ภูริทัตชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าภูริทัตทรงบำเพ็ญศีลบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๘๗ · บรรทัด ๔๓๒๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๑๓
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น พระเทวราชาทรงบูชาพระโพธิสัตว์นั้น ด้วยของหอมและดอกไม้อันเป็นทิพย์แล้ว ตรัสว่า พ่อทัตตะ ท่านประกอบด้วยปัญญาอันไพบูลย์เสมอด้วยแผ่นดิน ตั้งแต่นี้ไปท่านจงชื่อว่า ภูริทัต เพราะเหตุนั้นจึงได้ตั้งชื่อท่านว่า ภูริทัต. ตั้งแต่นั้นมาท่านได้ไปสู่ที่อุปัฏฐากของท้าวสักกะเห็นเวชยันตปราสาทอันประดับประดาไว้ และสมบัติของท้าวสักกะ อันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เกลื่อนกล่นไปด้วยนางเทพอัปสร ทำความปรารถนาในเทวโลกแล้วคิดว่า เราจะประโยชน์อะไรด้วยอัตภาพนี้ซึ่งมีกบเป็นภักษา แล้วไปสู่ภพนาคอยู่จำอุโบสถ จักกระทำเหตุเกิดในเทวโลกนี้ ดังนี้แล้วจึงกลับมาภพนาคทูลลาพระมารดาและพระบิดาว่า พระแม่ พ่อ หม่อมฉันจะกระทำอุโบสถกรรม. พระมารดาพระบิดาตรัสว่า ดีละพ่อ จงทำเถิด ก็เมื่อเจ้าจะทำ เจ้าอย่าไปภายนอกจงกระทำในวิมานอันว่างแห่งหนึ่งในภพนาคนี้แล ก็เมื่อพวกนาคไปข้างนอก ภัยใหญ่ย่อมเกิดขึ้น. พระโพธิสัตว์ทูลรับว่า ดีละ แล้วอยู่จำอุโบสถในพระราชอุทยาน ในวิมานอันว่างนั้นนั่นเอง. ลำดับนั้น นางนาคต่างถือดนตรีต่าง ๆแวดล้อมพระโพธิสัตว์. พระโพธิสัตว์คิดว่า เมื่อเราอยู่ในที่นี้ อุโบสถจักไม่ถึงที่สุด เราจะไปถิ่นมนุษย์ กระทำอุโบสถ ไม่ได้บอกแก่มารดาและบิดา เพราะกลัวจะถูกห้ามจึงเรียกภรรยาทั้งหลายของตนมากล่าวว่า นางผู้เจริญ ฉันจะไปโลกมนุษย์ ขดขนด (เข้าสมาธิ) บนจอมปลวก ไม่ไกลแต่ที่ที่ต้นไทรใหญ่มีอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำยมุนา จักอธิษฐานอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๔ นอนกระทำอุโบสถกรรม เมื่อเรานอนทำอุโบสถกรรมตลอดคืนยังรุ่งในเวลาอรุณขึ้นนั่นแลพวกเจ้าผู้เป็นสตรี ถือดนตรีครั้งละ ๑๐ นาง จงผลัดเปลี่ยนกันไปยังสำนักของเรา บูชาเราด้วยของหอมและดอกไม้ ขับฟ้อนแล้วกลับมายังภพนาคตามเดิมดังนี้แล้วไปในที่นั้น วงขนดบนจอมปลวกแล้วอธิษฐานอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๔ ว่า ผู้ใดปรารถนา หนัง เอ็น กระดูก หรือเลือด ผู้นั้นจงนำไปเถิดแล้วนิรมิตร่างประมาณเท่างอนไถ นอนกระทำอุโบสถกรรม พออรุณขึ้นนางมาณวิกามาปฏิบัติพระโพธิสัตว์ตามคำพร่ำสอนแล้วกลับมาสู่ภพนาค เมื่อพระโพธิสัตว์กระทำอุโบสถกรรมตามทำนองนี้ ระยะกาลผ่านไปยาวนาน. จบอุโบสถกัณฑ์
