มโหสถชาดก
ว่าด้วยพระมโหสถบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๐๐ · บรรทัด ๓๘๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓๐ จาก ๓๐
เรื่องเล่า
ได้ยินว่า ติขิณราชกุมารนั้น ประสูติในกาลเมื่อพระราชมารดาอยู่ร่วมกับพราหมณ์ เมื่อพระราชกุมารทรงเจริญแล้ว พราหมณ์ได้ให้พระแสงขรรค์สั่งว่า เจ้าจงถือพระแสงขรรค์นี้เข้าหาข้าได้ พระราชกุมารนั้นก็บำรุงพราหมณ์ด้วยสำคัญว่าเป็นพระชนกของตน ลำดับนั้น อมาตย์คนหนึ่งได้ทูลพระราชกุมารว่า ข้าแต่พระราชกุมาร พระองค์มิใช่เป็นพระโอรสแห่งพราหมณ์นี้ ในเวลาเมื่อพระองค์ยังอยู่ในพระครรภ์ พระนางสลากเทวีผู้เป็นพระราชมารดาให้ปลงพระชนม์พระราชบิดาเสีย แล้วมอบราชสมบัติแก่พราหมณ์นี้ พระองค์เป็นพระราชโอรสแห่งพระเจ้ามหาจุลนี พระราชกุมารได้สดับประพฤติเหตุนั้นก็กริ้ว ดำริว่า ช่างเถิด เราจักฆ่าพราหมณ์นั้นเสียด้วยอุบายอย่างหนึ่ง แล้วเข้าไปสู่ราชสำนัก ประทานพระแสงขรรค์แก่มหาดเล็กใกล้ชิดคนหนึ่ง แล้วตรัสกะมหาดเล็กอีกคนหนึ่งว่า เจ้าจงยืนอยู่แทบประตูพระราชนิเวศน์ กล่าวกะมหาดเล็กที่ถือพระขรรค์นั้นว่า นั่นพระขรรค์ของเรา แล้วพึงก่อวิวาทกับมหาดเล็กคนนั้น ตรัสสั่งฉะนี้แล้วเสด็จเข้าข้างใน มหาดเล็กทั้งสองนั้นได้ทะเลาะกัน พระราชกุมารส่งบุรุษคนหนึ่งไปเพื่อให้รู้ว่า นั่นทะเลาะอะไรกันบุรุษนั้นมาทูลว่า ทะเลาะกันด้วยต้องการพระขรรค์ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นจึงถามพระราชกุมารว่า เรื่องเป็นอย่างไร พระราชกุมารกล่าวว่า ได้ยินว่า พระขรรค์ที่พระองค์ประทานแก่หม่อมฉัน เป็นของคนอื่น พราหมณ์กล่าวว่า พูดอะไรพ่อ ถ้าอย่างนั้น จงให้เขานำมา ฉันจำพระขรรค์นั้น ได้พระราชกุมารให้นำพระขรรค์นั้นมาแล้วชักออกจากฝัก ทำเป็นให้จำได้ด้วยคำว่า เชิญทอดพระเนตรเถิด เข้าไปใกล้พราหมณ์นั้นแล้วตัดศีรษะพราหมณ์นั้น ให้ตกลงแทบพระบาทของคนด้วยการฟันฉับเดียวเท่านั้น ต่อแต่นั้น เมื่อนำศพพราหมณ์ออกจากพระราชนิเวศน์ แล้วได้จัดแต่งพระราชนิเวศน์ตกแต่งพระนครอภิเษกพระราชกุมารนั้น พระชนนีแจ้งว่าจุลนีราชกุมารอยู่ในมัททรัฐพระราชกุมารทรงสดับดังนั้น แวดล้อมด้วยเสนางคนิกรเสด็จมัททรัฐ นำพระเชษฐาธิราชมาให้ครองราชสมบัติ จำเดิมแต่นั้นมา ชนทั้งหลายก็รู้จักพระองค์ว่า ติขิณมนตรี ปริพาชิกาทูลถามว่า พระองค์จะประทานพระกนิษฐภาดาเห็นปานนี้นั้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.
พระราชาเมื่อจะตรัสโทษของติขิณกุมารนั้น ตรัสว่า
ติขิณราชกุมารยังชนบทให้เจริญ เชิญเราผู้อยู่ ณ สากลนครให้กลับมาสู่ราชธานีนี้อนุเคราะห์เรา ครอบงำพระราชาทั้งหลายเสีย นำทรัพย์เป็นอันมาก มาแต่ราชสมบัติอื่น เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนู ทั้งหลาย กล้าหาญ มีความคิดหลักแหลม แต่เธอคุย เสมอว่า พระราชาองค์นี้มีความสุขเพราะข้าพเจ้า เธอ สำคัญว่าฉันเป็นเด็กไป ในคราวที่มาเฝ้าเล่านะ พระแม่เจ้า เธอไม่มาเหมือนแต่ก่อน ข้าพเจ้าจึงให้ พระกนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปรรชฺเชภิ ความว่า ติขิณราชกุมารคุยเสมอว่า เรานำทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติอื่นถวายแก่พระราชานี้และเมื่อพระองค์เองประทับอยู่ในราชสมบัติอื่น เราก็นำกลับมาสู่ราชธานีนี้เราได้ประดิษฐานพระราชานี้ไว้ในยศอันยิ่งใหญ่. บทว่า ยถาปุเร ความว่าเมื่อก่อน เธอมาเฝ้าแต่เช้าทีเดียว แต่บัดนี้ เธอไม่มาเหมือนอย่างนั้น ข้าพเจ้าให้เธอแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.
ปริพาชิกาทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า โทษของพระกนิษฐภาดาจงยกไว้ก่อน แต่ธนุเสขกุมารประกอบด้วยคุณมีความเสน่หาในพระองค์ เป็นผู้มีอุปการะมาก เมื่อจะกล่าวคุณของธนุเสขกุมาร จึงทูลว่า
พระองค์และธนุเสขเกิดในราตรีเดียวกัน ทั้งสอง เป็นชาวปัญจาละเกิดในพระนครนี้ เป็นสหายมีวัย เสมอกัน มีจริยางามติดตามพระองค์ไปร่วมสุขร่วม ทุกข์กับพระองค์ ขยันขันแข็งในกิจทั้งปวงของ พระองค์ทั้งกลางวันและกลางคืน จงรักภักดีพระองค์ จะให้พระสหายแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธนุเสขวา ความว่า ชื่อว่า ธนุเสขกุมารเพราะเป็นผู้ศึกษาธนุศิลป์. บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในพระนครนี้แหละ. บทว่า ปญฺจาลา ความว่า ที่เรียกอย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นอุตตรปัญจาลนคร. บทว่า สุสมาวยา ได้แก่ มีวัยเสมอกันด้วยดี. บทว่า จริยา ตํ อนุพนฺธิตฺโถ ความว่า ได้ติดตามพระองค์ผู้หลีกไปเที่ยวตามชนบทในเวลายังทรงพระเยาว์ เหมือนอะไร เหมือนเงาไม่ละพระองค์. บทว่า อุสฺสุกฺโก เตความว่า ขยันขันแข็ง คือเกิดความพอใจในกิจทั้งหลายของพระองค์ทั้งกลางคืนและกลางวัน จงรักภักดีเป็นนิจ พระองค์จะให้พระสหายนั้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.
