มโหสถชาดก
ว่าด้วยพระมโหสถบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๐๐ · บรรทัด ๓๘๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒๑ จาก ๓๐
เรื่องเล่า
พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงดำริว่า เมื่อเราไม่อยากให้เสด็จ พระราชาก็จักเสด็จ ครั้นเสด็จไปแล้วก็จักถึงความพินาศใหญ่ ทีนั้นเมื่อพระราชาประทานยศเห็นปานนี้แก่เรา เราจักถือตามพระราชดำรัสไว้ในใจแล้วไม่สนองพระเดชพระคุณของพระองค์ ความครหาก็จักมีแก่เรา เพราะฉะนั้นเราจักล่วงหน้าไปก่อนพระองค์ แล้วเฝ้าพระเจ้าจุลนี สร้างนครเป็นที่ประทับอยู่แห่งพระเจ้าวิเทหราช ทำให้เป็นนครที่จำแนกดีแล้ว ให้ทำอุโมงค์เป็นทางเดินยาวราว ๑ คาวุต อุโมงค์ใหญ่ราวกึ่งโยชน์ แล้วอภิเษกพระนางปัญจาลจันทีราชธิดาของพระเจ้าจุลนีพรหมทัต ให้เป็นบาทบริจาริกาแห่งพระราชาของเราในเมื่อพระราชาร้อยเอ็ดพร้อมด้วยพลนิกาย ๑๘ อักโขภิณีแวดล้อมตั้งอยู่ เราจักปลดเปลื้องพระราชาของเราให้พ้นไป ดุจเปลื้องดวงจันทร์จากปากอสุรินทรราหูฉะนั้น แล้วพาเสด็จสู่พระนครมิถิลา ชื่อว่าราชกรณียกิจที่จะมีมาของพระราชาต้องเป็นภารธุระแห่งเรา เมื่อมโหสถดำริอย่างนี้ก็เกิดปีติในสรีระ ด้วยกำลังแห่งความปีติ มโหสถเมื่อจะเปล่งอุทาน จึงกล่าวกึ่งคาถาว่า
บุคคลบริโภคโภคสมบัติในเรือนของผู้ใด พึง ประพฤติให้เป็นประโยชน์แก่ผู้นั้นทีเดียว.
เนื้อความของกึ่งคาถานั้นมีว่า บุรุษผู้เป็นบัณฑิตได้อิสริยยศใหญ่บริโภคโภคสมบัติแต่สำนักของพระราชาใดพึงประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ ที่เกื้อกูล ที่เป็นความเจริญ แด่พระราชานั้นแม้จะทรงด่าบริภาษประหารจับคอคร่าออกไปก็ตาม ด้วยทวารทั้งสามมีกายทวารเป็นต้น บัณฑิตทั้งหลายไม่พึงทำกรรมคือการประทุษร้ายมิตรเลย.
ครั้นดำริดังนี้แล้ว ก็อาบน้ำแต่งตัวไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช ถวายบังคมแล้ว ยืน ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์จักเสด็จไปอุตตรปัญจาลนครหรือ พระราชาตรัสตอบว่า เออ จะไป เมื่อเราไม่ได้นางปัญจาลจันที จะต้องการอะไรด้วยราชสมบัติ เจ้าอย่าทิ้งเรา จงไปกับเราประโยชน์ ๒ ประการ คือเราได้นารีรัตนะและราชไมตรีของพระเจ้าจุลนีกับเราจักตั้งมั่น จักสำเร็จเพราะเหตุเราทั้งสองไปในกรุงปัญจาละนั้น ลำดับนั้นมโหสถเมื่อจะทูลว่า ถ้าอย่างนั้น ข้าพระองค์จักไปก่อนสร้างพระราชนิเวศน์เพื่อพระองค์ พระองค์ควรเสด็จไปในเมื่อข้าพระองค์ส่งข่าวมากราบทูล เมื่อทูลอย่างนี้แล้ว ได้กล่าวคาถา ๒ คาถา ว่า
ข้าแต่พระจอมประชาชน เอาเถิด ข้าพระองค์ จักไปสู่ปัญจาลบุรีที่น่ารื่นรมย์ดีก่อน เพื่อสร้างพระราชนิเวศนี้ถวายแด่พระเจ้าวิเทหราชผู้ทรงยศ ข้าแต่ บรมกษัตริย์ ครั้นข้าพระองค์สร้างพระราชนิเวศน์ ถวายแล้ว ส่งข่าวมากราบทูลพระองค์เมื่อใด พระองค์ พึงเสด็จไปเมื่อนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เวเทหสฺส ได้แก่ แด่พระองค์ผู้เป็นพระเจ้าวิเทหราช. บทว่า เอยฺยาสิ แปลว่า พึงเสด็จมา.
พระเจ้าวิเทหราชได้ทรงสดับดังนั้น ก็ทั้งทรงร่าเริง ทั้งทรงโสมนัสด้วยเข้าพระหฤทัยว่า มโหสถไม่ทิ้งเราจึงดำรัสว่า แน่ะพ่อมโหสถ เมื่อพ่อไปก่อน พ่อควรจะได้อะไรไปบ้าง ครั้น มโหสถกราบทูลตอบว่า ควรได้พลและพาหนะไป จึงตรัสว่า พ่อปรารถนาสิ่งใด จงเอาสิ่งนั้นไป มโหสถจึงกราบทูลว่า ขอพระองค์โปรดให้เปิดเรือนจำ ๔ เรือน ไห้ถอดเครื่องจำคือ โซ่ตรวนแห่งโจรทั้งหลายส่งไปกับข้าพระองค์ ครั้นพระราชทานพระราชานุญาตให้ทำตามชอบใจ จึงให้เปิดเรือนจำให้พวกโจรที่กล้าเป็นทหารใหญ่ผู้สามารถยังกิจการในที่ที่ไปแล้ว ๆ ให้เสร็จแล้วกล่าวว่า เจ้าทั้งหลายจงบำรุงเราแล้ว ให้สิ่งของแก่ชนเหล่านั้น แล้วพาเสนา ๑๘ เหล่าผู้ฉลาดในศิลปะต่าง ๆ มีช่างไม้ช่างเหล็กช่างหนังช่างศิลาช่างเขียนช่างอิฐเป็นต้นไป ให้เอาเครื่องอุปกรณ์เป็นอันมาก มีมีดขวานจอบเสียมเป็นต้นไปด้วย เป็นผู้มีกองพลใหญ่ห้อมล้อมออกจากนครไป.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสว่า
ลำดับนั้น มโหสถบัณฑิตได้ไปสู่บุรีที่น่ารื่นรมย์ดี ของพระเจ้าปัญจาลราชก่อน เพื่อสร้างพระราชนิเวศน์ ถวายพระเจ้าวิเทหราชผู้ทรงยศ.