ในกาลนั้น ยังมีพราหมณ์เนสาทคนหนึ่ง อาศัยอยู่ใกล้ประตูกรุงพาราณสี พร้อมกับโสมทัตลูกชาย ไปสู่ป่าเที่ยวดักสัตว์ด้วยหลาวยนต์และบ่วงแร้วฆ่ามฤคได้แล้วหาบเนื้อมาขายเลี้ยงชีพ. วันหนึ่ง พราหมณ์นั้นไม่ได้อะไร โดยที่สุดแม้เพียงเหี้ยสักตัวหนึ่ง จึงกล่าวว่า ดูก่อนพ่อโสมทัต ถ้าเราไปมือเปล่า ๆมารดาของเจ้าก็จะโกรธเอา เราจักพาสัตว์สักตัวหนึ่งไปให้ได้ ดังนี้แล้วจึงบ่ายหน้าตรงไปทางจอมปลวกที่พระโพธิสัตว์นอนอยู่ เห็นรอยเท้าเนื้อทั้งหลาย ซึ่งลงไปดื่มน้ำที่แม่น้ำยมุนาจึงกล่าวว่า ลูกพ่อ ทางเนื้อปรากฏอยู่ เจ้าจงถอยออกไปเราจะยิงเนื้อซึ่งมาดื่มน้ำ ดังนี้แล้วจึงหยิบเอาธนูยืนแอบโคนต้นไม้ต้นหนึ่งคอยดูเนื้ออยู่. ครั้นเวลาเย็นเนื้อตัวหนึ่งมาเพื่อดื่มน้ำ. พราหมณ์นั้นยิงเนื้อนั้น. เนื้อหาล้มลงในที่นั้นไม่ ตกใจด้วยกำลังศรมีเลือดไหลวิ่งหนีไป. ส่วนบิดาและบุตรพากันติดตามเนื้อนั้นไป จับเอาเนื้อนั้นในที่ ๆ มันล้มลงแล้ว ออกจากป่าถึงต้นไทรนั้น ในเวลาพระอาทิตย์ตก จึงปรึกษากันว่า บัดนี้ไม่ใช่เวลาที่สามารถจะไปได้ เราจะพักอยู่ในที่นี้แล ดังนี้แล้วจึงเอาเนื้อวางไว้ในที่สมควรข้างหนึ่ง ก็พากันขึ้นต้นไม้นอนอยู่ที่ระหว่างค่าคบไม้. ครั้นเวลาใกล้รุ่งพราหมณ์ตื่นขึ้น เอียงหูคอยฟังเสียงเนื้อร้อง.
ขณะนั้น นางนาคมาณวิกาทั้งหลาย พากันมาตกแต่งอาสนะดอกไม้เพื่อพระโพธิสัตว์. พระโพธิสัตว์กลายร่างกายจากงู นิรมิตเป็นร่างทิพย์ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ประทับนั่งบนอาสนะดอกไม้ ด้วยลีลาดุจท้าวสักกเทวราช. ฝ่ายนางนาคมาณวิกา ก็บูชาพระโพธิสัตว์ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น แล้วบรรเลงทิพย์ดนตรีจับฟ้อนรำขับร้อง. พราหมณ์ ได้ฟังเสียงนั้นแล้วคิดว่า นั่นเป็นใครหนอ เราจักรู้จักเสียงนั้นดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่าลูกพ่อผู้เจริญ เมื่อไม่อาจปลุกบุตรให้ตื่นขึ้นได้ จึงคิดว่า ลูกนี้เห็นจะเหนื่อยจงนอนไปเถิด เราจักไปคนเดียว คิดแล้วก็ลงจากต้นไม้เข้าไปหาพระโพธิสัตว์. เหล่านางนาคมาณวิกา เห็นพราหมณ์นั้นจึงดำลงในแผ่นดินพร้อมด้วยเครื่องดนตรีกลับไปยังนาคพิภพตามเดิม. ส่วนพระโพธิสัตว์ได้นั่งอยู่แต่ผู้เดียวเท่านั้น. พราหมณ์ยืนอยู่ในสำนักของพระโพธิสัตว์ เมื่อจะถามจึงได้กล่าวคาถา ๒ คาถาว่า
ท่านชื่ออะไร มีนัยน์ตาแดง อกผายนั่งอยู่ท่าม กลางป่า อันเต็มไปด้วยดอกไม้ สตรี ๑๐ คนเป็นใคร ทรงเครื่องระดับล้วนแล้วแต่ทองคำ นุ่งผ้างาม ยืน เคารพอยู่ ท่านเป็นใครมีแขนใหญ่ รุ่งเรืองอยู่ในท่าม กลางป่าเหมือนไฟอันลุกโซนด้วยเปรียง ท่านคงเป็น ผู้มีศักดิ์ใหญ่คนใดคนหนึ่ง เป็นยักษ์หรือเป็นนาคผู้มี อานุภาพมาก.