ลำดับนั้น พระเจ้าจุลนีเมื่อจะกล่าวโทษของธนุเสขกุมารนั้น ตรัสว่า
ข้าแต่แม่เจ้า ธนูเสขนี้ประพฤติกระซิกกระซี้ ตีเสมอข้าพเจ้า แม้วันนี้ก็หัวเราะดังเกินขอบเขตแบบ นั้น ข้าแต่แม่เจ้า ข้าพเจ้าอยู่ในที่รโหฐาน ปรึกษากับ พระเทวีของข้าพเจ้าอยู่ ไม่ได้เรียกหาก็เข้าไปและไม่ แจ้งให้ทราบก่อน เขาได้พรจากข้าพเจ้าให้เข้าพบได้ ทุกที่ทุกเวลา แต่สหายไม่มีความยำเกรงไม่มีความ เอื้อเฟื้อเลย ข้าพเจ้าให้แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อชฺชาปิ เตน วณฺเณน ความว่าสหายธนุเสขนี้ เมื่อก่อนเที่ยวติดตามข้าพเจ้า ร่วมกินร่วมนอนกับ ข้าพเจ้ายามตกยาก ตบมือหัวเราะลั่น ฉันใด แม้วันนี้สหายธนูเสขก็หัวเราะฉันนั้นแหละยังแลดูข้าพเจ้าเหมือนเวลาตกยาก. บทว่า อนามนฺโต ความว่า เมื่อข้าพเจ้าปรึกษาอยู่กับพระนางนันทาเทวีในที่ลับ เขาไม่ขออนุญาตดูก่อน พรวดพราดเข้าไป ข้าพเจ้าให้เขาผู้ไม่มีความยำเกรงไม่มีความเอื้อเฟื้อแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนี้.
ลำดับนั้น ปริพาชิกาทูลพระเจ้าจุลนีว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า โทษของพระสหายธนุเสขนี้ยกไว้ก่อน แต่ปุโรหิตเกวัฏเป็นผู้มีอุปการะแก่พระองค์มาก เมื่อจะกล่าวคุณของปุโรหิตนั้น ทูลว่า
ท่านเกวัฏปุโรหิตาจารย์เป็นผู้ฉลาดในนิมิต ทั้งปวง รู้เสียงร้องของสัตว์ทั้งหลายเชี่ยวชาญในคัมภีร์ พระเวท รอบรู้ในเรื่องอุบาท เรื่องสุบิน มีความ ชำนาญในการหาฤกษ์ยกทัพและการเข้ารบ เป็นผู้บอก ฤกษ์ล่างฤกษ์บน ฉลาดในทางแห่งดาวฤกษ์ พระองค์ ให้พราหมณ์ปุโรหิตแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพนิมิตฺตานํ ความว่า เป็นผู้ฉลาดในนิมิตทั้งปวงอย่างนี้ว่า ด้วยนิมิตนี้สิ่งนี้จักมี ด้วยนิมิตนี้สิ่งนี้จักมี. บทว่า รุทญฺญู ความว่า รู้เสียงร้องของสัตว์ทั้งปวง. บทว่า อุปฺปาเท ได้แก่เรื่องอุบาทมีจันทรคราสสุริยคราส อุกกาบาตและลำพู่กันเป็นต้น. บทว่าสุปิเน ยุตฺโต ความว่า รอบรู้ในเรื่องสุบินว่าฝันเช่นนี้จะเป็นอย่างนั้น. บทว่า นิยฺยาเน จ ปเวสเน ความว่า รู้ว่า โดยนักษัตรนี้พึงยกทัพ โดยนักษัตรนี้พึงเข้ารบ. บทว่า ปโ ภุมฺมนฺตลิกฺขสฺมึ ความว่า เป็นผู้ฉลาด คือสามารถ ได้แก่สามารถรู้โทษและคุณในพื้นดินและในอากาศ. บทว่า นกฺขตฺตปทโกวิโท ความว่า เป็นผู้ฉลาดในส่วนแห่งนักษัตร ๒๘ พระองค์ให้เกวัฏปุโรหิตนั้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.
พระราชาเมื่อจะตรัสโทษของเกวัฏปุโรหิตนั้น ตรัสว่า
ข้าแต่แม่เจ้า เกวัฏปุโรหิต แม้ในที่ประชุมก็ เลิกคิ้วแลดูข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงให้นายพรานผู้เลิกคิ้วแก่ผีเสื้อน้ำเสีย.
เนื้อความของคาถานั้นว่า ข้าแต่แม่เจ้า ปุโรหิตเกวัฏนี้เมื่อแลดูข้าพเจ้าในท่ามกลางบริษัท ก็ลืมตาแลดูเหมือนคนโกรธ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงให้นายพรานคือนักล่าสัตว์ผู้ทำเป็นเลิกคิ้ว เพราะโทษที่เลิกคิ้วนั้นแก่ผีเสื้อน้ำ.
