มโหสถชาดก
ว่าด้วยพระมโหสถบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๐๐ · บรรทัด ๓๘๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒๐ จาก ๓๐
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น นางนกสาลิกาถามสุวโปดกว่า ก็อย่างไรเหยี่ยวจึงได้ฆ่าภรรยาของท่านเสีย สุวโปดกเมื่อจะบอกแก่นางนกสาลิกาจึงกล่าวว่า เธอจงฟังวันหนึ่งพระราชาของฉันเสด็จไปเล่นน้ำ ตรัสเรียกฉันไปตามเสด็จ ฉันจึงพาภรรยาไปตามเสด็จเล่นน้ำกลับมากับพระราชานั้น ขึ้นปราสาทกับพระองค์พาภรรยาออกมาจากกรง จับอยู่ที่โพรงตำหนักยอดเพื่อผึ่งสรีระ ขณะนั้นมีเหยี่ยวตัวหนึ่งบินมาเพื่อโฉบเราทั้งสองผู้ออกจากกำหนักยอด ฉันกลัวแต่ภัยคือความตายบินหนีโดยเร็ว แต่นางนกสาลิกาคราวนั้นมีครรภ์แก่ เพราะฉะนั้น นางจึงไม่อาจหนี ทีนั้นเหยี่ยวก็ยังนางให้ตายต่อหน้าฉัน ผู้เห็นอยู่แล้วพาหนีไปทีนั้นพระราชาของฉันทอดพระเนตรเห็นฉันร้องไห้ด้วยความโศกถึงนาง จึงตรัสถามว่า เจ้าร้องไห้ทำไม ได้ทรงฟังความข้อนั้นแล้วรับสั่งว่า พอละเจ้าอย่าร้องไห้ จงแสวงหาภรรยาอื่น เมื่อฉันได้ฟังรับสั่งจึงกราบทูลว่า ประโยชน์อะไรด้วยภรรยาอื่น ผู้ไม่มีอาจารมรรยาท ไม่มีศีล แม้ที่นำมาแล้ว ผู้เดียวเที่ยวไปดีกว่า รับสั่งว่า แน่ะสหาย ข้าเห็นนางนกสาลิกาตัวหนึ่ง ถึงพร้อมด้วยศีลาจารวัตรเช่นกับภรรยาของเจ้า ก็นางนกสาลิกาเห็นปานนี้ เขาเลี้ยงไว้ในที่บรรทมของพระเจ้าจุลนีมีอยู่ เจ้าจงไปในที่นั้น ถามใจของเขาดู ให้เขาทำโอกาส ถ้าเจ้าชอบใจเขา จงมาบอกแก่เรา ภายหลังเราหรือพระเทวีจักไปนำนางนั้นมาด้วยบริวารใหญ่ ตรัสฉะนี้แล้วทรงส่งฉันมาในที่นี้ ฉันจึงมาด้วยเหตุนั้น กล่าวฉะนี้แล้วสุวโปดกจึงกล่าวว่า
ฉันรักใคร่ต่อเธอจึงมาในสำนักของเธอ ถ้าเธอ พึงให้โอกาส เราทั้งสองก็จะได้อยู่ร่วมกัน.
นางนกสาลิกาได้ฟังคำของสุวโปดกก็ดีใจ แต่ยังไม่ให้สุวโปดกรู้ว่าตนปรารถนา ทำเป็นไม่ปรารถนากล่าวว่า
นกแขกเต้า ก็พึงรักใคร่กับนางนกแขกเต้า นกสาลิกา ก็พึงรักใคร่กับนางนกสาลิกา การที่นก แขกเต้าจะอยู่ร่วมกับนางนกสาลิกาดูกระไรอยู่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุโว ความว่า แน่ะสหายสุวบัณฑิตนกแขกเต้านั่นแลพึงรักใคร่นางนกแขกเต้าซึ่งมีชาติเสมอกันของตน. บทว่ากีทิโส ความว่า ชื่อว่าการอยู่ร่วมของนกทีมีชาติไม่เสมอกัน จะเป็นอย่างไรเพราะนกแขกเต้าเห็นนางนกแขกเต้าที่มีชาติเสมอกัน ก็จักละนางนกสาลิกาแม้เชยชิดกันมานาน ความพลัดพรากจากของรักนั้นจักเป็นไปเพื่อทุกข์ใหญ่ ฉะนั้นแต่ไหนแต่ไรมา ชื่อว่าการอยู่ร่วมของนกที่มีชาติไม่เสมอกัน ย่อมไม่เหมาะสมเลย.
สุวโปดกได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า นางนกสาลิกานี้หาได้หาเราไม่ ยังทำการบริหารอีกด้วย คงจักปรารถนาเราเป็นแน่ เราจักให้นางนกสาลิกานี้เชื่อถือเราด้วยอุปมาต่าง ๆ คิดฉะนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า
เออก็ผู้ใดใคร่ในกามกับนางจัณฑาล ผู้นั้นทั้ง หมดย่อมเป็นเช่นกับนางจัณฑาลนั้น เพราะว่าบุคคล ไม่เป็นเช่นเดียวกันในเพราะกามย่อมไม่มี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า จณฺฑาลิกามปิ ได้แก่ ซึ่งนางจัณฑาล. บทว่า สทิโส ความว่า การอยู่ร่วมกันทุกอย่างย่อมเป็นเช่นเดียวกันทั้งนั้นเพราะมีจิตเป็นเช่นเดียวกัน. บทว่า กาเม ความว่า เพราะในเรื่องกามจิตเท่านั้นเป็นประมาณ ชาติหาเป็นประมาณไม่.
ก็แลครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว สุวบัณฑิตเมื่อจะนำเรื่องอดีตมาชี้แจงเพื่อแสดงความต่างชาติกัน ไม่เป็นประมาณในหมู่มนุษย์ก่อน จึงกล่าวคาถาเป็นลำดับว่า
พระราชมารดาของพระเจ้าสีวี พระนามว่า ชัมพาวดี มีอยู่ พระนางเป็นหญิงจัณฑาล ได้เป็น พระมเหสีที่รักของพระเจ้าวาสุเทพกัณหโคตร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชมฺพาวตี ความว่า พระชนนีของพระเจ้าสีพีราช พระนามว่า ชัมพาวดี ได้เป็นหญิงจัณฑาล พระนางได้เป็นพระอัครมเหสีที่รักของพระเจ้าวาสุเทพผู้เป็นพี่ชายของพี่น้อง ๑๐ คนของกัณหายนโคตร.