บรรดาบทเหล่านั้นบทว่า ปุปฺผาภิหารสฺส ความว่า อันประกอบด้วยการนำไปเฉพาะซึ่งดอกไม้ทิพย์ ที่เขานำมาเพื่อบูชาพระโพธิสัตว์.
บทว่า โก แปลว่า ท่านคือใคร. บทว่า โลหิตกฺโข แปลว่า มีนัยน์ตาแดง. บทว่า วิหตนฺตรํโส แปลว่า มีรัศมีผึ่งผาย. บทว่า กา กมฺพุกายูรธรา แปลว่า ทรงเครื่องอันล้วนแล้วด้วยทองคำ. บทว่า พฺรหาพาหุ แปลว่า มีแขนใหญ่ อธิบายว่า มีแขนใหญ่. บทว่า วนสฺส มชฺเฌ ความว่า ท่านมีแขนใหญ่คือใคร มีอานุภาพมากในท่ามกลางแห่งป่าใหญ่ คือท่านเป็นใครหนอมีศักดิ์ใหญ่ ในท่ามกลางแห่งนางนาคผู้ปิดอกผูกโบที่ศีรษะ นุ่งผ้าดี ๆ.
พระมหาสัตว์ ได้ฟังดังนั้นแล้วดำริว่า ถ้าเราจักบอกว่า เราเป็นใครคนใดคนหนึ่งที่มีฤทธิ์ในบรรดาผู้มีฤทธิ์มีท้าวสักกเทวราชเป็นต้น. พราหมณ์คนนี้คงจักเชื่อแน่แท้ แต่วันนี้เราควรจะพูดความจริงอย่างเดียว เมื่อจะบอกว่าคนเป็นพระยานาค จึงกล่าวว่า
เราเป็นนาคผู้มีฤทธิ์เดช ยากที่ใคร ๆ จะล่วงได้ ถ้าแม้เราโกรธแล้ว พึงขบกัดชนบทที่เจริญ ให้แหลก
ได้ด้วยเดช มารดาของเราชื่อสมุททชา บิดาของเราชื่อธตรฐ เราเป็นน้องของสุทัสสนะ คนทั้งหลายเรียกว่า
ว่า ภุริทัต.
บรรดาบทเหล่านั้นบทว่า เตชสี ความว่า ชื่อว่า ผู้มีเดชด้วยเดชเพียงดังยาพิษ. บทว่า ทุรติกฺกโม ความว่า ใคร ๆ อื่นไม่สามารถเพื่อจะล่วงได้. บทว่า ฑเสยฺยํ ความว่า ถ้าเราโกรธแล้ว พึงขบกัดแม้ชนบทที่กว้างขวางได้ เมื่อเขี้ยวของเราเพียงตกไปในแผ่นดิน ด้วยเดชของเรา ชาวชนบททั้งหมดพร้อมด้วยแผ่นดินพึงไหม้เป็นขี้เถ้าไป. บทว่า สุทสฺสนกนิฏฺโมสฺมิ ความว่า เราเป็นน้องชายของสุทัสสนะ ผู้เป็นพี่ชายเรา. อธิบายว่า ความว่า ชนทั้งหมดย่อมรู้จักเราในนาคพิภพระยะทาง ๕๐๐ โยชน์ อย่างนี้ว่า วิทู ผู้รู้วิเศษ.