ต่อนั้น ปริพาชิกาเมื่อจะทูลถามว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ตรัสว่าจักให้ชน ๕ คนเหล่านั้นมีพระราชมารดาเป็นต้นแก่ผีเสื้อน้ำ และตรัสว่าจักประทานชีวิตของพระองค์แก่มโหสถบัณฑิต โดยไม่คำนึงถึงสิริราชสมบัติเห็นปานนี้ พระองค์ทรงเห็นคุณของมโหสถบัณฑิตนั้นอย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวคาถาเหล่านั้นว่า
พระองค์ทรงปกครองแผ่นดินอันกว้างใหญ่ไพศาลมีสมุทรเป็นขอบเขตทุกด้าน พสุธาที่เป็นพระราช อาณาเขต เป็นประหนึ่งกุณฑลที่อยู่ในสาคร ทรงมี อมาตย์แวดล้อมเป็นที่เฉลิมพระราชอิสริยยศ ทรงมี บ้านเมืองแว่นแคว้นใหญ่จดสี่คาบสมุทร ทรงพิชิตชมพู ทวีปได้แล้ว ทั้งรี้พลของพระองค์เล่า ก็มากถึง ๑๘ กองทัพ พระองค์ทรงเป็นพระราชาเอกแห่งปฐพี พระราชอิสริยยศของพระองค์ถึงความไพบูลย์ เหล่า นารีของพระองค์ก็มีถึง ๑๖,๐๐๐ นาง ล้วนสำอางแต่ง องค์ทรงเครื่องเรื่องระยับ มาจากชนบทต่าง ๆ ทั่ว ชมพูทวีป ทรงสิริโสภาคย์เปรียบด้วยเทพกัญญา พระชนมชีพของพระองค์เพรียบพร้อมด้วยองค์ ประกอบแห่งความสุขอย่างครบครั้น ทุกสิ่งทุกอย่างใน แผ่นดิน แม้พระองค์มีพระราชประสงค์ ก็จะสำเร็จ สมพระหฤทัยปรารถนาทุกประการ น่าที่พระองค์จะ ตรัสว่าต้องการจะมีพระชนม์อยู่ยาวนาน ตามคติชีวิต ที่นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า คนที่มีความสุขทั่ว ๆ ไป ล้วนต้องการจะมีชีวิตอยู่นาน ๆ ชีวิตเป็นที่รักยิ่ง นักของตนที่มีความสุข เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ทรง ป้องกันมโหสถบัณฑิตไว้ ทรงสละพระชนม์ของพระองค์ซึ่งเป็นสิ่งสละได้ยากด้วยเหตุอันใด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สสมุทฺทปริสาสํ ได้แก่ ประกอบด้วยเครื่องแวดล้อม คือสมุทร กล่าวคือมีสมุทรเป็นคู. บทว่า สาครกุณฺฑลํ ความว่า เป็นกุณฑลแห่งสาครที่ตั้งแวดล้อมแผ่นดินนั้น. บทว่า วิชิตาวีได้แก่ ทรงพิชิตสงคราม. บทว่า เอกราชา ความว่า เป็นพระราชาเอกทีเดียว เพราะไม่มีพระราชาอื่นที่เช่นกับพระองค์. บทว่า สพฺพกามสมิทฺธินํ ความว่า ประกอบด้วยความสำเร็จแห่งวัตถุกามและกิเลสกามแม้ทุกอย่าง. บทว่า สุขิตานํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เหล่าสัตว์ที่มีความสุขเห็นปานนี้ ย่อมปรารถนาชีวิตที่สมบูรณ์ด้วยองค์ประกอบทุกอย่างอย่างนี้อันเป็นที่รักให้อยู่นาน ๆ ไม่ต้องการชีวิตความเป็นอยู่น้อยเลย. บทว่า ปาณํ ความว่า พระองค์ทรงป้องกันมโหสถบัณฑิต สละชีวิตของพระองค์เห็นปานนี้เพราะเหตุไร.
ข้าแต่แม่เจ้า มโหสถบัณฑิตแม้จะมาจากบ้าน เมืองอื่น ก็มาด้วยมุ่งประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้า ยังไม่ทราบถึงความชั่ว แม้สักน้อยของมโหสถผู้เป็น ปราชญ์เลย ถึงแม้ว่าข้าพเจ้าจะต้องตายไปก่อนใน กาลไหน ๆ ก็ตามเถิด มโหสถก็พึงยังลูกและหลาน ของข้าพเจ้าให้มีความสุข มโหสถย่อมเห็นแจ่มแจ้ง ซึ่งความเจริญทุกอย่างทั้งอนาคตและปัจจุบัน ข้าพเจ้า ไม่ยอมให้มโหสถบัณฑิตผู้ไม่มีความผิดเลยแก่ผีเสื้อ น้ำ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กิมฺหิจิ กาเล แปลว่า ในกาลไหน ๆบทว่า สุขาเปยฺย ความว่า พึงให้ตั้งอยู่ในความสุขทีเดียว. บทว่า สพฺพมตฺถํ ความว่า มโหสถย่อมเห็นแจ่มแจ้งซึ่งความเจริญทุกอย่างทั้งอนาคตและปัจจุบันหรืออดีต ราวกะพระพุทธเจ้าผู้สัพพัญญู. บทว่า อนาปราธกมฺมนฺต ความว่า เว้นจากความผิดทางกายกรรมเป็นต้น. บทว่า น ทชฺชํ ความว่าข้าแต่แม่เจ้า ข้าพเจ้าจักไม่ให้บัณฑิตผู้มีธุระไม่มีใครเสมอเหมือนอย่างนี้ แก่ผีเสื้อน้ำ.
พระเจ้าจุลนีทรงยกเกียรติคุณของพระมหาสัตว์ขึ้นประกาศ ประหนึ่งทรงยกดวงจันทร์ขึ้นฉะนั้น ด้วยประการฉะนี้ ชาดกนี้มีเนื้อความคิดต่อกันด้วยประการฉะนี้.
ลำดับนั้น นางเภรีปริพาชิกาคิดว่า เกียรติคุณของมโหสถบัณฑิตปรากฏเพียงเท่านี้ ยังไม่เพียงพอ เราจักกระทำเกียรติคุณของมโหสถบัณฑิตให้ปรากฏในท่ามกลางชาวเมืองทั้งสิ้นทีเดียว ให้เป็นประหนึ่งว่ารดน้ำมันลงบนผิวแม่น้ำแผ่ขยายไปฉะนั้น คิดฉะนี้แล้วจึงเชิญพระเจ้าจุลนีลงจากปราสาทให้ปูลาดอาสนะพระลานหลวงนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ประกาศให้ชาวเมืองมาประชุมกัน แล้วทูลถามพระเจ้าจุลนีถึงปัญหาผีเสื้อน้ำ ตั้งแต่ต้นอีกในเวลาที่พระเจ้าจุลนีตรัสโดยนัยที่ตรัสแล้วในหนหลัง นางเภรีปริพาชิกาได้กล่าวประกาศแก่ชาวเมืองว่า
ชาวปัญจาละทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงพึงพระดำรัสของพระเจ้าจุลนีนี้ พระองค์ทรงปกป้องมโหสถ บัณฑิตสละพระชนม์ซึ่งสละได้ยาก พระเจ้าปัญจาละ ทรงสละชีวิตของพระชนนี พระมเหสี พระกนิษฐภาดา พระสหาย และพราหมณ์เกวัฏ และแม่ของ พระองค์เอง เป็น ๖ คนด้วยกัน ปัญญามีประโยชน์ ใหญ่หลวงเป็นสิ่งละเอียด เป็นเหตุให้คนเรามีความ คิดในทางที่ดี ย่อมมีเพอประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุขในภายหน้า ด้วยประการฉะนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหตฺถิยา ความว่า ถือเอาประโยชน์ใหญ่ตั้งอยู่. บทว่า ทิฏธมฺมหิตตฺหาย ความว่า ย่อมมีเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในอัตภาพนี้ทีเดียว และเพื่อประโยชน์สุขในปรโลก.