ฝ่ายพระมหาสัตว์เมื่อไปในที่ทั้งหลายนั้น ก็ให้สร้างบ้านบ้านหนึ่งในระยะทางโยชน์หนึ่ง ๆ แล้วกล่าวกะอมาตย์คนหนึ่ง ๆ ว่า ท่านทั้งหลายจงเตรียมจัดช้างม้าและรถไว้ในกาลเมื่อพระเจ้าวิเทหราชรับพระนางปัญจาลจันทีกลับไปแล้วพาพระราชาเสด็จไป ห้ามเหล่าปัจจามิตรอย่าให้ประทุษร้ายได้ ให้เสด็จถึงกรุงมิถิลาโดยเร็ว สั่งฉะนี้แล้ววางอมาตย์คนหนึ่ง ๆ ไว้ ก็ครั้นมโหสถไปถึงฝั่งคงคาจึงเรียกอมาตย์ชื่ออานันทกุมารมาสั่งส่งไปว่า ดูก่อนอานันทะ ท่านจงพาช่างไม้ ๓๐๐ คนไปเหนือคงคาให้ถือเอาไม้แก่นสร้างเรือประมาณ ๓๐๐ ลำแล้วถากไม้ในที่นั้นนั่นแหละ บันทุกไม้เบา ๆ ในเรือเอามาโดยพลัน เพื่อต้องการสร้างเมือง ส่วนมโหสถเองขึ้นเรือข้ามฟากไปฝั่งโน้น นับทางด้วยหมายเท้าก้าวไปจำเดิมแต่สถานที่ขึ้นจากเรือ ก็กำหนดว่า ที่นี้กึ่งโยชน์ อุโมงค์ใหญ่จักมีในที่นี้ นครที่ตั้งพระราชนิเวศน์แห่งพระเจ้าวิเทหราชจักมีในที่นี้ จำเดิมแต่พระราชนิเวศน์นี้ อุโมงค์เป็นทางเดินจักมีในที่ราว ๑ คาวุตจนถึงพระราชมณเฑียร กำหนดฉะนี้แล้วเข้าไปสู่กรุงอุตตรปัญจาละ พระเจ้าจุลนีทรงสดับว่ามโหสถมาถึงก็ทรงโสมนัสยิ่งว่า บัดนี้ความปรารถนาของเราจักสำเร็จ เราจักเห็นหลังแห่งเหล่าปัจจามิตร เมื่อมโหสถมา พระเจ้าวิเทหราช จักมาไม่ช้าทีนั้นเราจักฆ่าข้าศึกทั้งสองเสีย เสวยราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้น กรุงอุตตรปัญจาละทั้งสิ้นเอิกเกริกโกลาหลว่า ได้ยินว่า ผู้นี้ชื่อมโหสถบัณฑิต ได้ยินว่าพระราชาร้อยเอ็ดอันมโหสถนี้ให้หนีไป ราวกะบุคคลไล่กาให้หนีไปด้วยก้อนดินพระมหาสัตว์ไปสู่พระทวารในขณะที่ชาวเมืองดูชมรูปสมบัติของตนอยู่ ให้กราบทูลพระเจ้าจุลนีให้ทรงทราบ ครั้นได้รับพระราชานุญาตให้เข้าเฝ้า จึงเข้าไปถวายบังคมพระราชายืนอยู่ ที่ควรส่วนหนึ่ง.