ก็แลพระมหาสัตว์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วจึงคิดว่า พราหมณ์นี้ เป็นผู้ดุร้ายหยาบคาย ถ้าเขาจะไปบอกแก่หมองูแล้ว พึงทำแม้อันตรายแก่อุโบสถกรรมของเรา ไฉนหนอเราจะนำพราหมณ์ผู้นี้ไปยังนาคพิภพ พึงให้ยศแก่ท่านเสียให้ใหญ่โตแล้ว จะพึงทำอุโบสถกรรมของเราให้ยืนยาวนานไปได้. ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์จึงกล่าวกะพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ดูก่อนพราหมณ์ เราจะให้ยศแก่ท่านให้ใหญ่โต นาคพิภพเป็นสถานอันน่ารื่นรมย์นัก มาไปกันเถิด ไปในนาคพิภพนั้นด้วยกัน. พราหมณ์กล่าวว่า ข้าแต่นาย บุตรของข้าพเจ้ามีอยู่คนหนึ่ง เมื่อบุตรนั้นมา ข้าพเจ้าก็จักไป. ลำดับนั้นพระมหาสัตว์จึงกล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านจงไปนำบุตรของท่านมาเถิด เมื่อจะบอกที่อยู่ของพระองค์จึงกล่าวว่า
ท่านเพ่งดูห้วงน้ำลึกวนอยู่ทุกเมื่อ น่ากลัวใด ห่วง น้ำนั้น เป็นที่อยู่อันรุ่งเรืองของเรา ลึกหลายร้อยชั่ว บุรุษ ท่านอย่ากลัวเลย จงเข้าไปยังแม่น้ำยมุนา เป็น
แม่น้ำที่มีสีเขียวไหลจากกลางป่า กึกก้องด้วยเสียงนกยูงและนกกระเรียน เป็นที่เกษมสำราญของผู้มีอาจารวัตร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สทาวฏฺฏํ แปลว่า วนเวียนเป็นไปอยู่ทุกเมื่อ. บทว่า เภสฺมึ แปลว่า น่าสะพรึงกลัว. บทว่า อเปกฺขสิ ความว่าท่านเพ่งดูห้วงน้ำเห็นปานนี้นั้นใด. บทว่า มยูรโกญฺจาภิรุทํ ความว่า กึกก้องด้วยเสียงร้องของนกยูงและนกกระเรียนที่อยู่ในกลุ่มป่าที่ฝั่งทั้ง ๒ ของแม่น้ำยมุนา. บทว่า นีโลทกํ แปลว่า น้ำมีสีเขียว. บทว่า วนมชฺฌโต ได้แก่ไหลมาจากท่ามกลางป่า. บทว่า ปวิส มา ภีโต ความว่า ท่านอย่ากลัวเลย จงเข้าไปยังแม่น้ำยมุนา. บทว่า วตฺตวตํ ความว่า จงเข้าไปสู่ภูมิเป็นที่อยู่ของท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวัตร ผู้มีอาจารวัตร.
ก็แลพระมหาสัตว์ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วจึงกล่าวว่า ไปเถิดพราหมณ์ไปนำบุตรมา. พราหมณ์จึงไปบอกความนั้นแก่บุตร แล้วพาบุตรนั้นมา. พระมหาสัตว์พาพราหมณ์กับบุตรทั้งสอง ไปยังฝั่งแม่น้ำยมุนา ยืนอยู่ที่ริมฝั่งแล้วกล่าวว่า
ดูก่อนพราหมณ์ ท่านพร้อมด้วยบุตรและภรรยา ไปถึงนาคพิภพแล้ว เราจะบูชาท่านด้วยกามทั้งหลาย ท่านจักอยู่เป็นสุข.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปตฺโต ความว่า ท่านถึงนาคพิภพของเราแล้ว. บทว่า สานุจโร แปลว่า พร้อมด้วยภรรยา. บทว่า มยฺหํ ความว่าเราจะบูชาด้วยกามทั้งหลายอันเป็นของ ๆ เรา. บทว่า วจฺฉสิ ความว่า ท่านจักอยู่เป็นสุขในนาคพิภพนั้น.