นางเภรีปริพาชิกาถือเอายอดธรรมเทศนาด้วยคุณทั้งหลายของพระมหาสัตว์ ดุจถือเอายอดเรือนแก้วด้วยดวงแก้วมณีฉะนั้น ด้วยประการฉะนี้แล.
จบ ปัญหาผีเสื้อน้ำ จบอรรถกถามหาอุมมังคชาดกโดยประการทั้งปวง
พระศาสดาครั้น ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงด้วยประการฉะนี้แล้ว เมื่อทรงประกาศอริยสัจ ๔ ประชุมชาดก ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมิใช่แต่บัดนี้เท่านั้น ที่ตถาคตมีปัญญาย่ำยีวาทะของผู้อื่น แม้ในอดีตกาลเมื่อญาณยังไม่แก่กล้า ตถาคตยังบำเพ็ญจิริยาเพื่อประโยชน์โพธิญาณอยู่ ก็มีปัญญาเหมือนกัน ตรัสฉะนี้แล้วได้ตรัสคาถาเหล่านั้นว่า
เสนกบัณฑิตในครั้งนั้น คือกัสสปภิกษุในบัดนี้ กามินทะคือ อัมพัฏฐภิกษุ ปุกกุสะคือ โปฏฐปาทภิกษุ ปัญจาลจันทกุมารคือ อนุรุทธภิกษุ เทวินทะ คือโสณทัณฑกภิกษุ พราหมณ์เกวัฏ คือเทวทัตภิกษุ พระนางสลากเทวี คือถูลนันทิกาภิกษุณี พราหมณ์อนุเกวัฏ คือโมคคัลลานภิกษุ พระนางปัญจาลจันที คือสุนทรีภิกษุณี นางนกสาริกา คือพระนางมัลลิกาเทวี พระนางอูทุมพรเทวี คือโคดมภิกษุณี พระเจ้าวิเทหราช คือกาฬุทายีภิกษุ นางเภรีปริพาชิกา คืออุบลวรรณาภิกษุณี คฤหบดีผู้บิดา คือพระเจ้าสุทโธทนมหาราช คฤหปตานีผู้มารดา คือพระสิริมหามายา นางอมรา คือพระพิมพาผู้เลอโฉม ติขิณกุมาร คือฉันนภิกษุ ธนุเสข คือราหุลภิกษุ นกสุวบัณฑิต คืออานนทภิกษุ พระเจ้าจุลนี คือสารีบุตรภิกษุ มโหสถบัณฑิต คือเราผู้โลกนาถ เธอทั้งหลายจงทรงจำชาดกไว้อย่างนี้แล. จบ มโหสถชาดกบัณฑิต รวมชาดกที่มีในเล่มนี้ คือ
๑. เตมิยชาดก ๒. มหาชนกชาดก ๓. สุวรรณสามชาดก ๔. เนมิราชชาดก ๕. มโหสถชาดก และอรรถกถา.
พระสุตตันตปิฎกขุททกนิกาย ชาดกเล่มที่ ๔ ภาคที่ ๓๑ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นมหานิบาตชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๓๒๘ – เล่ม ๖๔ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๘๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|600.1| Pañcālo sabbasenāya brahmadattoyamāgato. Sāyaṃ pañcāliyā senā appameyyā mahosadha. |600.2| Viddhimatī 4- pattimatī sabbasaṅgāmakovidā ohārinī saddavatī bherīsaṅkhappabodhanā. |600.3| Lohavijjā alaṅkārā dhajinī vāmarohinī sippiyehi susampannā sūrehi suppatiṭṭhitā. |600.4| Dasettha paṇḍitā āhu bhūripaññā rahogatā 5- mātā ekādasī rañño pañcāliyaṃ pasāsati. @Footnote: 1 Ma. āveṇikaṃ . 2 Yu. paṭidaṃsayi . 3 Ma. umaṅgajātakaṃ . 4 Ma. vīthimatī. @Sī. Yu. piṭṭhimatī . 5 Ma. rahogamā. |600.5| Athetthekasataṃ khatyā anuyantā yasassino acchinnaraṭṭhā byathitā pañcālīnaṃ 1- vasaṃ gatā. |600.6| Yaṃ vadā takkarā rañño akāmā piyabhāṇino pañcālamanuyāyanti akāmā vasino gatā. |600.7| Tāya senāya mithilā tisandhiparivāritā rājadhānī videhānaṃ samantā parijaññati. |600.8| Uddhaṃ tārakajātāva samantā parivāritā mahosadha vijānāhi kathaṃ mokkho bhavissati.
Pāde deva pasārehi bhuñja kāme ramassu ca hitvā pañcāliyaṃ senaṃ brahmadatto palāyati 2- .
|602.1| Rājā santhavakāmo te ratanāni pavecchati āgacchantu ito dūtā mañjukā piyabhāṇino. |602.2| Bhāsantu mudukā vācā yā vācā paṭinanditā pañcālo ca videho ca 3- ubho ekā bhavantu te.
Kathannu kevaṭṭa mahosadhena samāgamo āsi tadiṅgha brūhi kacci te paṭinijjhatto kacci tuṭṭho mahosadho.
Anariyarūpo puriso janinda asammodako thaddho asabbhirūpo yathā mūgo ca badhiro ca na kiñcitthaṃ abhāsatha. @Footnote: 1 Ma. pañcāliyaṃ . 2 Ma. palāyiti . 3 Sī. Yu. pañcālā ca videhā ca.
Addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasaṃ attho suddho naravīrena diṭṭho tathā hi kāyo mama sampavedhati hitvā sayaṃ ko parahatthamessati.