ได้ยินว่า วันหนึ่งพระเจ้าวาสุเทพเสด็จออกจากกรุงทวารวดี ประพาสพระราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็นกุมาริการูปงามคนหนึ่งเป็นจัณฑาล จากบ้านคนจัณฑาลเจ้าสู่พระนครด้วยธุระบางอย่าง ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนหนึ่งพระองค์มีจิตปฏิพัทธ์ มีรับสั่งให้ถามว่า ชาติอะไร แม้ได้สดับว่า ชาติจัณฑาลก็ยังมีรับสั่งให้ถามว่ามีสามีหรือไม่ ทรงสดับว่ายังไม่มีสามี จึงพานางกุมาริกานั้นกลับจากที่นั้นทีเดียวนำไปพระราชนิเวศน์ ทรงตั้งเป็นอัครมเหสี พระนางนั้นประสูติพระโอรสพระนามว่า สีวี เมื่อพระราชบิดาสวรรคตแล้ว พระเจ้าสีวีจึงครองราชสมบัติในกรุงทวาราวดี สุวโปดกกล่าวคำนี้ หมายเอาเจ้าสีวีนั้น.
สุวบัณฑิตนำอุทาหรณ์นี้มาอย่างนี้แล้วกล่าวว่า กษัตริย์แม้เห็นปานนี้ยังสำเร็จสังวาสกับหญิงจัณฑาล ใครจะว่าอะไรในเราทั้งสองซึ่งเป็นสัตว์ดิรัจฉานเล่า ความชอบใจในการร่วมประเวณีกันและกันต่างหาก เป็นข้อสำคัญกล่าวฉะนี้แล้ว เมื่อจะชักอุทาหรณ์อื่นมาอีก จึงกล่าวว่า
กินรีชื่อรัตนวดีมีอยู่ แม้นางก็ได้ร่วมรักกะดาบส ชื่อวัจฉะ มนุษย์ทั้งหลายร่วมอภิรมย์กับมฤดีก็มี มนุษย์ และสัตว์ไม่เป็นเช่นเดียวกันในเพราะกามย่อมไม่มี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วจฺฉํ ความว่า กะดาบสผู้มีชื่ออย่างนั้นก็กินรีนั้นได้ร่วมรักกะดาบสนั้นอย่างไร ในอดีตกาล มีพราหมณ์คนหนึ่งเห็นโทษในกามทั้งหลาย จึงละยศใหญ่ออกบวชเป็นฤๅษี สร้างบรรณศาลาอยู่ ณหินวันตประเทศ กินนรเป็นจำนวนมากอยู่ ณ ถ้าแห่งหนึ่งใกล้บรรณศาลาของฤๅษีนั้น แมลงมุมตัวหนึ่งอยู่ ณ ประตูถ้ำนั้น มันได้กัดศีรษะของกินนรเหล่านั้นดื่มกินโลหิต ธรรมดากินนรทั้งหลายหากำลังมิได้ เป็นชาติขลาด แม้แมลงมุมตัวนั้นก็ใหญ่โตมาก กินนรทั้งหลายไม่อาจจะทำอะไรมันได้จึงเข้าไปหาดาบสนั้น ทำปฏิสันถารแล้วดาบสถามถึงเหตุที่มา จึงพากันบอกว่า มีแมลงมุมตัวหนึ่งประหารชีวิตของพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าไม่เห็นผู้อื่นจะเป็นที่พึ่งได้ ขอท่านจงฆ่ามันเสียทำความสวัสดีแก่พวกข้าพเจ้า ดาบสได้ฟังคำดังนั้นก็รุกรานว่า พวกเองไปเสีย บรรพชิตทั้งหลายเช่นเราไม่ทำปาณาติบาตบรรดากินนรเหล่านั้น มีกินรีชื่อรัตนาวดี ยังไม่มีผัว กินนรเหล่านั้นจึงตกแต่งกินรีรัตนวดีนั้น แล้วพาไปหาดาบส กล่าวว่า กินรีนี้จงเป็นผู้บำเรอเท้าท่านท่านจงฆ่าปัจจามิตรของพวกเราเสีย ดาบสเห็นกินรีรัตนวดีก็มีจิตปฏิพัทธ์ จึงสำเร็จร่วมอภิรมย์กับกินรีนั้นแล้วไปยืนที่ประตูถ้ำ ตีแมลงมุมออกมาหากินด้วยค้อนให้สิ้นชีวิต ดาบสนั้นอยู่สมัครสังวาสกับกินรีนั้น มีบุตรธิดาแล้วทำกาลกิริยาณ ที่นั้นแล กินรีรัตนวดีนั้นรักใคร่ดาบสชื่อวัจฉะ ด้วยประการฉะนี้ สุวโปดกนำอุทาหรณ์นี้มา เมื่อจะแสดงว่า วัจฉดาบสเป็นมนุษย์ยังสำเร็จสังวาสกับกินรีนั้นผู้เป็นดิรัจฉานได้ จะกล่าวไยถึงเราทั้งสองเป็นนกเป็นดิรัจฉานด้วยกันจะร่วมสังวาสกันไม่ได้เล่า จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มนุษย์ทั้งหลายร่วมอภิรมย์ด้วยมฤคีอยู่ ดังนี้ มนุษย์เราทั้งหลายอยู่ร่วมกับดิรัจฉานมีอยู่ คือปรากฏอยู่ ด้วยประการฉะนี้.
นางนกสาลิกานั้น ได้ฟังคำของสุวโปดกแล้ว กล่าวว่า ข้าแต่นาย ขึ้นชื่อว่าจิตจะเป็นอย่างเดียวไปตลอดกาล ย่อมไม่มี ฉันกลัวแต่ความพลัดพรากจากท่านที่รักจะสหาย สุวบัณฑิตแม้นั้น เป็นผู้ฉลาดในมายาสตรี ฉะนั้นเมื่อจะทดลองนางนกสาลิกา จึงกล่าวคาถาอีกว่า
เอาเถอะ แม่สาลิกาผู้พูดเพราะ ฉันจักไปละ เพราะถ้อยคำของเธอนั้นเป็นเหตุให้รู้ประจักษ์ เธอดู หมิ่นฉันนัก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปจฺจกฺขานุปทํ เหตํ ความว่า คำที่เธอกล่าวทั้งหมดนั้นเป็นแนวทางให้รู้ประจักษ์ คือเป็นเหตุให้รู้ประจักษ์. บทว่า อติมญฺสิ ความว่า เธอล่วงเกินดูหมิ่นฉันแน่ว่า นกแขกเต้านี้ย่อมปรารถนาเท่านั้น เธอไม่รู้สารสำคัญของฉัน พระราชาก็บูชาฉัน ฉันหาภรรยาได้ไม่ยาก ฉันจักแสวงหานกตัวอื่นเป็นภรรยา ฉันจักไปละ.