ลำดับนั้น พระเจ้าจุลนีทรงทำปฏิสันถารตรัสถามมโหสถว่า พระราชาของเจ้าจักเสด็จมาเมื่อไร มโหสถทูลว่า จักเสด็จมาในกาลเมื่อข้าพระองค์ส่งข่าวไปทูล พระเจ้าจุลนีตรัสถามว่า ก็ตัวเจ้ามาเพื่อประโยชน์อะไรมโหสถทูลว่า มาเพื่อสร้างพระราชนิเวศน์แห่งพระราชา ของข้าพระองค์พระเจ้าจุลนีตรัสว่า ดีแล้ว แต่นั้นก็โปรดให้พระราชทานเสบียงแก่เสนาของมโหสถ และพระราชทานสิ่งของเป็นอันมากและเรือนที่อยู่แก่มโหสถแล้วตรัสว่า แน่ะพ่อ เจ้าอย่าเดือดร้อน จงทำราชการที่ควรทำอยู่กับข้าจนกว่าพระราชาของเจ้าจะเสด็จมา ได้ยินว่า มโหสถขึ้นไปสู่พระราชนิเวศน์ยืนอยู่แทบเชิงบันไดได้กำหนดว่า ประตูอุโมงค์อันเป็นทางเดินจักมีในที่นี้ความปริวิตกได้มีแก่มโหสถว่า พระเจ้าจุลนีตรัสว่า เจ้าจงทำกิจที่ควรทำแก่พวกเราบ้าง ดังนี้ ในเมื่อขุดอุโมงค์ ก็ควรจะให้ทำอย่างที่บันไดนี้จะไม่ทรุดลงลำดับนั้น มโหสถจึงกราบทูลพระเจ้าจุลนีอย่างนี้ว่า ข้าแต่สมมติเทพ เมื่อข้าพระองค์เข้ามาเฝ้ายืนอยู่ที่เชิงบันได ตรวจดูนวกรรมในที่นี้ เห็นโทษที่บันไดใหญ่ ถ้าข้อความที่กราบทูลนี้ชอบด้วยพระราชดำริ ข้าพระองค์จะเอาไม้ทั้งหลายมาปูลาดลงให้เป็นที่พอใจ พระเจ้าจุลนีทรงอนุญาต มโหสถกำหนดดีแล้วว่า ช่องประตูอุโมงค์จักมีในที่นี้ จึงให้นำบันไดออกเสีย ให้ปูลาดแผ่นกระดานเพื่อต้องการมิให้มีฝุ่นในที่ที่จะเป็นประตูอุโมงค์ แล้วพาดบันไดไว้ตามเดิมมิให้หวั่นไหว มิให้ทรุดลงได้ เมื่อพระราชาไม่ทรงทราบโทษที่จะพึงมีก็เข้าพระหฤทัยว่า มโหสถทำด้วยความภักดีในเรา มโหสถให้ทำนวกรรมตลอดวันนั้นอย่างนี้แล้ว รุ่งขึ้นจึงกราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า ข้าแต่สมมติเทพถ้าข้าพระองค์พึงเลือกหาสถานที่ประทับแห่งพระราชาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์พึงปฏิบัติทำให้ชอบใจ พระเจ้าจุลนีตรัสว่า ดีแล้ว พ่อบัณฑิต ยกเสียแต่พระราชนิเวศน์ของข้า นอกนี้ในกรุงทั้งหมด เจ้าปรารถนาที่ใดเป็นพระราชนิเวศน์ของพระเจ้าวิเทหราช เจ้าจงเอาที่นั้น มโหสถกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์เป็นแขกมา ประชาชนคนของพระองค์ที่เป็นคนสนิทมีมาก คนเหล่านั้นครั้นเมื่อข้าพระองค์เอาเรือนของเขา ก็จักเกิดทะเลาะกับพวกข้าพระองค์ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จักทำอะไรกับพวกเหล่านั้นได้พระเจ้าจุลนีตรัสว่า ดูก่อนบัณฑิต เจ้าอย่าถือเอาคำของพวกนั้น สถานที่ใดเจ้าชอบใจ เจ้าจงถือเอาสถานที่นั้นทีเดียว มโหสถจึงกราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่สมมติเทพ พวกนั้นจักมากราบทูลพระองค์บ่อย ๆ ความสำราญแห่งพระหฤทัยของพระองค์ และแห่งใจของข้าพระองค์จักไม่มี ก็ถ้าว่าพระองค์ทรงปรารถนาคนรักษาประตูควรเป็นคนของข้าพระองค์ จนกว่าข้าพระองค์จักหาสถานที่เป็นพระราชนิเวศน์แห่งพระราชาของข้าพระองค์ได้ แต่นั้น พวกนั้นเข้าประตูไม่ได้ก็จักไม่มา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักทรงพระสำราญ และข้าพระองค์ก็จักสบายใจ พระราชาจุลนีทรงอนุญาต พระมหาสัตว์ตั้งคนของตนไว้ในที่ทั้งปวงคือที่เชิงบันใด หัวบันใด และประตูใหญ่ สั่งว่าพวกเจ้าอย่าให้ใคร ๆ เข้าไป.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ไปสู่ตำหนักพระราชมารดาของพระเจ้าจุลนีก่อนแล้วสั่งคนทั้งหลายว่า เจ้าทั้งหลายจงจัดการรื้อตำหนัก คนใช้เหล่านั้นก็ปรารภเพื่อจะรื้ออิฐและขุดดินตั้งแต่ซุ้มประตู พระราชชนนีของพระเจ้าจุลนีได้สดับข่าวนั้น จึงเสด็จมารับสั่งว่า พวกเจ้าจะให้รื้อตำหนักของข้าเพื่ออะไร ชนเหล่านั้นจึงทูลตอบว่า มโหสถให้รื้อใคร่เพื่อให้สร้างพระราชนิเวศน์แห่งพระราชาของตนพระราชชนนีจึงตรัสว่า ถ้าอย่างนั้น อยู่ด้วยกันในตำหนักนี้ก็แล้วกัน ชนเหล่านั้นทูลตอบว่า พลพาหนะของพระราชาแห่งพวกข้าพระองค์มีมากตำหนักนี้ย่อมไม่พอกันอยู่ ข้าพระองค์จักให้สร้างที่ประทับใหม่ให้ใหญ่ พระราชชนนีจึงรับสั่งว่า พวกเจ้าไม่รู้จักข้า ข้าเป็นพระราชมารดาของพระเจ้าจุลนี ข้าจักไปหาลูกข้า จักรู้กันเดี๋ยวนี้ ชนเหล่านั้นจึงทูลว่า ข้าพระองค์จักรื้อตามพระราชดำรัส ถ้าพระองค์อาจ ก็จงห้าม พระนางสลากเทวีกริ้วรับสั่งว่า ข้ารู้จักกิจที่ข้าพึงทำแก่พวกเจ้าเดี๋ยวนี้ ตรัสแล้วเสด็จไปประตูพระราชนิเวศน์ ลำดับนั้น คนเฝ้าประตูก็ห้ามพระราชมารดาว่า แกอย่าเข้าไป พระราชมารดาตรัสว่าข้าเป็นพระราชชนนี ชนเหล่านั้นก็ทูลว่า พวกข้าพระองค์ไม่ทราบ พระเจ้าจุลนีตรัสสั่งไว้ว่า อย่าให้ใคร ๆ เข้าไป เพราะฉะนั้นพระองค์จงเสด็จกลับไปเสีย พระนางสลากเทวีเมื่อไม่ทอดพระเนตรเห็นที่พึ่งอันพึงยึดถือ ก็เสด็จกลับมาทอดพระเนตรตำหนักของพระองค์ประทับยืนอยู่ ลำดับนั้น ชนผู้หนึ่งจึงทูลพระนางนั้นว่า แกทำอะไรในที่นี้ จงไป ๆ ว่าแล้วลุกขึ้นไสพระศอให้ล้มลงยังภูมิภาค พระนางเจ้าทรงดำริว่า พวกนี้พระราชาลูกเราสั่งแล้ว แน่ ใครไม่สามารถจะทำอย่างนี้ ด้วยประการอื่น เราจักไปหามโหสถ จึงเสด็จไปหามโหสถ ตรัสว่า แน่ะพ่อมโหสถ ท่านให้รื้อตำหนักข้าพเจ้าเพราะอะไร มโหสถไม่พูดกับพระนางเจ้า แต่บุรุษผู้ยืนอยู่ในที่ใกล้ทูลว่า พระนางจะตรัสอะไรกะมโหสถ พระนางเจ้าจึงรับสั่งว่า มโหสถให้รื้อตำหนักข้าพเจ้าเพื่ออะไร บุรุษนั้นทูลว่า เพื่อทำที่ประทับแห่งพระเจ้าวิเทหราช พระราชมารดารับสั่งว่าเมืองใหญ่ถึงเพียงนี้ ทำไมจะหาที่ทำพระราชนิเวศน์ในที่อื่นไม่ได้ เจ้าจงรับสินบนแสนกหาปณะนี้แล้วให้ทำพระราชนิเวศน์ในสถานที่อื่นเถิด บุรุษนั้นทูลตอบว่า ดีแล้ว พระแม่เจ้า ข้าพระองค์จักให้ละตำหนักของพระนาง แต่พระนางอย่ารับสั่งการที่ข้าพระองค์รับสินบนแก่ใคร่ ๆ เพราะว่าชนเหล่าอื่นจะพากันให้สินบนแก่พระองค์แล้วไม่อยากละเรือนของตน พระนางสลากเทวีรับสั่งตอบว่า การที่ข้าพูดให้ใครรู้นั้น เป็นที่น่าอายแก่ข้าว่า พระราชมารดาได้ให้สินบน ดังนี้ เพราะฉะนั้นข้าจักไม่บอกแก่ใคร บุรุษนั้นทูลรับว่า ดีแล้วแล้วรับเอากหาปณะ ๑ แสนจากพระนาง ก็ละตำหนักนั้นไปเรือนเกวัฏให้ทำเหมือนกับทำแก่ตำหนักพระนางสลากเทวีนั้น เกวัฏโกรธไปสู่ราชทวาร เหล่าคนรักษาประตูก็ประหารที่หลังเกวัฏด้วยซีกไม้ไผ่ หนังที่หลังเกวัฏก็เป็นแนวขึ้น เกวัฏไม่เห็นจะพึ่งอะไรได้ก็กลับบ้านให้กหาปณะ ๑ แสนแก่บุรุษนั้นมโหสถถือเอาสถานที่ตั้งเรือนในนครทั้งสิ้นด้วยอุบายนี้ รับสินบนได้กหาปณะในที่นั้น ๆ ประมาณ ๙ โกฏิ พระโพธิสัตว์พิจารณาในนครทั้งสิ้นแล้วไปเฝ้าพระเจ้าจุลนี พระราชาตรัสถามว่า เป็นอย่างไร พ่อบัณฑิต สถานที่ตั้งพระราชนิเวศน์เจ้าหาได้หรือยัง มโหสถกราบทูลว่า ชื่อว่าใครจะไม่ให้ ย่อมไม่มี แต่ครั้นเมื่อเรือนอันข้าพระองค์ถือเอา ชนเจ้าของก็ย่อมลำบาก การทำความที่ชนเหล่านั้น ต้องพลัดพรากจากของรัก ไม่สมควรแก่ข้าพระองค์ เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จักสร้างพระนครให้เป็นสถานที่ประทับแห่งพระราชาของข้าพระองค์ ในที่โน้นระหว่างคงคากับพระนครนี้ ในที่ ๑ คาวุตแต่ที่นี้ ภายนอกพระนครนี้.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๓๒๘ – เล่ม ๖๔ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๘๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|600.1| Pañcālo sabbasenāya brahmadattoyamāgato. Sāyaṃ pañcāliyā senā appameyyā mahosadha. |600.2| Viddhimatī 4- pattimatī sabbasaṅgāmakovidā ohārinī saddavatī bherīsaṅkhappabodhanā. |600.3| Lohavijjā alaṅkārā dhajinī vāmarohinī sippiyehi susampannā sūrehi suppatiṭṭhitā. |600.4| Dasettha paṇḍitā āhu bhūripaññā rahogatā 5- mātā ekādasī rañño pañcāliyaṃ pasāsati. @Footnote: 1 Ma. āveṇikaṃ . 2 Yu. paṭidaṃsayi . 3 Ma. umaṅgajātakaṃ . 4 Ma. vīthimatī. @Sī. Yu. piṭṭhimatī . 5 Ma. rahogamā. |600.5| Athetthekasataṃ khatyā anuyantā yasassino acchinnaraṭṭhā byathitā pañcālīnaṃ 1- vasaṃ gatā. |600.6| Yaṃ vadā takkarā rañño akāmā piyabhāṇino pañcālamanuyāyanti akāmā vasino gatā. |600.7| Tāya senāya mithilā tisandhiparivāritā rājadhānī videhānaṃ samantā parijaññati. |600.8| Uddhaṃ tārakajātāva samantā parivāritā mahosadha vijānāhi kathaṃ mokkho bhavissati.
Pāde deva pasārehi bhuñja kāme ramassu ca hitvā pañcāliyaṃ senaṃ brahmadatto palāyati 2- .
|602.1| Rājā santhavakāmo te ratanāni pavecchati āgacchantu ito dūtā mañjukā piyabhāṇino. |602.2| Bhāsantu mudukā vācā yā vācā paṭinanditā pañcālo ca videho ca 3- ubho ekā bhavantu te.