Channañhi ekāva matī sameti ye paṇḍitā uttamabhūripaññā yānaṃ ayānaṃ athavāpi ṭhānaṃ mahosadha tvaṃpi matiṃ karohi.
|607.1| Jānāsi kho rāja mahānubhāvo mahabbalo cūḷanībrahmadatto rājā ca taṃ icchati māraṇatthaṃ migaṃ yathā okacarena luddo. |607.2| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ |607.3| kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi.
Mayameva bālāmhase elamūgā ye uttamatthāni tayī lapimhā Kimeva tvaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānāsi yathāpi aññe.
Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|610.1| Tato ca so apakkamma vedehassa upantikā atha āmantayī dūtaṃ mādhuraṃ 1- suvapaṇḍitaṃ. |610.2| Ehi samma haritapakkha veyyāvaccaṃ karohi me atthi pañcālarājassa sālikā sayanapālikā. |610.3| Taṃ santhavena 2- pucchassu sā hi sabbassa kovidā sā nesaṃ sabbaṃ jānāti rañño ca kosiyassa ca. |610.4| Āmoti so paṭisutvā mādhuro 3- suvapaṇḍito agamāsi haritapakkho sālikāya upantikaṃ. |610.5| Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito atha āmantayī sugharaṃ sālikaṃ mañjubhāṇikaṃ. |610.6| Kacci te sughare khamanīyaṃ kacci vese 4- anāmayaṃ kacci te madhunā lājaṃ labbhate sughare tuvaṃ. |610.7| Kusalañceva me samma atho samma anāmayaṃ atho me madhunā lājā labbhate suvapaṇḍita. |610.8| Kuto nu samma āgamma kassa vā pahito tuvaṃ @Footnote: 1 Ma. mādharaṃ. Yu. māṭharaṃ . 2 pattharenātipi pāṭho. Ma. bandhanena. @ 3 Ma. mādharo. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. vesse. Na ca mesi ito pubbe diṭṭho vā yadi vā suto.
|611.1| Ahosiṃ sivirājassa pāsāde sayanapālako tato so dhammiko rājā bandhe moceti bandhanā. |611.2| Tassa mekā dutiyāsi sālikā mañjubhāṇikā taṃ tattha avadhi seno pekkhato sughare mama. |611.3| Tassā kāmā hi sammatto āgatosmi tavantike sace kareyu 1- okāsaṃ ubhayeva vasemhase 2- .
Suvo ca suviṃ kāmeyya sāliko pana sālikaṃ suvassa sālikāyeva saṃvāso hoti kīdiso.
|613.1| Yo yaṃ kāme 3- kāmayati api caṇḍālikāmapi sabbo hi sadiso hoti natthi kāme asādiso. |613.2| Atthi jambāvatī 4- nāma mātā sivissa rājino sā piyā vāsudevassa kaṇhassa ca mahesiyā 5- . |613.3| Ratanavatī 6- kiṃpurisī sāpi vacchaṃ akāmayi manusso migiyā saddhiṃ natthi kāme asādiso. |613.4| Handa khohaṃ gamissāmi sālike mañjubhāṇike paccakkhānupadaṃ hetaṃ atimaññasi nūna maṃ.
Na sirī taramānassa mādhura suvapaṇḍita idheva tāva acchassu yāva rājāna dakkhasi sossi saddaṃ mudiṅgānaṃ ānubhāvañca rājino. @Footnote: 1 Ma. kareyya . 2 Ma. vasāmhe . 3 Sī. Yu. yaṃ yaṃ kāmī . 4 Ma. jampāvatī. @ 5 Ma. kaṇhassa mahesī piyā . 6 Ma. raṭṭhavatī. Sī. Yu. rathavatī.
Yo nu khvāyaṃ tibbo saddo tirojanapade suto dhītā pañcālarājassa osadhī viya vaṇṇinī taṃ dassati videhānaṃ so vivāho bhavissati.
|616.1| Ediso te 1- amittānaṃ vivāho hotu mādhura yathā pañcālarājassa vedehena bhavissati. |616.2| Ānayitvāna vedehaṃ pañcālānaṃ rathesabho tato naṃ ghātayissati nāssa sakhi bhavissati.
Handa kho maṃ anujānāhi rattiyo sattamattiyo yāvāhaṃ sivirājassa ārocemi mahesino laddho ca me āvasatho sālikāya upantikā.
Handa kho taṃ anujānāmi rattiyo sattamattiyo sace tvaṃ sattarattena nāgacchasi mamantikaṃ maññe okantasantaṃ 2- maṃ matāya āgamissasi.
Tato ca kho so gantvāna mādhuro suvapaṇḍito mahosadhassa akkhāsi sālikāya vacanaṃ idaṃ.
Yasseva ghare bhuñjeyya bhogaṃ tasseva atthaṃ puriso careyya.
|621.1| Handāhaṃ gacchāmi pure janinda pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. @Footnote: 1 Ma. mā . 2 Ma. okkantasattaṃ. |621.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino yadā te pahiṇeyyāmi tadā eyyāsi khattiya.
|622.1| Tato ca pāyāsi pure mahosadho pañcālarājassa puraṃ surammaṃ nivesanāni māpetuṃ vedehassa yasassino. |622.2| Nivesanāni māpetvā vedehassa yasassino athassa pāhiṇi dūtaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ ehidāni mahārāja māpitaṃ te nivesanaṃ.
Tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅgiyā anantavāhanaṃ daṭṭhuṃ phītaṃ kappiliyaṃ 1- puraṃ.
|624.1| Tato ca kho so gantvāna brahmadattassa pāhiṇi āgatosmi mahārāja tava pādāni vandituṃ. |624.2| Dadāhidāni bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Svāgatantepi 2- vedeha atho te adurāgataṃ nakkhattaññeva paripuccha ahaṃ kaññaṃ dadāmi te suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
|626.1| Tato ca rājā vedeho nakkhattaṃ paripucchati 3- nakkhattaṃ paripucchitvā brahmadattassa pāhiṇi. |626.2| Dadāhidāni me bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. kampilliyaṃ . 2 Ma. -teva. Yu. tena . 3 Ma. paripucchatha. Suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Dadāmidāni te bhariyaṃ nāriṃ sabbaṅgasobhaniṃ suvaṇṇena paṭicchannaṃ dāsīgaṇapurakkhitaṃ.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu maññanti paṇḍitā.
Hatthī assā rathā patti senā tiṭṭhanti cammikā ukkā padittā jhāyanti kinnu kāhanti paṇḍita.