ก็แลพระมหาสัตว์ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงนำบิดาและบุตรทั้งสองไปยังนาคพิภพด้วยอานุภาพของตน. เมื่อบิดาและบุตรทั้งสอง ไปถึงนาคพิภพอัตภาพก็ปรากฏเป็นทิพย์. ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ก็ยกสมบัติทิพย์ให้แก่บิดาและบุตรทั้งสองนั้นมากมาย และได้ให้นางนาคกัญญาคนละ ๔๐๐. ทั้งสองคนนั้นก็บริโภคสมบัติใหญ่อยู่ในนาคพิภพนั้น.
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็มิได้ประมาท ไปกระทำอุปัฏฐากพระชนกและชนนีทุกกึ่งเดือน แสดงธรรมกถาถวาย และต่อแต่นั้น ก็ไปยังสำนักของพราหมณ์ถามถึงความไม่มีโรคแล้วกล่าวว่า ท่านต้องการสิ่งใด ก็พึงบอกไปเถิด อย่าเบื่อหน่าย จงรื่นเริง ดังนี้แล้ว ได้การทำปฏิสันถารกับท่านโสมทัตแล้วไปยังนิเวศน์ของพระองค์ พราหมณ์อยู่นาคพิภพได้หนึ่งปี เพราะเหตุที่ตนมีบุญน้อยก็เกิดเบื่อหน่ายใคร่จะไปโลกมนุษย์ เห็นนาคพิภพปรากฏเหมือนโลกันตนรกปราสาทอันประดับงดงาม ก็ปรากฏเหมือนเรือนจำ นางนาคกัญญาที่ตกแต่งสวยปรากฏเหมือนนางยักษิณี พราหมณ์จึงคิดว่า เราเบื่อหน่ายเป็นอันดับแรกเราจักรู้ความคิดของโสมทัตบ้าง ดังนี้แล้วจึงไปยังสำนักของท่านโสมทัตแล้วถามว่า ดูก่อนพ่อโสมทัต ท่านเบื่อหน่ายหรือไม่. ท่านโสมทัตย้อนถามว่าข้าแต่พ่อ ข้าจักเบื่อหน่าย เพราะเหตุอะไร ข้าไม่เบื่อหน่าย ก็พ่อเบื่อหน่ายหรือ. พราหมณ์ตอบว่า เออ เราเบื่อหน่ายอยู่. โสมทัตถามว่า เบื่อหน่ายเพราะเหตุไร. พราหมณ์ตอบว่า ดูก่อนเจ้า พ่อเบื่อหน่ายด้วยมิได้เห็นมารดาและพี่น้องของเจ้าพ่อโสมทัตจงมาไปด้วยกันเถิด. โสมทัตแม้กล่าวว่า จะไม่ไป แต่เมื่อบิดาอ้อนวอนแล้วอ้อนวอนเล่าก็รับคำ. พราหมณ์คิดว่า เราได้ความตกลงใจของบุตรเป็นอันดับแรก แต่ถ้าจะบอกพระภูริทัตว่าเราเบื่อหน่าย พระภูริทัตก็จักให้ยศแก่เรายิ่ง ๆ ขึ้นไป เมื่อเป็นเช่นนี้เราก็จะไม่ได้ไป เราจะต้องพรรณนายกย่องสมบัติของภูริทัตด้วยอุบายอย่างหนึ่งจึงถามว่า ที่พระภูริทัตละสมบัติถึงเพียงนี้ ไปทำอุโบสถกรรมที่มนุษยโลกนั้น เพราะเหตุใด ถ้าตอบว่าต้องการจะไปสวรรค์ เราก็จักทูลให้ทราบความหมายของเราว่า สมบัติมีถึงอย่างนี้แล้วท่านยังละไปทำอุโบสถกรรมเพื่อต้องการจะไปสวรรค์ เพราะเหตุไรเล่า คนอย่างเราจะมาเลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยทรัพย์ของผู้อื่น เราจักไปมนุษยโลกเยี่ยมญาติแล้วบวชบำเพ็ญสมณธรรม ดังนี้ พระภูริทัตคงจักอนุญาตให้ไป ครั้นพราหมณ์คิดดังนี้ ครั้นต่อมาวันหนึ่ง พอพระโพธิสัตว์มาเยี่ยมและถามว่า เบื่อหรือไม่ก็ตอบว่า ข้าพเจ้าจักเบื่อหน่ายเพราะเหตุอะไร สิ่งของเครื่องบริโภคที่ได้แต่สำนักของพระองค์ มิได้บกพร่องสักอย่างหนึ่ง ในระยะนี้ พราหมณ์มิได้แสดงถึงเรื่องที่เกี่ยวแก่การจะไป ตั้งต้นก็กล่าวพรรณนาถึงสมบัติของพระโพธิสัตว์ว่า
