ dadeyyaṃ.
Na taṃ varaṃ arahati jantu dātuṃ yaṃ vāpi datvā na avākareyya varassu samma avikampamāno pāṇaṃ cajitvānapi dassameva.
|382.1| Pāṇaṃ cajanti satānesa dhammo 2- saccappaṭiññāva bhavanti santo datvā varaṃ khippamavākarohi etena sampajja surājaseṭṭha. |382.2| Caje dhanaṃ 3- aṅgavarassa hetu aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ caje naro dhammamanussaranto.
Yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññā ye cassa kaṅkhaṃ vinayanti santo tañhissa dīpañca parāyanañca @Footnote: 1 Ma. kate . 2 Ma. pāṇaṃ cajanti santo nāpi dhammaṃ . 3 Sī. dhanaṃ caje. Na tena mettiṃ jirayetha pañño.
Addhā hi so bhakkho mama manāpo etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ etaṃpi te samma varaṃ dadāmi.
Satthā ca me hosi sakhā ca mesi vacanaṃpi te samma ahaṃ akāsiṃ tvaṃpi me samma karohi vākyaṃ ubhopi gantvāna pamocayāma.
Satthā ca te homi sakhā ca tyamhi vacanaṃpi me samma tuvaṃ akāsi ahaṃpi te samma karomi vākyaṃ ubhopi gantvāna pamocayāma.
Kammāsapādena viheṭhitattha talāvutā assumukhā rudantā na jātu dubbhetha imassa rañño saccappaṭiññaṃ me paṭisuṇātha.
Kammāsapādena viheṭhitamhā talāvutā assumukhā rudantā na jātu dubbhema imassa rañño Saccappaṭiññaṃ te paṭisuṇoma.
Yathā pitā vā athavāpi mātā anukampakā atthakāmā pajānaṃ evampi 1- vo hotu ayañca rājā tumhe ca vo hotha yatheva puttā.
Yathā pitā vā athavāpi mātā anukampakā atthakāmā pajānaṃ evampi 1- no hotu ayañca rājā mayampi hessāma yatheva puttā.
|391.1| Catuppadaṃ sakuṇañcāpi maṃsaṃ sūdehi randhaṃ sukataṃ suniṭṭhitaṃ sudhaṃva indo paribhuñjiyāno hitvā katheko ramasī araññe. |391.2| Tā khattiyā vellivilākamajjhā alaṅkatā samparivārayitvā indaṃva devesu pamodayiṃsu hitvā katheko ramasī araññe. |391.3| Tambūpadhāne bahugoṇakamhi subhamhi 2- sabbassayanamhilaṅkate sayanassa 3- majjhamhi sukhaṃ sayitvā @Footnote: 1 Ma. evameva . 2 Sī. Yu. sucimhi . 3 Ma. seyyassa. Hitvā katheko ramasī araññe. |391.4| Pāṇissaraṃ kumbhathūnaṃ nisīde 1- athopi ve nippurisaṃpi tūriyaṃ bahuṃ sugītañca suvāditañca hitvā katheko ramasī araññe. |391.5| Uyyāna sampannapahūtamālyaṃ migājinūpetapuraṃ 2- surammaṃ hayehi nāgehi rathehupetaṃ hitvā katheko ramasī araññe.
|392.1| Kāḷapakkhe yathā cando hāyateva suve suve kāḷapakkhūpamo rāja asataṃ hoti samāgamo. |392.2| Yathāhaṃ rasakamāgamma sūdaṃ kāpurisādhamaṃ 3- akāsiṃ pāpakaṃ dhammaṃ yena gacchāmi duggatiṃ. |392.3| Sukkapakkhe yathā cando vaḍḍhateva suve suve sukkapakkhūpamo rāja sataṃ hoti samāgamo. |392.4| Yathāhaṃ tuvamāgamma sutasoma vijānahi kāhāmi kusalaṃ kammaṃ yena gacchāmi suggatiṃ. |392.5| Thale yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ anaddhaneyyaṃ na ciraṭṭhitīkaṃ @Footnote: 1 nissivetipi . 2 Sī. Yu. migācirūpetapūraṃ . 3 Sī. Yu. sūdakaṃ purisādhamaṃ. Evaṃ me hoti asataṃ samāgamo anaddhaneyyo udakaṃ thaleva. |392.6| Sare yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ ciraṭṭhitīkaṃ naravīraseṭṭha evaṃpi me 1- hoti sataṃ samāgamo ciraṭṭhitīko udakaṃ sareva. |392.7| Abyāyiko hoti sataṃ samāgamo yāvampi tiṭṭheyya tatheva hoti khippaṃ hi veti asataṃ samāgamo tasmā sataṃ dhammo asabbhi ārakā.
|393.1| Na so rājā yo ajeyyaṃ jināti na so sakhā yo sakhāraṃ jināti na sā bhariyā yā patino na vibheti na te puttā ye na bharanti jiṇṇaṃ. |393.2| Na sā sabhā yattha na santi santo na te santo ye na bhaṇanti dhammaṃ rāgañca dosañca pahāya mohaṃ dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo. |393.3| Nābhāsamānaṃ jānanti missaṃ bālehi paṇḍitaṃ bhāsamānañca jānanti desentaṃ amataṃpadaṃ. @Footnote: 1 Ma. ve. |393.4| Bhāsaye jotaye dhammaṃ paggaṇhe isinaṃ dhajaṃ subhāsitaddhajā isayo dhammo hi isinaṃ dhajoti sutasomajātakaṃ pañcamaṃ. -------- Tassuddānaṃ. Sumukho pana haṃsavaro ca mahā sudhabhojaniko ca paro pavaro sakuṇāladijādhipativhayano sutasomavaruttamasavhayano. Asītinipātaṃ niṭṭhitaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๓๑๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