Rakkhati taṃ mahārāja cūḷaneyyo mahabbalo paduṭṭho te brahmadatto 1- pāto taṃ ghātayissati.
|631.1| Ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍhḍhova ātape. |631.2| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|632.1| Pamatto mantanātīto bhinnamantosi khattiya idāni kho taṃ tāyantu paṇḍitā mantino janā. |632.2| Akatvāmaccassa vacanaṃ atthakāmahitesino attapītirato rāja migo kūṭeva ohito. |632.3| Yathāpi maccho balisaṃ vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ āmagiddho na jānāti maccho maraṇamattano. Evameva tuvaṃ rāja cūḷaneyyassa dhītaraṃ @Footnote: 1 Ma. paduṭṭho brahmadattena. Kāmagiddho na jānāsi macchova maraṇamattano. |632.4| Sace gacchasi pañcālaṃ khippamattaṃ jahissasi migaṃ panthānupannaṃva mahantaṃ bhayamessasi. |632.5| Anariyarūpo puriso janinda ahīva uccaṅkagato ḍaseyya na tena mittiṃ kayirātha dhīro dukkho have kāpurisena saṅgamo. |632.6| Yaṃ tveva 1- jaññā puriso 2- janinda sīlavāyaṃ bahussuto teneva mittiṃ kayirātha dhīro sukho have sappurisehi saṅgamo.
|633.1| Bālo tuvaṃ elamūgosi rāja yo uttamatthāni mayī lapittho kimevahaṃ naṅgalakoṭivaḍḍho atthāni jānissaṃ 3- yathāpi aññe. |633.2| Imaṃ gale gahetvāna nāsetha vijitā mama yo me ratanalābhassa antarāyāya bhāsati.
|634.1| Mahosadha atītena nānuvijjhanti paṇḍitā kiṃ maṃ assaṃva sambandhaṃ patodeneva vijjhasi. |634.2| Sace passasi mokkhaṃ 4- me khemaṃ vā pana passasi @Footnote: 1 Ma. yadeva . 2 Ma. purisaṃ . 3 Ma. jānāmi . 4 Ma. mokkhaṃ vā. Teneva maṃ anusāsa kiṃ atītena vijjhasi.
|635.1| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu 1- khattiya. |635.2| Santi vehāyasā nāgā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.3| Santi vehāyasā assā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.4| Santi vehāyasā pakkhī iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.5| Santi vehāyasā yakkhā iddhimanto yasassino tepi ādāya gaccheyyuṃ yassa honti tathāvidhā. |635.6| Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ antalikkhena khattiya.
|636.1| Atīradassī puriso mahante udakaṇṇave yattha so labhate gādhaṃ tattha so vindate sukhaṃ. |636.2| Evaṃ amhañca rañño ca tvaṃ patiṭṭhā mahosadha tvaṃ nosi mantīnaṃ seṭṭho amhe dukkhā pamocaya.
Atītaṃ mānusaṃ kammaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ na taṃ sakkomi mocetuṃ tvaṃ pajānassu senaka. @Footnote: 1 Sī. Yu. tvampi jānassu.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ senakadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ 1- aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ pukkusadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Visaṃ khāditvā miyyāma khippaṃ hissāma jīvitaṃ mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ kāmindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Rajjuyā bajjha miyyāma papātā papatemase 2- mā no rājā brahmadatto ciraṃ dukkhena mārayi.
Suṇohi metaṃ vacanaṃ passasenaṃ mahabbhayaṃ devindadāni pucchāmi kiṃ kiccaṃ idha maññasi.
Aggiṃ vā dvārato dema gaṇhāmase vikantanaṃ aññamaññaṃ vadhitvāna khippaṃ hissāma jīvitaṃ na no sakkoti mocetuṃ sukheneva mahosadho.
|646.1| Yathā kadalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. @Footnote: 1 Sī. Yu. vikattanaṃ . 2 Ma. papatāmase. |646.2| Yathā simbalino sāraṃ anvesaṃ nādhigacchati evaṃ anvesamānā naṃ pañhaṃ nājjhagamāmase. |646.3| Adese vata no vuṭṭhaṃ kuñjarānaṃvanūdake sakāse dummanussānaṃ bālānaṃ avijānataṃ |646.4| ubbedhati me hadayaṃ mukhañca parisussati nibbutiṃ nādhigacchāmi aggidaḍḍhova ātape. |646.5| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evampi hadayaṃ mayhaṃ anto jhāyati no bahi.
|647.1| Tato so paṇḍito dhīro atthadassī mahosadho vedehaṃ dukkhitaṃ disvā idaṃ vacanamabravi. |647.2| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva candimaṃ. |647.3| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi rāhuggahitaṃva suriyaṃ. |647.4| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi paṅke sannaṃva kuñjaraṃ. |647.5| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi peḷabandhaṃva pannagaṃ. |647.6| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi pakkhiṃ bandhaṃva pañjare. |647.7| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi macche jālagateriva. |647.8| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha ahantaṃ mocayissāmi sayoggabalavāhanaṃ. |647.9| Mā tvaṃ bhāyi mahārāja mā tvaṃ bhāyi rathesabha pañcālaṃ bāhayissāmi kākasenaṃva leḍḍunā. |647.10| Ādū paññā kimatthiyā amacco vāpi tādiso yo taṃ sambādhapakkhantaṃ 1- dukkhā na parimocaye.
Etha māṇavā uṭṭhetha mukhaṃ sodhetha sandhino vedeho sahamaccehi ummaṅgena gamissati.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā paṇḍitassānusārino ummaṅgadvāraṃ vivariṃsu yantayutte ca aggaḷe.
Purato senako yāti pacchato ca mahosadho majjhe ca rājā vedeho amaccaparivārito.
|651.1| Ummaṅgā nikkhamitvāna vedeho nāvamāruhi abhiruyhañca ñatvāna anusāsi mahosadho. |651.2| Ayaṃ te sassuro deva ayaṃ sassu janādhipa yathā mātu paṭipatti evaṃ te hotu sassuyā. |651.3| Yathāpi niyako bhātā sodariyo ekamātuko evaṃ pañcālacando te dayitabbo rathesabha. @Footnote: 1 Ma. sambādhapakkhandaṃ. |651.4| Ayaṃ pañcālacandī te rājaputtī abhijjhitā 1- kāmaṃ karohi te tāya bhariyā te rathesabha.