แผ่นดินมีพื้นอันราบเรียบ ประกอบด้วยต้น กฤษณาเป็นอันมาก ดารดาษด้วยหมู่แมลงค่อมทอง มีหญ้าเขียวชะอุ่มงามอุดม หมู่ไม้อันน่ารื่นรมย์ สระ โบกขรณีที่สร้างไว้สวยงาม ระงมด้วยเสียงหงส์ มี ดอกปทุมร่วงหล่นอยู่เกลื่อนกลาด มีปราสาท ๘ มุม มีเสา ๑,๐๐๐ เสา สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เรืองจรูญ ด้วยเหล่านางนาคกัญญา พระองค์เป็นผู้บังเกิดใน วิมานทิพย์อันกว้างใหญ่เป็นวิมานเกษมสำราญรื่นรมย์ มีความสุขหาสิ่งใดจะเปรียบปานมิได้ ด้วยบุญของ พระองค์ พระองค์เห็นจะไม่ทรงหวังวิมานของพระอินทร์ เพราะฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ไพบูลย์ของพระองค์นี้ เหมือนของท้าวสักกเทวราชผู้รุ่งเรือง ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สมา สมนฺตปริโต ความว่า แผ่นดินในนาคพิภพของท่านนี้ ในทิสาภาคทั้งปวง มีพื้นอันราบเรียบ เกลื่อนกล่นไปด้วยทองคำ เงิน แก้วมณี แก้วมุกดา และทราย. บทว่า สมา ได้แก่แผ่นดินมีพื้นเสมอ. บทว่า ปหุตครา มหี ความว่า ประกอบด้วยต้นกฤษณาเป็นอันมาก. บทว่า อินฺทโคปกสญฉนฺนา ความว่า ดารดาษไปด้วยหมู่แมลงค่อมทอง. บทว่า โสภติ หริตุตฺตมา ความว่า ดารดาษไปด้วยหญ้าแพรกมีสีเขียวชะอุ่มดูงดงาม. บทว่า วนเจตฺยานิ ได้แก่ หมู่ไม้ในป่า. บทว่า โอปุปฺผปทุมา ความว่า บนหลังน้ำดารดาษไปด้วยดอกปทุมที่ร่วงหล่น. บทว่า สุนิมฺมิตา ความว่า สร้างขึ้นด้วยดีด้วยบุญสมบัติของท่าน. บทว่า อฏฺํสา ความว่า ในปราสาทอันเป็นที่อยู่ของท่าน มีเสาแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ สร้างไว้ดีทั้ง ๘ มุม ปราสาทของท่านมีเสา ๑,๐๐๐บริบูรณ์รุ่งโรจน์ โชติช่วงด้วยนางนาคกัญญา. บทว่า อุปปนฺโนสิ ความว่าท่านบังเกิดในวิมานเห็นปานนี้. บทว่า สหสฺสเนตฺตสฺส วิมานํ ได้แก่เวชยันตปราสาท. บทว่า อิทฺธิ หิ ตยายํ วิปุลา ความว่า เพราะเหตุที่ฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ไพบูลย์ของท่านนี้ ด้วยอุโบสถกรรมนั้น ท่านจึงไม่ปรารถนาวิมานแม้ของท้าวสักกเทวราช ข้าพเจ้าสำคัญว่า ท่านปรารถนาตำแหน่งอื่นยิ่งกว่านั้น.