นางนกสาลิกาได้ฟังคำของสุวโปดก เป็นเหมือนหัวจะแตก เป็นเหมือนถูกกามรดีที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยการเห็นสุวโปดกนั้นตามเผาผลาญอยู่ ทำทีเป็นไม่ปรารถนาด้วยมายาสตรีของตน ได้กล่าวหนึ่งคาถาครึ่งว่า
ดูก่อนมาธูรสุวบัณฑิต สิริย่อมไม่มีแก่ผู้ด่วนได้ ขอเชิญท่านอยู่ ณ ที่นี้จนกว่าจะได้เห็นพระราชา จน ได้ฟังเสียงตะโพนและได้เห็นอานุภาพของพระราชา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น สิรี ความว่า แน่ะสหายสุวบัณฑิตสิริย่อมไม่มีแก่ผู้ด่วนได้ งานที่ผู้ด่วนได้กระทำย่อมไม่งาม ขึ้นชื่อว่าการครองเรือนนั้นหนักยิ่ง ต้องคิดพิจารณาก่อนจึงทำ ขอเชิญท่านอยู่ในที่นี้ จนกว่าจะได้เห็นพระราชาของพวกเราผู้ประกอบด้วยยศใหญ่. บทว่า โสสิ ความว่าท่านจักได้ฟังเสียงตะโพนเสียงขับร้องและเสียงประโคมดนตรีอื่น ๆ ที่เหล่านารีผู้มีรูปโฉมอุดมมีลีลาเสมอด้วยกินรีบรรเลงอยู่ในเวลาสายัณห์ และจักได้เห็นอานุภาพและสิริโสภาคอันยิ่งใหญ่ของพระราชา ท่านจะด่วนไปทำไมเล่าสหายแม้ข้ออ้างท่านก็ยังไม่รู้ อยู่ก่อนเถิด ฉันจักให้รู้จักภายหลัง.
ลำดับนั้น นกทั้งสองก็กระทำเมถุนสังวาสในสายัณหสมัยนั้นเอง มีความสามัคคีบันเทิงอยู่ร่วมเป็นที่รักกัน ครานั้นสุวโปดกคิดว่า บัดนี้นางนกสาลิกาจักไม่ช่อนความลับแก่เรา ควรที่เราจักถามนางแล้วไปในทำนองนี้ จึงกล่าวว่า แน่ะสาลิกา อะไรหรือนาย ฉันอยากจะถามอะไรเจ้าสักหน่อย ถามเถิดนาย เรื่องนั้นงดไว้ก่อน วันนี้เป็นวันมงคลของเรา ไว้วันอื่นฉันจักรู้นางนกสาริกากล่าวว่า ถ้าคำที่ถามประกอบด้วยมงคล ก็จงถาม ถ้ามิใช่ ก็อย่าเพิ่งถาม สุวบัณฑิตตอบว่า กถานั้นเป็นมงคลกถา ที่รัก ถ้าเช่นนั้นก็จงถามเถิด ลำดับนั้นสุวบัณฑิตกล่าวว่า ถ้าเธออยากฟังเรื่องนั้น ฉันก็จักกล่าวแก่เธอเมื่อจะถามความลับนั้น จงกล่าวหนึ่งคาถากึ่งว่า
เสียงเซ็งแซ่นี้ฉันได้ยินภายนอกชนบทว่า พระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาลราชมีพระฉวีวรรณดังดาว ประกายพรึก พระเจ้ากรุงปัญจาลราชจักถวายพระราชธิดานั้น แก่ท้าววิเทหรัฐ คือจักมีการอภิเษก ระหว่างพระเจ้าวิเทหราชกับพระราชธิดานั้น.
เนื้อความของคาถานั้นมีว่า เสียงเซ็งแซ่นี้มาก บทว่า ติโรชนปเทสุโต ความว่า ปรากฏคือรู้กันทั่ว คือแผ่ไปในรัฐอื่นในชนบทอื่น แผ่ไปอย่างไร พระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาลราชรุ่งเรื่องราวกะดาวประกายพรึกมีพระฉวีวรรณเสมอด้วยดาวประกายพรึกนั้น มีอยู่ พระเจ้าปัญจาลราชจักประทานพระราชธิดานั้นแก่ชาววิเทหรัฐ. บทว่า โส วิวาโห ภวิสฺสติ ความว่า ฉันได้ฟังเสียงที่แผ่ไปอย่างนี้นั้น จึงคิดว่า กุมาริกานี้ทรงพระรูปโฉมอุดม และพระเจ้าวิเทหราชก็เป็นข้าศึกของพระเจ้าจุลนี พระราชาอื่น ๆที่อยู่ในอำนาจของพระเจ้าจุลนีพรหมทัตก็มีอยู่เป็นอันมาก พระเจ้าจุลนีไม่ประทานแก่พระราชาเหล่านั้น เหตุไรจึงจะประทานพระราชธิดาแก่พระเจ้าวิเทหราชเสีย.
นางนกสาลิกาได้ฟังคำของสุวบัณฑิตนั้นแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้ว่า นายเพราะเหตุไรท่านจึงกล่าวอวมงคลในวันมงคล สุวโปดกจึงย้อนถามว่า ฉันกล่าวว่ามงคล เธอกล่าวว่าอวมงคล นี่อะไรกันนาย การทำมงคลเห็นปานนี้จงอย่าได้มีแก่ชนเหล่านั้นแม้เป็นอมิตร สุวโปดกให้นางนกสาสิกาแจ้งเรื่องนางว่าไม่กล้าพูด สุวโปดกจึงว่า ที่รัก จำเดิมแต่กาลที่เธอบอกความลับที่เธอรู้แก่ฉันไม่ได้ การร่วมอภิรมย์กันฉันสามีภรรยา ก็ชื่อว่า ไม่มี นางนกสาลิกาถูกสุวโปดกแค่นไค้นักก็กล่าวว่า ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง แล้วกล่าวว่า
แน่ะมาธูระ การที่เหล่าอมิตรทำวิวาหมงคลเช่น นี้เหมือนกับการที่พระเจ้าปัญจาลราชจักทำวิวาหมงคล พระราชธิดากับพระเจ้าวิเทหราช ขออย่าได้มีเลย.