Āruyha nāvaṃ taramāno kiṃ nu tīramhi tiṭṭhasi kicchā muttamha dukkhato yāmadāni mahosadha.
|653.1| Nesa dhammo mahārāja yohaṃ senāya nāyako senāṅgaṃ parihāpetvā attānaṃ parimocaye. |653.2| Nivesanamhi te deva senāṅgaṃ parihāpitaṃ taṃ dinnaṃ brahmadattena ānayissaṃ rathesabha.
Appaseno mahāsenaṃ kathaṃ niggayha 2- ṭhassasi dubbalo balavantena vihaññissasi paṇḍita.
Appasenopi ce mantī mahāsenaṃ amantinaṃ jānāti rājā rājāno ādiccovudayantamaṃ.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva 4- mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
|658.1| Rakkhitvā kasiṇaṃ rattiṃ cūḷaneyyo mahabbalo udentaṃ aruṇuggasmiṃ upakāraṃ upāgami. @Footnote: 1 Ma. abhicchitā . 2 Ma. viggayha . 3 Ma. amittahatthattagate . 4 Ma. evametaṃ. |658.2| Āruyha pavaraṃ nāgaṃ balavantaṃ saṭṭhihāyanaṃ rājā avoca pañcālo cūḷaneyyo mahabbalo. |658.3| Sannaddho maṇicammena saramādāya pāṇinā pesiye ajjhabhāsittha puthugumbe samāgate. |658.4| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake upāsanamhi katahatthe vālavedhe samāgate.
|659.1| Pesetha kuñjare dantī balavante saṭṭhihāyane maddantu kuñjarā nagaraṃ vedehena sumāpitaṃ. |659.2| Vacchadantamukhā setā tikkhaggā aṭṭhivedhino panuṇṇā dhanuvegena sampatantutarītarā. |659.3| Māṇavā cammino sūrā cittadaṇḍayutāvudhā pakkhandino mahānāgā hatthīnaṃ hontu sammukhā. |659.4| Sattiyo teladhotāyo acchimanto 1- pabhassarā vijjotamānā tiṭṭhantu sataraṃsīva tārakā. |659.5| Āvudhabalavantānaṃ guṇikāyuradhārinaṃ etādisānaṃ yodhānaṃ saṅgāme apalāyinaṃ vedeho kuto muccissati sace pakkhīva kāhiti. |659.6| Tiṃsa me purisanāvutyo sabbe ekekaniccitā 2- yesaṃ samaṃ na passāmi kevalaṃ mahimaṃ caraṃ. |659.7| Nāgā ca kappitā dantī balavantā saṭṭhihāyanā @Footnote: 1 Sī. Ma. acchimantī. Ma. icchimantā . 2 Ma. sabbevekekaniccitā. Yesaṃ khandhesu sobhanti kumārā cārudassanā. |659.8| Pītālaṅkārā pītavasanā pītuttaranivāsanā nāgakkhandhesu sobhanti devaputtāva nandane. |659.9| Pāṭhīnavaṇṇā nettiṃsā teladhotā pabhassarā niṭṭhitā naravīrehi 1- samadhārā sunissitā. |659.10| Vellāḷino vītamalā sikkāyasamayā daḷhā gahitā balavantehi suppahārappahāribhi. |659.11| Suvaṇṇatharusampannā lohitakañcūpadhāritā vivattamānā sobhanti vijjuvabbhaghanantare. |659.12| Pathakā cammino 2- sūrā asicammassa kovidā dhanuggahā sikkhitarā 3- nāgakkhandhanipātino 4- . |659.13| Etādisehi parikkhitto natthi mokkho ito tava pabhāvante na passāmi yena tvaṃ mithilaṃ vaje.
|660.1| Kinnu santaramānova nāgaṃ pesesi kuñjaraṃ pahaṭṭharūpo āgamasi 5- laddhatthosmīti 6- maññasi. |660.2| Oharetaṃ dhanucāpaṃ khurappaṃ paṭisaṃhara oharetaṃ subhaṃ cammaṃ veḷuriyamaṇisannibhaṃ 7- .
Pasannamukhavaṇṇosi mitapubbañca 8- bhāsasi hoti kho maraṇakāle edisī vaṇṇasampadā.
|662.1| Moghante gajjitaṃ rāja bhinnamantosi khattiya @Footnote: 1 Ma. naradhīrehi . 2 Sī. Yu. patākā. Ma. paṭākā cammino . 3 Sī. Yu. @tharuggāhā sikkhitāro . 4 Sī. Yu. nāgakhandhātipātino. Ma. nāgakhandhe nipātino. @ 5 Ma. āpatasi . 6 Ma. siddhatthosmīti . 7 Ma. -santhataṃ . 8 mihitapubbaṃ itipi. Duggaṇho hi 1- tayā rājā khaluṅkeneva sindhavo. |662.2| Tiṇṇo hiyyo rājā gaṅgaṃ sāmacco saparijjano haṃsarājaṃ yathā dhaṅko anujjavaṃ patissati.
|663.1| Sigālā rattibhāgena phullaṃ disvāna kiṃsukaṃ maṃsapesīti maññantā paribyūḷhā migādhamā. |663.2| Vītivattāsu rattīsu uggatasmiṃ divākare 2- kiṃsukaṃ phullitaṃ disvā āsāchinnā migādhamā. |663.3| Evameva tuvaṃ rāja vedehaṃ parivāraya 3- āsacchinno gamissasi sigālā kiṃsukaṃ yathā.
|664.1| Imassa hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chindatha yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.2| Imaṃ maṃsaṃva pātabyaṃ 4- sūle katvā pacantu naṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi. |664.3| Yathāpi usabhacammaṃ paṭhabyā vihanīyati 5- sīhassa atho byagghassa hoti saṅkusamāhataṃ. |664.4| Evantaṃ vihanitvāna vedhayissāmi sattiyā yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|665.1| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi 6- evaṃ pañcālacandassa vedeho chedayissati. |665.2| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi @Footnote: 1 Ma. duggaṇhosi . 2 Ma. divaṅkare . 3 Ma. parivāriya . 4 Sī. Yu. pātabbaṃ. @ 5 vitanīyati itipi . 6 Ma. checchasi. ito paraṃ īdisameva. Evaṃ pañcālacandiyā vedeho chedayissati. |665.3| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evaṃ nandāya deviyā vedeho chedayissati. |665.4| Sace me hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedasi evante puttadārassa vedeho chedayissati. |665.5| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandassa vedeho pācayissati. |665.6| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ pañcālacandiyā vedeho pācayissati. |665.7| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evaṃ nandāya deviyā vedeho pācayissati. |665.8| Sace maṃsañca pātabyaṃ sūle katvā pacissasi evante puttadārassa vedeho pācayissati. |665.9| Sace maṃ vihanitvāna 1- vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandassa vedeho vedhayissati. |665.10| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ pañcālacandiyā vedeho vedhayissati. |665.11| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā evaṃ nandāya deviyā vedeho vedhayissati. |665.12| Sace maṃ vihanitvāna vedhayissasi sattiyā @Footnote: 1 Ma. vitanitvāna. ito paraṃ īdisameva. Evante puttadārassa vedeho vedhayissati. |665.13| Evaṃ no mantitaṃ raho vedehena mayā saha yathā 1- palasataṃ cammaṃ kontimantāsuniṭṭhitaṃ 2- upeti tanutāṇāya sarānaṃ paṭihantave. |665.14| Sukhāvaho dukkhanūdo vedehassa yasassino matinte paṭihaññāmi usuṃ palasatena vā.