พระมหาสัตว์ ครั้นได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกล่าวว่า ดูก่อนพราหมณ์ท่านอย่าพูดอย่างนั้นเลย. ยศศักดิ์ของเราหากเทียบกับยศศักดิ์ของท้าวสักกเทวราชแล้ว นับว่าต่ำมาก ปรากฏเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดใกล้ภูเขาสิเนรุ พวกเราก็มีค่าไม่ถึงแม้ด้วยคนบำเรอของท่าน ดังนี้แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
อานุภาพของคนบำรุงบำเรอชั้นผู้ใหญ่ ซึ่งอยู่ใน อำนาจของท้าวสักกเทวราชผู้รุ่งเรือง ซึ่งใครๆ ไม่พึง ถึงด้วยใจ.
ความแห่งคำเป็นคาถานั้นมีดังนี้ ดูก่อนพราหมณ์ ใครๆไม่พึงถึงด้วยใจคือแม้ด้วยจิตว่า ชื่อว่า ยศศักดิ์ของท้าวสักกเทวราช จะมีเพียงเท่านี้ คือ๑-๒-๓-๔ วันเท่านั้น ยศศักดิ์ของสัตว์เดรัจฉานของเรายังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖แห่งยศศักดิ์ของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ดี ของท้าวโลกบาลทั้ง ๔ ผู้บำรุงบำเรอเที่ยวทำให้เป็นผู้ใหญ่ผู้นำก็ดี.
ก็แลครั้นพระโพธิสัตว์กล่าวอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวต่อไปว่า เราได้ยินท่านพูดว่า นี้เป็นวิมานของท่านผู้มีพระเนตร ๑,๐๐๐ เราก็ระลึกได้เพราะว่าเราปรารถนาเวชยันตปราสาท จึงกระทำอุโบสถกรรม เมื่อจะบอกความปรารถนาของตนแก่พราหมณ์ จึงกล่าวคาถานี้ว่า
เราปรารถนาวิมานของเทวดาทั้งหลาย ผู้ตั้งอยู่ ในความสุขนั้น จึงเข้าจำอุโบสถ อยู่บนจอมปลวก.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๒๘–๑๔๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๘๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Yaṅkiñci ratanamatthi dhataraṭṭhanivesane sabbāni te upayantu dhītaraṃ dehi rājino.
Na no vivāho nāgehi katapubbo kudācanaṃ taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ kathaṃ amhe karomase.
|689.1| Jīvitaṃ nūna te cattaṃ raṭṭhaṃ vā manujādhipa na hi nāge kuppitamhi ciraṃ jīvanti tādisā. |689.2| Yo tvaṃ deva manussosi iddhimantaṃ aniddhimā varuṇassa niyaṃ puttaṃ yāmunaṃ atimaññasi.
|690.1| Nātimaññāmi rājānaṃ dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ dhataraṭṭho hi nāgānaṃ bahūnamapi issaro. |690.2| Ahi mahānubhāvopi na me dhītaramāraho khattiyo ca videhānaṃ abhijātā samuddajā.
Kambalassatarā uṭṭhentu sabbe nāge nivedaya bārāṇasiṃ pavajjantu mā ca kañci 2- viheṭhayuṃ. @Footnote: 1 Ma. avattathāti . 2 Sī. Yu. kiñci.
|692.1| Nivesanesu sobbhesu rathiyā caccaresu ca rukkhaggesu ca lambantu vitatā toraṇesu ca. |692.2| Ahampi sabbasetena mahatā sumahaṃ puraṃ parikkhipissaṃ bhogehi kāsīnaṃ janayaṃ bhayaṃ.
|693.1| Tassa taṃ vacanaṃ sutvā uragānekavaṇṇino bārāṇasiṃ pavajjiṃsu na ca kañci viheṭhayuṃ. |693.2| Nivesanesu sobbhesu rathiyā caccaresu ca rukkhaggesu ca lambiṃsu vitatā toraṇesu ca. |693.3| Ete disvāna lambante pūthū kandiṃsu nāriyo nāge soṇḍikate disvā passasante mahuṃ mahuṃ 1- . |693.4| Bārāṇasī sabyādhitā 2- āturā samapajjatha bāhā paggayha pakkanduṃ dhītaraṃ dehi rājino.