ครั้นนางนกสาลิกากล่าวคาถานี้แล้ว สุโปดกซักถามอีกว่า เพราะเหตุไร เธอกล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ จึงกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง ฉันจะกล่าวโทษในเรื่องนี้แก่ท่านอีก แล้วกล่าวคาถานอกนี้ว่า
พระราชาผู้เป็นจอมทัพแห่งชาวปัญจาละจักทรง นำพระเจ้าวิเทหราชมาแล้ว แต่นั้นก็จักฆ่าพระเจ้าวิเทหราชเสีย เพราะพระเจ้าจุลนีมิใช่สหายของพระ เจ้าวิเทหราช.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตโต นํ ฆาตยิสฺสติ ความว่า พระเจ้าวิเทหราชจักเสด็จมาพระนครนี้ในกาลใด พระเจ้าจุลนีจักไม่ทรงทำความเป็นสหาย คือมิตรธรรมด้วยพระเจ้าวิเทหราชในกาลนั้น จักไม่ประทานพระราชธิดาแก่พระเจ้าวิเทหราชนั้น แม้เพื่อทอดพระเนตร ได้ยินว่า พระเจ้าวิเทหราชนั้น มีอรรถธรรมานุศาสน์อยู่คนหนึ่งชื่อมโหสถบัณฑิต พระเจ้าจุลนีจักฆ่ามโหสถนั้น พร้อมกับพระเจ้าวิเทหราช พราหมณ์เกวัฏปรึกษากับพระเจ้าจุลนีว่า เราจักฆ่าคนทั้งสองนั้นเสียแล้ว ดื่มชัยบาน จึงไปกรุงมิถิลาเพื่อจับมโหสถนั้นมา.
นางนกสาลิกาบอกความลับแก่สุวบัณฑิตโดยไม่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ สุวบัณฑิตได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวชมเกวัฏว่า อาจารย์เกวัฏเป็นคนฉลาดในอุบาย การฆ่าพระเจ้าวิเทหราชเสียด้วยอุบายเห็นปานนี้น่าอัศจรรย์แล้วกล่าวว่า ประโยชน์อะไรด้วยอวมงคลเห็นปานนี้แก่เรา นิ่งเสียนอนกันเถิด. รู้ความสำเร็จแห่งกิจที่มา อยู่กับนางนกสาลิกานั้นในราตรีนั้น แล้วกล่าวว่าที่รัก ฉันจักไปแคว้นสีวี ทูลความที่ฉันได้ภรรยาที่ชอบใจ แด่พระเจ้าสีวีและพระเทวี แล้วกล่าวเพื่อให้นางนกสาลิกาอนุญาตให้ตนไปว่า
เอาเถิด เธอจงอนุญาตให้ฉันไปสัก ๗ ราตรี เพียงให้ฉันได้กราบทูลพระเจ้าสีวิราชและพระมเหสีว่า ฉันได้อยู่ในสำนักของนางนกสาลิกาแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มเหสีโน ได้แก่ พระมเหสีของพระเจ้าสีวิราชนั้น. บทว่า อาวสโถ ได้แก่ ที่เป็นอยู่. บทว่า อุปนฺติกํ ความว่าครั้งนั้นสุวโปดกกล่าวว่า ฉันจักบอกพระราชาและพระเทวีทั้งสองนั้นว่า เชิญเสด็จไปสำนักของนางนกสาลิกานั้น ดังนี้ ในวันที่ ๘ จักนำมาที่นี้ จักพาเธอไปด้วยบริวารใหญ่ เธออย่าได้กระวนกระวายจนกว่าฉันจะมา.
นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น ไม่ปรารถนาจะแยกกับสุวโปดกเลย แต่ไม่อาจจะปฏิเสธคำของเขาได้ จึงกล่าวคาถาเป็นลำดับว่า
เอาเถิด ฉันอนุญาตให้ท่านไปประมาณ ๗ ราตรี ถ้าท่านไม่กลับมายังสำนักของฉันโดย ๗ ราตรี ฉัน จะสำคัญตัวฉันว่าหยั่งลงแล้ว สงบแล้ว ท่านจักมาใน เมื่อฉันตายแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มญฺเ โอกนฺตสนฺตํ ความว่าเนื้อเป็นเช่นนั้น ฉันจะกำหนดตัวฉันว่าปราศจากชีวิตแล้ว เมื่อท่านไม่มาในวันที่ ๘ จักมาเมื่อฉันตายแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านอย่ามัวชักช้า.
ฝ่ายสุวบัณฑิตกล่าวด้วยวาจาว่า ที่รัก เธอพูดอะไร แม้ฉันเมื่อไม่เห็นเธอในวันที่ ๘ จะมีชีวิตอยู่ที่ไหนได้ แต่ใจคิดว่า เจ้าจะเป็นหรือตาย ก็ไม่มีประโยชน์อะไรแก่เรา บินขึ้นบ่ายหน้าไปสีวีรัฐ ไปได้หน่อยหนึ่งยังกลับมาสำนักของนางนกสาลิกานั้นอีก กล่าวว่า ที่รัก ฉันไม่เห็นรูปสิริของเธอ ไม่อาจจะทิ้งเธอไปได้ ฉะนั้น ฉันจึงกลับมา กล่าวฉะนั้นแล้วบินขึ้นอีก ไปกรุงมิถิลา ลงจับที่จะงอยบ่ามโหสถบัณฑิต พระมหาสัตว์อุ้มในรูปบนปราสาทด้วยสัญญานั้นแล้วไต่ถาม จึงแจ้งประพฤติเหตุนั้น ทั้งหมดแก่มโหสถ ฝ่ายมโหสถก็ได้ให้สิ่งตอบแทนความชอบแก่สุวโปดกนั้น โดยนัยหนหลังนั่นแล.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ลำดับนั้นแล นกมาธูรสุวบัณฑิตได้บินไปแจ้ง แก่มโหสถว่า คำนี้เป็นคำของนางนกสาลิกา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สาลิกาย วจนํ อิทํ ความว่า สุวโปดกได้แจ้งข้อความทั้งปวงโดยพิสดารว่าคำนี้ เป็นคำของนางนกสาลิกา.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๓๒๘ – เล่ม ๖๔ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๘๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|600.1| Pañcālo sabbasenāya brahmadattoyamāgato. Sāyaṃ pañcāliyā senā appameyyā mahosadha. |600.2| Viddhimatī 4- pattimatī sabbasaṅgāmakovidā ohārinī saddavatī bherīsaṅkhappabodhanā. |600.3| Lohavijjā alaṅkārā dhajinī vāmarohinī sippiyehi susampannā sūrehi suppatiṭṭhitā. |600.4| Dasettha paṇḍitā āhu bhūripaññā rahogatā 5- mātā ekādasī rañño pañcāliyaṃ pasāsati. @Footnote: 1 Ma. āveṇikaṃ . 2 Yu. paṭidaṃsayi . 3 Ma. umaṅgajātakaṃ . 4 Ma. vīthimatī. @Sī. Yu. piṭṭhimatī . 5 Ma. rahogamā. |600.5| Athetthekasataṃ khatyā anuyantā yasassino acchinnaraṭṭhā byathitā pañcālīnaṃ 1- vasaṃ gatā. |600.6| Yaṃ vadā takkarā rañño akāmā piyabhāṇino pañcālamanuyāyanti akāmā vasino gatā. |600.7| Tāya senāya mithilā tisandhiparivāritā rājadhānī videhānaṃ samantā parijaññati. |600.8| Uddhaṃ tārakajātāva samantā parivāritā mahosadha vijānāhi kathaṃ mokkho bhavissati.