Iṅgha passa mahārāja suññaṃ antepuraṃ tava orodhā ca kumārā ca tava mātā ca khattiya ummaṅgā nīharitvāna vedehassupanāmitā.
Iṅgha antepuraṃ mayhaṃ gantvāna vicinātha naṃ yathā imassa vacanaṃ saccaṃ vā yadi vā musā.
Evametaṃ mahārāja yathā āha mahosadho suññaṃ antepuraṃ sabbaṃ kākapatanakaṃ yathā.
|669.1| Ito gatā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā kosumbhaphalakasussoṇī 3- haṃsagaggarabhāṇinī. |669.2| Ito nītā mahārāja nārī sabbaṅgasobhanā koseyyavasanā sāmā jātarūpasumekhalā. |669.3| Surattapādā kalyāṇī suvaṇṇamaṇimekhalā pārevatakkhī sutanū bimboṭṭhā tanumajjhimā. |669.4| Sujātā bhujalaṭṭhīva vedīva 4- tanumajjhimā @Footnote: 1 Ma. yathāpi . 2 Sī. Yu. kontīmantī suniṭṭhitaṃ . 3 Ma. kosambaphalaka.... @ 4 Ma. vellīva. Dīghassā kesā asitā īsakaggapavellitā. |669.5| Sujātā migacchāpīva hemantaggisikhāriva nadīva giriduggesu sañchannā khuddaveḷubhi. |669.6| Nāganāsūrukalyāṇī paṭhamā 1- timbarutthanī nātidīghā nātirassā nālomā nātilomakā 2- . |669.7| Nandāya nūna maraṇena nandasi sirivāhana ahañca nūna nandā ca gacchāma yamasādhanaṃ.
Dibbaṃ adhiyase māyaṃ akāsi cakkhumohanaṃ yo me amittaṃ hatthagataṃ vedehaṃ parimocayi.
|671.1| Adhiyanti ve 3- mahārāja dibbamāyīdha paṇḍitā te mocayanti attānaṃ paṇḍitā mantino janā. |671.2| Santi māṇavaputtā me kusalā sandhichedakā yesaṃ katena maggena vedeho mithilaṃ gato.
Iṅgha passa mahārāja ummaṅgaṃ sādhumāpitaṃ hatthīnaṃ atha assānaṃ rathānaṃ atha pattinaṃ ālokabhūtaṃ tiṭṭhantaṃ ummaṅgaṃ sādhuniṭṭhitaṃ 4- .
Lābhā vata videhānaṃ yassime edisā paṇḍitā ghare vasanti vijite yathā tvamasi mahosadha.
Vuttiñca parihārañca diguṇaṃ bhattavettanaṃ dadāmi vipule bhoge bhuñja kāme ramassu ca @Footnote: 1 Ma. paramā . 2 Ma. -lomasā . 3 Ma. adhīyanti . 4 Ma. sādhu māpitaṃ. Mā videhaṃ paccagamā kiṃ videho karissati.
|675.1| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva jīveyya vedeho nāññassa puriso siyaṃ 1- . |675.2| Yo cajetha mahārāja bhattāraṃ dhanakāraṇā ubhinnaṃ hoti gārayho attano ca parassa ca yāva tiṭṭheyya vedeho nāññassa vijite vase.
Dammi nikkhasahassante gāmāsītiñca kāsisu dāsīsatāni cattāri dammi bhariyāsatañca te sabbaṃ senāṅgamādāya sotthiṃ gaccha mahosadha.
Yāva dadantu hatthīnaṃ assānaṃ diguṇaṃ vidhaṃ tappentu annapānena rathike pattikārake.
Hatthī asse rathe pattī gacchevādāya paṇḍita passatu taṃ mahārājā vedeho mithilaṃ gataṃ.
Hatthī assā rathā pattī senā sādissate mahā caturaṅginī bhiṃsarūpā 2- kinnu maññanti 3- paṇḍitā.
Ānando te mahārāja uttamo paṭidissati sabbaṃ senāṅgamādāya sotthippatto mahosadho.
|681.1| Yathā petaṃ susānasmiṃ chaḍḍetvā caturo janā evaṃ kappiliye tyamhā chaḍḍayitvā idhāgatā. @Footnote: 1 Ma. puriso siyā . 2 Ma. bhīsarūpā . 3 Ma. maññasi paṇḍita. |681.2| Atha tvaṃ kena vaṇṇena kena vā pana hetunā kena vā atthajātena attānaṃ parimocayi.
|682.1| Atthaṃ atthena vedeha mantaṃ mantena khattiya parivārayissaṃ 1- rājānaṃ jambūdīpaṃva sāgaro. |682.2| Dinnaṃ nikkhasahassaṃ me gāmāsītiñca 2- kāsisu dāsīsatāni cattāri dinnaṃ bhariyāsatañca me sabbaṃ senāṅgamādāya sotthināmhi idhāgato.
Susukhaṃ vata saṃvāso paṇḍitehīti senaka pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Evameva mahārāja paṇḍitā hi sukhāvahā pakkhīva pañjare bandhe macche jālagateriva amittahatthatthagate 3- mocayi no mahosadho.
Āhaññantu sabbavīṇā bheriyo dendimāni ca dhamantu māgadhā saṅkhā vaggū nadantu dundubhī.
|686.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā @Footnote: 1 Ma. parivārayiṃ . 2 Ma. gāmāsīti ca . 3 Ma. amittahatthattagate. Bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |686.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgataṃ paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti 1- . Mahosadhajātakaṃ pañcamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๖๐๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