Kathannu kevaṭṭa mahosadhena samāgamo āsi tadiṅgha brūhi kacci te paṭinijjhatto kacci tuṭṭho mahosadho.
Anariyarūpo puriso janinda asammodako thaddho asabbhirūpo yathā mūgo ca badhiro ca na kiñcitthaṃ abhāsatha. @Footnote: 1 Ma. pañcāliyaṃ . 2 Ma. palāyiti . 3 Sī. Yu. pañcālā ca videhā ca.
Addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasaṃ attho suddho naravīrena diṭṭho tathā hi kāyo mama sampavedhati hitvā sayaṃ ko parahatthamessati.
Channañhi ekāva matī sameti ye paṇḍitā uttamabhūripaññā yānaṃ ayānaṃ athavāpi ṭhānaṃ mahosadha tvaṃpi matiṃ karohi.
|607.1| Jānāsi kho rāja mahānubhāvo mahabbalo cūḷanībrahmadatto rājā ca taṃ icchati māraṇatthaṃ migaṃ yathā okacarena luddo. |607.2| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ |607.3| kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi.
Mayameva bālāmhase elamūgā ye uttamatthāni tayī lapimhā Kimeva tvaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānāsi yathāpi aññe.
Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|610.1| Tato ca so apakkamma vedehassa upantikā atha āmantayī dūtaṃ mādhuraṃ 1- suvapaṇḍitaṃ. |610.2| Ehi samma haritapakkha veyyāvaccaṃ karohi me atthi pañcālarājassa sālikā sayanapālikā. |610.3| Taṃ santhavena 2- pucchassu sā hi sabbassa kovidā sā nesaṃ sabbaṃ jānāti rañño ca kosiyassa ca. |610.4| Āmoti so paṭisutvā mādhuro 3- suvapaṇḍito agamāsi haritapakkho sālikāya upantikaṃ. |610.5| Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito atha āmantayī sugharaṃ sālikaṃ mañjubhāṇikaṃ. |610.6| Kacci te sughare khamanīyaṃ kacci vese 4- anāmayaṃ kacci te madhunā lājaṃ labbhate sughare tuvaṃ. |610.7| Kusalañceva me samma atho samma anāmayaṃ atho me madhunā lājā labbhate suvapaṇḍita. |610.8| Kuto nu samma āgamma kassa vā pahito tuvaṃ @Footnote: 1 Ma. mādharaṃ. Yu. māṭharaṃ . 2 pattharenātipi pāṭho. Ma. bandhanena. @ 3 Ma. mādharo. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. vesse. Na ca mesi ito pubbe diṭṭho vā yadi vā suto.
|611.1| Ahosiṃ sivirājassa pāsāde sayanapālako tato so dhammiko rājā bandhe moceti bandhanā. |611.2| Tassa mekā dutiyāsi sālikā mañjubhāṇikā taṃ tattha avadhi seno pekkhato sughare mama. |611.3| Tassā kāmā hi sammatto āgatosmi tavantike sace kareyu 1- okāsaṃ ubhayeva vasemhase 2- .
Suvo ca suviṃ kāmeyya sāliko pana sālikaṃ suvassa sālikāyeva saṃvāso hoti kīdiso.
|613.1| Yo yaṃ kāme 3- kāmayati api caṇḍālikāmapi sabbo hi sadiso hoti natthi kāme asādiso. |613.2| Atthi jambāvatī 4- nāma mātā sivissa rājino sā piyā vāsudevassa kaṇhassa ca mahesiyā 5- . |613.3| Ratanavatī 6- kiṃpurisī sāpi vacchaṃ akāmayi manusso migiyā saddhiṃ natthi kāme asādiso. |613.4| Handa khohaṃ gamissāmi sālike mañjubhāṇike paccakkhānupadaṃ hetaṃ atimaññasi nūna maṃ.
Na sirī taramānassa mādhura suvapaṇḍita idheva tāva acchassu yāva rājāna dakkhasi sossi saddaṃ mudiṅgānaṃ ānubhāvañca rājino. @Footnote: 1 Ma. kareyya . 2 Ma. vasāmhe . 3 Sī. Yu. yaṃ yaṃ kāmī . 4 Ma. jampāvatī. @ 5 Ma. kaṇhassa mahesī piyā . 6 Ma. raṭṭhavatī. Sī. Yu. rathavatī.
Yo nu khvāyaṃ tibbo saddo tirojanapade suto dhītā pañcālarājassa osadhī viya vaṇṇinī taṃ dassati videhānaṃ so vivāho bhavissati.
|616.1| Ediso te 1- amittānaṃ vivāho hotu mādhura yathā pañcālarājassa vedehena bhavissati. |616.2| Ānayitvāna vedehaṃ pañcālānaṃ rathesabho tato naṃ ghātayissati nāssa sakhi bhavissati.
Handa kho maṃ anujānāhi rattiyo sattamattiyo yāvāhaṃ sivirājassa ārocemi mahesino laddho ca me āvasatho sālikāya upantikā.
Handa kho taṃ anujānāmi rattiyo sattamattiyo sace tvaṃ sattarattena nāgacchasi mamantikaṃ maññe okantasantaṃ 2- maṃ matāya āgamissasi.
Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito mahosadhassa akkhāsi sālikāya vacanaṃ idaṃ.
Yasseva ghare bhuñjeyya bhogaṃ tasseva atthaṃ puriso careyya.
|621.1| Handāhaṃ gacchāmi pure janinda pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. @Footnote: 1 Ma. mā . 2 Ma. okkantasattaṃ. |621.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino yadā te pahiṇeyyāmi tadā eyyāsi khattiya.
|622.1| Tato ca pāyāsi pure mahosadho pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. |622.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino athassa pāhiṇi dūtaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ ehidāni mahārāja māpitaṃ te nivesanaṃ.
Tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅgiyā anantavāhanaṃ daṭṭhuṃ phītaṃ kappiliyaṃ 1- puraṃ.
|624.1| Tato ca kho so gantvāna brahmadattassa pāhiṇi āgatosmi mahārāja tava pādāni vandituṃ. |624.2| Dadāhidāni bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Svāgatantepi 2- vedeha atho te adurāgataṃ nakkhattaññeva paripuccha ahaṃ kaññaṃ dadāmi te suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
|626.1| Tato ca rājā vedeho nakkhattaṃ paripucchati 3- nakkhattaṃ paripucchitvā brahmadattassa pāhiṇi. |626.2| Dadāhidāni me bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. kampilliyaṃ . 2 Ma. -teva. Yu. tena . 3 Ma. paripucchatha. Suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Dadāmidāni te bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu maññanti paṇḍitā.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu kāhanti paṇḍita.
Rakkhati taṃ mahārāja cūḷaneyyo mahabbalo paduṭṭho te brahmadatto 1- pāto taṃ ghātayissati.
|631.1| Ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍhḍhova ātape. |631.2| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|632.1| Pamatto mantanātīto bhinnamantosi khattiya idāni kho taṃ tāyantu paṇḍitā mantino janā. |632.2| Akatvāmaccassa vacanaṃ atthakāmahitesino attapītirato rāja migo kūṭeva ohito. |632.3| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ @Footnote: 1 Ma. paduṭṭho brahmadattena. Kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. |632.4| Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi. |632.5| Anariyarūpo puriso janinda ahīva uccaṅkagato ḍaseyya na tena mittiṃ kayirātha dhīro dukkho have kāpurisena saṅgamo. |632.6| Yaṃ tveva 1- jaññā puriso 2- janinda sīlavāyaṃ bahussuto teneva mittiṃ kayirātha dhīro sukho have sappurisehi saṅgamo.
|633.1| Bālo tuvaṃ elamūgosi rāja yo uttamatthāni mayī lapittho kimevahaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānissaṃ 3- yathāpi aññe. |633.2| Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|634.1| Mahosadha atītena nānuvijjhanti paṇḍitā kiṃ maṃ assaṃva sambandhaṃ patodeneva vijjhasi. |634.2| Sace passasi mokkhaṃ 4- me khemaṃ vā pana passasi @Footnote: 1 Ma. yadeva . 2 Ma. purisaṃ . 3 Ma. jānāmi . 4 Ma. mokkhaṃ vā. Teneva maṃ anusāsa kiṃ atītena vijjhasi.
|635.1| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu 1- khattiya. |635.2| Santi vehāyasā nāgā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.3| Santi vehāyasā assā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.4| Santi vehāyasā pakkhī iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.5| Santi vehāyasā yakkhā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.6| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ antalikkhena khattiya.
|636.1| Atīradassī puriso mahante udakaṇṇave yattha so labhate gādhaṃ tattha so vindate sukhaṃ. |636.2| Evaṃ amhañca rañño ca tvaṃ patiṭṭhā mahosadha tvaṃ nosi mantīnaṃ seṭṭho amhe dukkhā pamocaya.
Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu senaka. @Footnote: 1 Sī. Yu. tvampi jānassu.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ senakadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ 1- aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ pukkusadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Visaṃ khāditvā miyyāma khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ kāmindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Rajjuyā bajjha miyyāma papātā papatemase 2- mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ devindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ na no sakkoti mocetuṃ sukheneva mahosadho.
|646.1| Yathā kadalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. @Footnote: 1 Sī. Yu. vikattanaṃ . 2 Ma. papatāmase. |646.2| Yathā simbalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. |646.3| Adese vata no vuṭṭhaṃ kuñjarānaṃvanūdake sakāse dummanussānaṃ bālānaṃ avijānataṃ |646.4| ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍḍhova ātape. |646.5| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|647.1| Tato so paṇḍito dhīro atthadassī mahosadho vedehaṃ dukkhitaṃ disvā idaṃ vacanamabravi. |647.2| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva candimaṃ. |647.3| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva suriyaṃ. |647.4| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi paṅke sannaṃva kuñjaraṃ. |647.5| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi peḷabandhaṃva pannagaṃ. |647.6| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi pakkhiṃ bandhaṃva pañjare. |647.7| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi macche jālagateriva. |647.8| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi sayoggabalavāhanaṃ. |647.9| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha pañcālaṃ bāhayissāmi kākasenaṃva leḍḍunā. |647.10| Ādū paññā kimatthiyā amacco vāpi tādiso yo taṃ sambādhapakkhantaṃ 1- dukkhā na parimocaye.
Etha māṇavā uṭṭhetha mukhaṃ sodhetha sandhino vedeho sahamaccehi ummaṅgena gamissati.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā paṇḍitassānusārino ummaṅgadvāraṃ vivariṃsu yantayutte ca aggaḷe.
Purato senako yāti pacchato ca mahosadho majjhe ca rājā vedeho amaccaparivārito.
|651.1| Ummaṅgā nikkhamitvāna vedeho nāvamāruhi abhiruyhañca ñatvāna anusāsi mahosadho. |651.2| Ayaṃ te sassuro deva ayaṃ sassu janādhipa yathā mātu paṭipatti evaṃ te hotu sassuyā. |651.3| Yathāpi niyako bhātā sodariyo ekamātuko evaṃ pañcālacando te dayitabbo rathesabha. @Footnote: 1 Ma. sambādhapakkhandaṃ. |651.4| Ayaṃ pañcālacandī te rājaputtī abhijjhitā 1- kāmaṃ karohi te tāya bhariyā te rathesabha.
Āruyha nāvaṃ taramāno kiṃ nu tīramhi tiṭṭhasi kicchā muttamha dukkhato yāmadāni mahosadha.
|653.1| Nesa dhammo mahārāja yohaṃ senāya nāyako senāṅgaṃ parihāpetvā attānaṃ parimocaye. |653.2| Nivesanamhi te deva senāṅgaṃ parihāpitaṃ taṃ dinnaṃ brahmadattena ānayissaṃ rathesabha.