Pāde deva pasārehi bhuñja kāme ramassu ca hitvā pañcāliyaṃ senaṃ brahmadatto palāyati 2- .
|602.1| Rājā santhavakāmo te ratanāni pavecchati āgacchantu ito dūtā mañjukā piyabhāṇino. |602.2| Bhāsantu mudukā vācā yā vācā paṭinanditā pañcālo ca videho ca 3- ubho ekā bhavantu te.
Kathannu kevaṭṭa mahosadhena samāgamo āsi tadiṅgha brūhi kacci te paṭinijjhatto kacci tuṭṭho mahosadho.
Anariyarūpo puriso janinda asammodako thaddho asabbhirūpo yathā mūgo ca badhiro ca na kiñcitthaṃ abhāsatha. @Footnote: 1 Ma. pañcāliyaṃ . 2 Ma. palāyiti . 3 Sī. Yu. pañcālā ca videhā ca.
Addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasaṃ attho suddho naravīrena diṭṭho tathā hi kāyo mama sampavedhati hitvā sayaṃ ko parahatthamessati.
Channañhi ekāva matī sameti ye paṇḍitā uttamabhūripaññā yānaṃ ayānaṃ athavāpi ṭhānaṃ mahosadha tvaṃpi matiṃ karohi.
|607.1| Jānāsi kho rāja mahānubhāvo mahabbalo cūḷanībrahmadatto rājā ca taṃ icchati māraṇatthaṃ migaṃ yathā okacarena luddo. |607.2| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ |607.3| kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi.
Mayameva bālāmhase elamūgā ye uttamatthāni tayī lapimhā Kimeva tvaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānāsi yathāpi aññe.
Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|610.1| Tato ca so apakkamma vedehassa upantikā atha āmantayī dūtaṃ mādhuraṃ 1- suvapaṇḍitaṃ. |610.2| Ehi samma haritapakkha veyyāvaccaṃ karohi me atthi pañcālarājassa sālikā sayanapālikā. |610.3| Taṃ santhavena 2- pucchassu sā hi sabbassa kovidā sā nesaṃ sabbaṃ jānāti rañño ca kosiyassa ca. |610.4| Āmoti so paṭisutvā mādhuro 3- suvapaṇḍito agamāsi haritapakkho sālikāya upantikaṃ. |610.5| Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito atha āmantayī sugharaṃ sālikaṃ mañjubhāṇikaṃ. |610.6| Kacci te sughare khamanīyaṃ kacci vese 4- anāmayaṃ kacci te madhunā lājaṃ labbhate sughare tuvaṃ. |610.7| Kusalañceva me samma atho samma anāmayaṃ atho me madhunā lājā labbhate suvapaṇḍita. |610.8| Kuto nu samma āgamma kassa vā pahito tuvaṃ @Footnote: 1 Ma. mādharaṃ. Yu. māṭharaṃ . 2 pattharenātipi pāṭho. Ma. bandhanena. @ 3 Ma. mādharo. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. vesse. Na ca mesi ito pubbe diṭṭho vā yadi vā suto.
|611.1| Ahosiṃ sivirājassa pāsāde sayanapālako tato so dhammiko rājā bandhe moceti bandhanā. |611.2| Tassa mekā dutiyāsi sālikā mañjubhāṇikā taṃ tattha avadhi seno pekkhato sughare mama. |611.3| Tassā kāmā hi sammatto āgatosmi tavantike sace kareyu 1- okāsaṃ ubhayeva vasemhase 2- .
Suvo ca suviṃ kāmeyya sāliko pana sālikaṃ suvassa sālikāyeva saṃvāso hoti kīdiso.
|613.1| Yo yaṃ kāme 3- kāmayati api caṇḍālikāmapi sabbo hi sadiso hoti natthi kāme asādiso. |613.2| Atthi jambāvatī 4- nāma mātā sivissa rājino sā piyā vāsudevassa kaṇhassa ca mahesiyā 5- . |613.3| Ratanavatī 6- kiṃpurisī sāpi vacchaṃ akāmayi manusso migiyā saddhiṃ natthi kāme asādiso. |613.4| Handa khohaṃ gamissāmi sālike mañjubhāṇike paccakkhānupadaṃ hetaṃ atimaññasi nūna maṃ.
Na sirī taramānassa mādhura suvapaṇḍita idheva tāva acchassu yāva rājāna dakkhasi sossi saddaṃ mudiṅgānaṃ ānubhāvañca rājino. @Footnote: 1 Ma. kareyya . 2 Ma. vasāmhe . 3 Sī. Yu. yaṃ yaṃ kāmī . 4 Ma. jampāvatī. @ 5 Ma. kaṇhassa mahesī piyā . 6 Ma. raṭṭhavatī. Sī. Yu. rathavatī.
Yo nu khvāyaṃ tibbo saddo tirojanapade suto dhītā pañcālarājassa osadhī viya vaṇṇinī taṃ dassati videhānaṃ so vivāho bhavissati.
|616.1| Ediso te 1- amittānaṃ vivāho hotu mādhura yathā pañcālarājassa vedehena bhavissati. |616.2| Ānayitvāna vedehaṃ pañcālānaṃ rathesabho tato naṃ ghātayissati nāssa sakhi bhavissati.
Handa kho maṃ anujānāhi rattiyo sattamattiyo yāvāhaṃ sivirājassa ārocemi mahesino laddho ca me āvasatho sālikāya upantikā.
Handa kho taṃ anujānāmi rattiyo sattamattiyo sace tvaṃ sattarattena nāgacchasi mamantikaṃ maññe okantasantaṃ 2- maṃ matāya āgamissasi.
Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito mahosadhassa akkhāsi sālikāya vacanaṃ idaṃ.
Yasseva ghare bhuñjeyya bhogaṃ tasseva atthaṃ puriso careyya.
|621.1| Handāhaṃ gacchāmi pure janinda pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. @Footnote: 1 Ma. mā . 2 Ma. okkantasattaṃ. |621.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino yadā te pahiṇeyyāmi tadā eyyāsi khattiya.
|622.1| Tato ca pāyāsi pure mahosadho pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. |622.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino athassa pāhiṇi dūtaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ ehidāni mahārāja māpitaṃ te nivesanaṃ.
Tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅgiyā anantavāhanaṃ daṭṭhuṃ phītaṃ kappiliyaṃ 1- puraṃ.
|624.1| Tato ca kho so gantvāna brahmadattassa pāhiṇi āgatosmi mahārāja tava pādāni vandituṃ. |624.2| Dadāhidāni bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Svāgatantepi 2- vedeha atho te adurāgataṃ nakkhattaññeva paripuccha ahaṃ kaññaṃ dadāmi te suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
|626.1| Tato ca rājā vedeho nakkhattaṃ paripucchati 3- nakkhattaṃ paripucchitvā brahmadattassa pāhiṇi. |626.2| Dadāhidāni me bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. kampilliyaṃ . 2 Ma. -teva. Yu. tena . 3 Ma. paripucchatha. Suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Dadāmidāni te bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu maññanti paṇḍitā.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu kāhanti paṇḍita.
Rakkhati taṃ mahārāja cūḷaneyyo mahabbalo paduṭṭho te brahmadatto 1- pāto taṃ ghātayissati.
|631.1| Ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍhḍhova ātape. |631.2| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|632.1| Pamatto mantanātīto bhinnamantosi khattiya idāni kho taṃ tāyantu paṇḍitā mantino janā. |632.2| Akatvāmaccassa vacanaṃ atthakāmahitesino attapītirato rāja migo kūṭeva ohito. |632.3| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ @Footnote: 1 Ma. paduṭṭho brahmadattena. Kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. |632.4| Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi. |632.5| Anariyarūpo puriso janinda ahīva uccaṅkagato ḍaseyya na tena mittiṃ kayirātha dhīro dukkho have kāpurisena saṅgamo. |632.6| Yaṃ tveva 1- jaññā puriso 2- janinda sīlavāyaṃ bahussuto teneva mittiṃ kayirātha dhīro sukho have sappurisehi saṅgamo.
|633.1| Bālo tuvaṃ elamūgosi rāja yo uttamatthāni mayī lapittho kimevahaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānissaṃ 3- yathāpi aññe. |633.2| Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|634.1| Mahosadha atītena nānuvijjhanti paṇḍitā kiṃ maṃ assaṃva sambandhaṃ patodeneva vijjhasi. |634.2| Sace passasi mokkhaṃ 4- me khemaṃ vā pana passasi @Footnote: 1 Ma. yadeva . 2 Ma. purisaṃ . 3 Ma. jānāmi . 4 Ma. mokkhaṃ vā. Teneva maṃ anusāsa kiṃ atītena vijjhasi.
|635.1| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu 1- khattiya. |635.2| Santi vehāyasā nāgā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.3| Santi vehāyasā assā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.4| Santi vehāyasā pakkhī iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.5| Santi vehāyasā yakkhā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.6| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ antalikkhena khattiya.
|636.1| Atīradassī puriso mahante udakaṇṇave yattha so labhate gādhaṃ tattha so vindate sukhaṃ. |636.2| Evaṃ amhañca rañño ca tvaṃ patiṭṭhā mahosadha tvaṃ nosi mantīnaṃ seṭṭho amhe dukkhā pamocaya.
Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu senaka. @Footnote: 1 Sī. Yu. tvampi jānassu.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ senakadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ 1- aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ pukkusadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Visaṃ khāditvā miyyāma khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ kāmindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Rajjuyā bajjha miyyāma papātā papatemase 2- mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ devindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ na no sakkoti mocetuṃ sukheneva mahosadho.
|646.1| Yathā kadalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. @Footnote: 1 Sī. Yu. vikattanaṃ . 2 Ma. papatāmase. |646.2| Yathā simbalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. |646.3| Adese vata no vuṭṭhaṃ kuñjarānaṃvanūdake sakāse dummanussānaṃ bālānaṃ avijānataṃ |646.4| ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍḍhova ātape. |646.5| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|647.1| Tato so paṇḍito dhīro atthadassī mahosadho vedehaṃ dukkhitaṃ disvā idaṃ vacanamabravi. |647.2| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva candimaṃ. |647.3| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva suriyaṃ. |647.4| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi paṅke sannaṃva kuñjaraṃ. |647.5| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi peḷabandhaṃva pannagaṃ. |647.6| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi pakkhiṃ bandhaṃva pañjare. |647.7| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi macche jālagateriva. |647.8| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi sayoggabalavāhanaṃ. |647.9| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha pañcālaṃ bāhayissāmi kākasenaṃva leḍḍunā. |647.10| Ādū paññā kimatthiyā amacco vāpi tādiso yo taṃ sambādhapakkhantaṃ 1- dukkhā na parimocaye.
Etha māṇavā uṭṭhetha mukhaṃ sodhetha sandhino vedeho sahamaccehi ummaṅgena gamissati.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā paṇḍitassānusārino ummaṅgadvāraṃ vivariṃsu yantayutte ca aggaḷe.