Appaseno mahāsenaṃ kathaṃ niggayha 2- ṭhassasi dubbalo balavantena vihaññissasi paṇḍita.
Appasenopi ce mantī mahāsenaṃ amantinaṃ jānāti rājā rājāno ādiccovudayantamaṃ.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva 4- mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
|658.1| Rakkhitvā kasiṇaṃ rattiṃ cūḷaneyyo mahabbalo udentaṃ aruṇuggasmiṃ upakāraṃ upāgami. @Footnote: 1 Ma. abhicchitā . 2 Ma. viggayha . 3 Ma. amittahatthattagate . 4 Ma. evametaṃ. |658.2| Āruyha pavaraṃ nāgaṃ balavantaṃ saṭṭhihāyanaṃ rājā avoca pañcālo cūḷaneyyo mahabbalo. |658.3| Sannaddho maṇicammena saramādāya pāṇinā pesiye ajjhabhāsittha puthugumbe samāgate. |658.4| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake upāsanamhi katahatthe vālavedhe samāgate.
|659.1| Pesetha kuñjare dantī balavante saṭṭhihāyane maddantu kuñjarā nagaraṃ vedehena sumāpitaṃ. |659.2| Vacchadantamukhā setā tikkhaggā aṭṭhivedhino panuṇṇā dhanuvegena sampatantutarītarā. |659.3| Māṇavā cammino sūrā cittadaṇḍayutāvudhā pakkhandino mahānāgā hatthīnaṃ hontu sammukhā. |659.4| Sattiyo teladhotāyo acchimanto 1- pabhassarā vijjotamānā tiṭṭhantu sataraṃsīva tārakā. |659.5| Āvudhabalavantānaṃ guṇikāyuradhārinaṃ etādisānaṃ yodhānaṃ saṅgāme apalāyinaṃ vedeho kuto muccissati sace pakkhīva kāhiti. |659.6| Tiṃsa me purisanāvutyo sabbe ekekaniccitā 2- yesaṃ samaṃ na passāmi kevalaṃ mahimaṃ caraṃ. |659.7| Nāgā ca kappitā dantī balavantā saṭṭhihāyanā @Footnote: 1 Sī. Ma. acchimantī. Ma. icchimantā . 2 Ma. sabbevekekaniccitā. Yesaṃ khandhesu sobhanti kumārā cārudassanā. |659.8| Pītālaṅkārā pītavasanā pītuttaranivāsanā nāgakkhandhesu sobhanti devaputtāva nandane. |659.9| Pāṭhīnavaṇṇā nettiṃsā teladhotā pabhassarā niṭṭhitā naravīrehi 1- samadhārā sunissitā. |659.10| Vellāḷino vītamalā sikkāyasamayā daḷhā gahitā balavantehi suppahārappahāribhi. |659.11| Suvaṇṇatharusampannā lohitakañcūpadhāritā vivattamānā sobhanti vijjuvabbhaghanantare. |659.12| Pathakā cammino 2- sūrā asicammassa kovidā dhanuggahā sikkhitarā 3- nāgakkhandhanipātino 4- . |659.13| Etādisehi parikkhitto natthi mokkho ito tava pabhāvante na passāmi yena tvaṃ mithilaṃ vaje.
|660.1| Kinnu santaramānova nāgaṃ pesesi kuñjaraṃ pahaṭṭharūpo āgamasi 5- laddhatthosmīti 6- maññasi. |660.2| Oharetaṃ dhanucāpaṃ khurappaṃ paṭisaṃhara oharetaṃ subhaṃ cammaṃ veḷuriyamaṇisannibhaṃ 7- .
Pasannamukhavaṇṇosi mitapubbañca 8- bhāsasi hoti kho maraṇakāle edisī vaṇṇasampadā.
|662.1| Moghante gajjitaṃ rāja bhinnamantosi khattiya @Footnote: 1 Ma. naradhīrehi . 2 Sī. Yu. patākā. Ma. paṭākā cammino . 3 Sī. Yu. @tharuggāhā sikkhitāro . 4 Sī. Yu. nāgakhandhātipātino. Ma. nāgakhandhe nipātino. @ 5 Ma. āpatasi . 6 Ma. siddhatthosmīti . 7 Ma. -santhataṃ . 8 mihitapubbaṃ itipi. Duggaṇho hi 1- tayā rājā khaluṅkeneva sindhavo. |662.2| Tiṇṇo hiyyo rājā gaṅgaṃ sāmacco saparijjano haṃsarājaṃ yathā dhaṅko anujjavaṃ patissati.
|663.1| Sigālā rattibhāgena phullaṃ disvāna kiṃsukaṃ maṃsapesīti maññantā paribyūḷhā migādhamā. |663.2| Vītivattāsu rattīsu uggatasmiṃ divākare 2- kiṃsukaṃ phullitaṃ disvā āsāchinnā migādhamā. |663.3| Evameva tuvaṃ rāja vedehaṃ parivāraya 3- āsacchinno gamissasi sigālā kiṃsukaṃ yathā.
|664.1| Imassa hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chindatha yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.2| Imaṃ maṃsaṃva pātabyaṃ 4- sūle katvā pacantu naṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.3| Yathāpi usabhacammaṃ paṭhabyā vihanīyati 5- sīhassa atho byagghassa hoti saṅkusamāhataṃ. |664.4| Evantaṃ vihanitvāna vedhayissāmi sattiyā yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|665.1| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi 6- evaṃ pañcālacandassa vedeho chedayissati. |665.2| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi @Footnote: 1 Ma. duggaṇhosi . 2 Ma. divaṅkare . 3 Ma. parivāriya . 4 Sī. Yu. pātabbaṃ. @ 5 vitanīyati itipi . 6 Ma. checchasi. ito paraṃ īdisameva. Evaṃ pañcālacandiyā vedeho chedayissati. |665.3| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evaṃ nandāya deviyā vedeho chedayissati. |665.4| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evante puttadārassa vedeho chedayissati. |665.5| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandassa vedeho pācayissati. |665.6| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandiyā vedeho pācayissati. |665.7| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ nandāya deviyā vedeho pācayissati. |665.8| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evante puttadārassa vedeho pācayissati. |665.9| Sace maṃ vihanitvāna 1- vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandassa vedeho vedhayissati. |665.10| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandiyā vedeho vedhayissati. |665.11| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ nandāya deviyā vedeho vedhayissati. |665.12| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā @Footnote: 1 Ma. vitanitvāna. ito paraṃ īdisameva. Evante puttadārassa vedeho vedhayissati. |665.13| Evaṃ no mantitaṃ raho vedehena mayā saha yathā 1- palasataṃ cammaṃ kontimantāsuniṭṭhitaṃ 2- upeti tanutāṇāya sarānaṃ paṭihantave. |665.14| Sukhāvaho dukkhanūdo vedehassa yasassino matinte paṭihaññāmi usuṃ palasatena vā.