Purato senako yāti pacchato ca mahosadho majjhe ca rājā vedeho amaccaparivārito.
|651.1| Ummaṅgā nikkhamitvāna vedeho nāvamāruhi abhiruyhañca ñatvāna anusāsi mahosadho. |651.2| Ayaṃ te sassuro deva ayaṃ sassu janādhipa yathā mātu paṭipatti evaṃ te hotu sassuyā. |651.3| Yathāpi niyako bhātā sodariyo ekamātuko evaṃ pañcālacando te dayitabbo rathesabha. @Footnote: 1 Ma. sambādhapakkhandaṃ. |651.4| Ayaṃ pañcālacandī te rājaputtī abhijjhitā 1- kāmaṃ karohi te tāya bhariyā te rathesabha.
Āruyha nāvaṃ taramāno kiṃ nu tīramhi tiṭṭhasi kicchā muttamha dukkhato yāmadāni mahosadha.
|653.1| Nesa dhammo mahārāja yohaṃ senāya nāyako senāṅgaṃ parihāpetvā attānaṃ parimocaye. |653.2| Nivesanamhi te deva senāṅgaṃ parihāpitaṃ taṃ dinnaṃ brahmadattena ānayissaṃ rathesabha.
Appaseno mahāsenaṃ kathaṃ niggayha 2- ṭhassasi dubbalo balavantena vihaññissasi paṇḍita.
Appasenopi ce mantī mahāsenaṃ amantinaṃ jānāti rājā rājāno ādiccovudayantamaṃ.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva 4- mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
|658.1| Rakkhitvā kasiṇaṃ rattiṃ cūḷaneyyo mahabbalo udentaṃ aruṇuggasmiṃ upakāraṃ upāgami. @Footnote: 1 Ma. abhicchitā . 2 Ma. viggayha . 3 Ma. amittahatthattagate . 4 Ma. evametaṃ. |658.2| Āruyha pavaraṃ nāgaṃ balavantaṃ saṭṭhihāyanaṃ rājā avoca pañcālo cūḷaneyyo mahabbalo. |658.3| Sannaddho maṇicammena saramādāya pāṇinā pesiye ajjhabhāsittha puthugumbe samāgate. |658.4| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake upāsanamhi katahatthe vālavedhe samāgate.
|659.1| Pesetha kuñjare dantī balavante saṭṭhihāyane maddantu kuñjarā nagaraṃ vedehena sumāpitaṃ. |659.2| Vacchadantamukhā setā tikkhaggā aṭṭhivedhino panuṇṇā dhanuvegena sampatantutarītarā. |659.3| Māṇavā cammino sūrā cittadaṇḍayutāvudhā pakkhandino mahānāgā hatthīnaṃ hontu sammukhā. |659.4| Sattiyo teladhotāyo acchimanto 1- pabhassarā vijjotamānā tiṭṭhantu sataraṃsīva tārakā. |659.5| Āvudhabalavantānaṃ guṇikāyuradhārinaṃ etādisānaṃ yodhānaṃ saṅgāme apalāyinaṃ vedeho kuto muccissati sace pakkhīva kāhiti. |659.6| Tiṃsa me purisanāvutyo sabbe ekekaniccitā 2- yesaṃ samaṃ na passāmi kevalaṃ mahimaṃ caraṃ. |659.7| Nāgā ca kappitā dantī balavantā saṭṭhihāyanā @Footnote: 1 Sī. Ma. acchimantī. Ma. icchimantā . 2 Ma. sabbevekekaniccitā. Yesaṃ khandhesu sobhanti kumārā cārudassanā. |659.8| Pītālaṅkārā pītavasanā pītuttaranivāsanā nāgakkhandhesu sobhanti devaputtāva nandane. |659.9| Pāṭhīnavaṇṇā nettiṃsā teladhotā pabhassarā niṭṭhitā naravīrehi 1- samadhārā sunissitā. |659.10| Vellāḷino vītamalā sikkāyasamayā daḷhā gahitā balavantehi suppahārappahāribhi. |659.11| Suvaṇṇatharusampannā lohitakañcūpadhāritā vivattamānā sobhanti vijjuvabbhaghanantare. |659.12| Pathakā cammino 2- sūrā asicammassa kovidā dhanuggahā sikkhitarā 3- nāgakkhandhanipātino 4- . |659.13| Etādisehi parikkhitto natthi mokkho ito tava pabhāvante na passāmi yena tvaṃ mithilaṃ vaje.
|660.1| Kinnu santaramānova nāgaṃ pesesi kuñjaraṃ pahaṭṭharūpo āgamasi 5- laddhatthosmīti 6- maññasi. |660.2| Oharetaṃ dhanucāpaṃ khurappaṃ paṭisaṃhara oharetaṃ subhaṃ cammaṃ veḷuriyamaṇisannibhaṃ 7- .
Pasannamukhavaṇṇosi mitapubbañca 8- bhāsasi hoti kho maraṇakāle edisī vaṇṇasampadā.
|662.1| Moghante gajjitaṃ rāja bhinnamantosi khattiya @Footnote: 1 Ma. naradhīrehi . 2 Sī. Yu. patākā. Ma. paṭākā cammino . 3 Sī. Yu. @tharuggāhā sikkhitāro . 4 Sī. Yu. nāgakhandhātipātino. Ma. nāgakhandhe nipātino. @ 5 Ma. āpatasi . 6 Ma. siddhatthosmīti . 7 Ma. -santhataṃ . 8 mihitapubbaṃ itipi. Duggaṇho hi 1- tayā rājā khaluṅkeneva sindhavo. |662.2| Tiṇṇo hiyyo rājā gaṅgaṃ sāmacco saparijjano haṃsarājaṃ yathā dhaṅko anujjavaṃ patissati.
|663.1| Sigālā rattibhāgena phullaṃ disvāna kiṃsukaṃ maṃsapesīti maññantā paribyūḷhā migādhamā. |663.2| Vītivattāsu rattīsu uggatasmiṃ divākare 2- kiṃsukaṃ phullitaṃ disvā āsāchinnā migādhamā. |663.3| Evameva tuvaṃ rāja vedehaṃ parivāraya 3- āsacchinno gamissasi sigālā kiṃsukaṃ yathā.
|664.1| Imassa hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chindatha yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.2| Imaṃ maṃsaṃva pātabyaṃ 4- sūle katvā pacantu naṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.3| Yathāpi usabhacammaṃ paṭhabyā vihanīyati 5- sīhassa atho byagghassa hoti saṅkusamāhataṃ. |664.4| Evantaṃ vihanitvāna vedhayissāmi sattiyā yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|665.1| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi 6- evaṃ pañcālacandassa vedeho chedayissati. |665.2| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi @Footnote: 1 Ma. duggaṇhosi . 2 Ma. divaṅkare . 3 Ma. parivāriya . 4 Sī. Yu. pātabbaṃ. @ 5 vitanīyati itipi . 6 Ma. checchasi. ito paraṃ īdisameva. Evaṃ pañcālacandiyā vedeho chedayissati. |665.3| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evaṃ nandāya deviyā vedeho chedayissati. |665.4| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evante puttadārassa vedeho chedayissati. |665.5| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandassa vedeho pācayissati. |665.6| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandiyā vedeho pācayissati. |665.7| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ nandāya deviyā vedeho pācayissati. |665.8| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evante puttadārassa vedeho pācayissati. |665.9| Sace maṃ vihanitvāna 1- vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandassa vedeho vedhayissati. |665.10| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandiyā vedeho vedhayissati. |665.11| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ nandāya deviyā vedeho vedhayissati. |665.12| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā @Footnote: 1 Ma. vitanitvāna. ito paraṃ īdisameva. Evante puttadārassa vedeho vedhayissati. |665.13| Evaṃ no mantitaṃ raho vedehena mayā saha yathā 1- palasataṃ cammaṃ kontimantāsuniṭṭhitaṃ 2- upeti tanutāṇāya sarānaṃ paṭihantave. |665.14| Sukhāvaho dukkhanūdo vedehassa yasassino matinte paṭihaññāmi usuṃ palasatena vā.
Iṅgha passa mahārāja suññaṃ antepuraṃ tava orodhā ca kumārā ca tava mātā ca khattiya ummaṅgā nīharitvāna vedehassupanāmitā.
Iṅgha antepuraṃ mayhaṃ gantvāna vicinātha naṃ yathā imassa vacanaṃ saccaṃ vā yadi vā musā.
Evametaṃ mahārāja yathā āha mahosadho suññaṃ antepuraṃ sabbaṃ kākapatanakaṃ yathā.
|669.1| Ito gatā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā kosumbhaphalakasussoṇī 3- haṃsagaggarabhāṇinī. |669.2| Ito nītā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā koseyyavasanā sāmā jātarūpasumekhalā. |669.3| Surattapādā kalyāṇī suvaṇṇamaṇimekhalā pārevatakkhī sutanū bimboṭṭhā tanumajjhimā. |669.4| Sujātā bhujalaṭṭhīva vedīva 4- tanumajjhimā @Footnote: 1 Ma. yathāpi . 2 Sī. Yu. kontīmantī suniṭṭhitaṃ . 3 Ma. kosambaphalaka.... @ 4 Ma. vellīva. Dīghassā kesā asitā īsakaggapavellitā. |669.5| Sujātā migacchāpīva hemantaggisikhāriva nadīva giriduggesu sañchannā khuddaveḷubhi. |669.6| Nāganāsūrukalyāṇī paṭhamā 1- timbarutthanī nātidīghā nātirassā nālomā nātilomakā 2- . |669.7| Nandāya nūna maraṇena nandasi sirivāhana ahañca nūna nandā ca gacchāma yamasādhanaṃ.
Dibbaṃ adhiyase māyaṃ akāsi cakkhumohanaṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|671.1| Adhiyanti ve 3- mahārāja dibbamāyīdha paṇḍitā te mocayanti attānaṃ paṇḍitā mantino janā. |671.2| Santi māṇavaputtā me kusalā sandhichedakā yesaṃ katena maggena vedeho mithilaṃ gato.
Iṅgha passa mahārāja ummaṅgaṃ sādhumāpitaṃ hatthīnaṃ atha assānaṃ rathānaṃ atha pattinaṃ ālokabhūtaṃ tiṭṭhantaṃ ummaṅgaṃ sādhuniṭṭhitaṃ 4- .
Lābhā vata videhānaṃ yassime edisā paṇḍitā ghare vasanti vijite yathā tvamasi mahosadha.
Vuttiñca parihārañca diguṇaṃ bhattavettanaṃ dadāmi vipule bhoge bhuñja kāme ramassu ca @Footnote: 1 Ma. paramā . 2 Ma. -lomasā . 3 Ma. adhīyanti . 4 Ma. sādhu māpitaṃ. Mā videhaṃ paccagamā kiṃ videho karissati.
|675.1| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva jīveyya vedeho nāññassa puriso siyaṃ 1- . |675.2| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva tiṭṭheyya vedeho nāññassa vijite vase.
Dammi nikkhasahassante gāmāsītiñca kāsisu dāsīsatāni cattāri dammi bhariyāsatañca te sabbaṃ senāṅgamādāya sotthiṃ gaccha mahosadha.
Yāva dadantu hatthīnaṃ assānaṃ diguṇaṃ vidhaṃ tappentu annapānena rathike pattikārake.
Hatthī asse rathe pattī gacchevādāya paṇḍita passatu taṃ mahārājā vedeho mithilaṃ gataṃ.
Hatthī assā rathā pattī senā sādissate mahā caturaṅginī bhiṃsarūpā 2- kinnu maññanti 3- paṇḍitā.
Ānando te mahārāja uttamo paṭidissati sabbaṃ senāṅgamādāya sotthippatto mahosadho.
|681.1| Yathā petaṃ susānasmiṃ chaḍḍetvā caturo janā evaṃ kappiliye tyamhā chaḍḍayitvā idhāgatā. @Footnote: 1 Ma. puriso siyā . 2 Ma. bhīsarūpā . 3 Ma. maññasi paṇḍita. |681.2| Atha tvaṃ kena vaṇṇena kena vā pana hetunā kena vā atthajātena attānaṃ parimocayi.
|682.1| Atthaṃ atthena vedeha mantaṃ mantena khattiya parivārayissaṃ 1- rājānaṃ jambūdīpaṃva sāgaro. |682.2| Dinnaṃ nikkhasahassaṃ me gāmāsītiñca 2- kāsisu dāsīsatāni cattāri dinnaṃ bhariyāsatañca me sabbaṃ senāṅgamādāya sotthināmhi idhāgato.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Āhaññantu sabbavīṇā bheriyo dendimāni ca dhamantu māgadhā saṅkhā vaggū nadantu dundubhī.
|686.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā @Footnote: 1 Ma. parivārayiṃ . 2 Ma. gāmāsīti ca . 3 Ma. amittahatthattagate. Bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgataṃ paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti 1- . Mahosadhajātakaṃ pañcamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๖๐๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