Iṅgha passa mahārāja suññaṃ antepuraṃ tava orodhā ca kumārā ca tava mātā ca khattiya ummaṅgā nīharitvāna vedehassupanāmitā.
Iṅgha antepuraṃ mayhaṃ gantvāna vicinātha naṃ yathā imassa vacanaṃ saccaṃ vā yadi vā musā.
Evametaṃ mahārāja yathā āha mahosadho suññaṃ antepuraṃ sabbaṃ kākapatanakaṃ yathā.
|669.1| Ito gatā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā kosumbhaphalakasussoṇī 3- haṃsagaggarabhāṇinī. |669.2| Ito nītā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā koseyyavasanā sāmā jātarūpasumekhalā. |669.3| Surattapādā kalyāṇī suvaṇṇamaṇimekhalā pārevatakkhī sutanū bimboṭṭhā tanumajjhimā. |669.4| Sujātā bhujalaṭṭhīva vedīva 4- tanumajjhimā @Footnote: 1 Ma. yathāpi . 2 Sī. Yu. kontīmantī suniṭṭhitaṃ . 3 Ma. kosambaphalaka.... @ 4 Ma. vellīva. Dīghassā kesā asitā īsakaggapavellitā. |669.5| Sujātā migacchāpīva hemantaggisikhāriva nadīva giriduggesu sañchannā khuddaveḷubhi. |669.6| Nāganāsūrukalyāṇī paṭhamā 1- timbarutthanī nātidīghā nātirassā nālomā nātilomakā 2- . |669.7| Nandāya nūna maraṇena nandasi sirivāhana ahañca nūna nandā ca gacchāma yamasādhanaṃ.
Dibbaṃ adhiyase māyaṃ akāsi cakkhumohanaṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|671.1| Adhiyanti ve 3- mahārāja dibbamāyīdha paṇḍitā te mocayanti attānaṃ paṇḍitā mantino janā. |671.2| Santi māṇavaputtā me kusalā sandhichedakā yesaṃ katena maggena vedeho mithilaṃ gato.
Iṅgha passa mahārāja ummaṅgaṃ sādhumāpitaṃ hatthīnaṃ atha assānaṃ rathānaṃ atha pattinaṃ ālokabhūtaṃ tiṭṭhantaṃ ummaṅgaṃ sādhuniṭṭhitaṃ 4- .
Lābhā vata videhānaṃ yassime edisā paṇḍitā ghare vasanti vijite yathā tvamasi mahosadha.
Vuttiñca parihārañca diguṇaṃ bhattavettanaṃ dadāmi vipule bhoge bhuñja kāme ramassu ca @Footnote: 1 Ma. paramā . 2 Ma. -lomasā . 3 Ma. adhīyanti . 4 Ma. sādhu māpitaṃ. Mā videhaṃ paccagamā kiṃ videho karissati.
|675.1| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva jīveyya vedeho nāññassa puriso siyaṃ 1- . |675.2| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva tiṭṭheyya vedeho nāññassa vijite vase.
Dammi nikkhasahassante gāmāsītiñca kāsisu dāsīsatāni cattāri dammi bhariyāsatañca te sabbaṃ senāṅgamādāya sotthiṃ gaccha mahosadha.
Yāva dadantu hatthīnaṃ assānaṃ diguṇaṃ vidhaṃ tappentu annapānena rathike pattikārake.
Hatthī asse rathe pattī gacchevādāya paṇḍita passatu taṃ mahārājā vedeho mithilaṃ gataṃ.
Hatthī assā rathā pattī senā sādissate mahā caturaṅginī bhiṃsarūpā 2- kinnu maññanti 3- paṇḍitā.
Ānando te mahārāja uttamo paṭidissati sabbaṃ senāṅgamādāya sotthippatto mahosadho.
|681.1| Yathā petaṃ susānasmiṃ chaḍḍetvā caturo janā evaṃ kappiliye tyamhā chaḍḍayitvā idhāgatā. @Footnote: 1 Ma. puriso siyā . 2 Ma. bhīsarūpā . 3 Ma. maññasi paṇḍita. |681.2| Atha tvaṃ kena vaṇṇena kena vā pana hetunā kena vā atthajātena attānaṃ parimocayi.
|682.1| Atthaṃ atthena vedeha mantaṃ mantena khattiya parivārayissaṃ 1- rājānaṃ jambūdīpaṃva sāgaro. |682.2| Dinnaṃ nikkhasahassaṃ me gāmāsītiñca 2- kāsisu dāsīsatāni cattāri dinnaṃ bhariyāsatañca me sabbaṃ senāṅgamādāya sotthināmhi idhāgato.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Āhaññantu sabbavīṇā bheriyo dendimāni ca dhamantu māgadhā saṅkhā vaggū nadantu dundubhī.
|686.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā @Footnote: 1 Ma. parivārayiṃ . 2 Ma. gāmāsīti ca . 3 Ma. amittahatthattagate. Bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgataṃ paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti 1- . Mahosadhajātakaṃ pañcamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๖๐๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