|694.1| Pupphābhihārassa vanassa majjhe ko lohitakkho vihatantaraṃso 3- kā kambukāyūradharā suvatthā tiṭṭhanti nāriyo dasa vandamānā. |694.2| Ko tvaṃ brahābāhu vanassa majjhe virocasi ghatasitto va aggi mahesakkho aññatarosi yakkho udāhu nāgosi mahānubhāvo. @Footnote: 1 Ma. muhuṃ muhuṃ . 2 Ma. pabyadhitā . 3 Ma. vitatantaraṃso.
|695.1| Nāgohamasmi iddhimā tejasī 1- duratikkamo ḍaṃseyyaṃ tejasā kuddho phītaṃ janapadaṃ api. |695.2| Samuddajā hi me mātā dhataraṭṭho ca me pitā sudassanakaniṭṭhosmi bhūridattoti maṃ vidū.
|696.1| Yaṃ gambhīraṃ sadāvaṭṭaṃ rahadaṃ bhesmaṃ 2- pekkhasi eso dibyo mamāvāso anekasataporiso. |696.2| Mayūrakoñcābhirudaṃ nīlodaṃ vanamajjhato yamunaṃ pavisa mā bhīto khemaṃ vattavatiṃ 3- sivaṃ.
Tattha patto sānucaro saha puttena brāhmaṇa pūjito mayhaṃ kāmehi sukhaṃ brāhmaṇa vacchasi.
|698.1| Samā samantaparito pahutatagarā 4- mahī indagopakasañchannā sobhati harituttamā. |698.2| Rammāni vanacetyāni rammā haṃsupakūjitā opupphapadumā tiṭṭhanti pokkharaññā 5- sunimmitā. |698.3| Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā sabbe veḷuriyāmayā sahassathambhā pāsādā pūrā kaññāhi jotare. |698.4| Vimānaṃ upapannosi dibbaṃ puññehi attano asambādhaṃ sivaṃ rammaṃ accantasukhasañhitaṃ. |698.5| Maññe sahassanettassa vimānaṃ nābhikaṅkhasi iddhi hi tyāyaṃ vipulā sakkasseva jutīmato. @Footnote: 1 Ma. tejassī . 2 Ma. bhismaṃ . 3 Ma. vattavataṃ . 4 Ma. pahūtatagarā. Sī. Yu. @bahukā tatgarā . 5 Ma. pokkharañño.
Manasāpi na pattabbo ānubhāvo jutīmato paricāriyamānānaṃ indānaṃ 1- vasavattinaṃ.
Taṃ vimānaṃ abhijjhāya amarānaṃ sukhesinaṃ uposathaṃ upavasanto semi vammikamuddhani.
|701.1| Ahañca migamesāno saputto pāvisiṃ vanaṃ te 2- maṃ mataṃ vā jīvaṃ vā nābhivedenti ñātakā. |701.2| Āmantaye bhūridattaṃ kāsiputtaṃ yasassinaṃ tayā no samanuññātā api passemu ñātake.
|702.1| Eso hi vata me chando yaṃ vasesi mamantike na hi etādisā kāmā sulabhā honti mānuse. |702.2| Sace tvaṃ nicchase vatthuṃ mama kāmehi pūjito mayā tvaṃ samanuññāto sotthiṃ passāhi ñātake.
Dhārayimaṃ maṇiṃ dibyaṃ pasuṃ putte ca vindasi arogo sukhito hohi 3- gacchevādāya brāhmaṇa.
Kusalaṃ paṭinandāmi bhūridatta vaco tava pabbajissāmi jiṇṇosmi na kāme abhipatthaye.
Brahmacariyassa ce bhaṅgo hoti bhogehi kāriyaṃ avikappamāno eyyāsi bahuṃ dassāmi te dhanaṃ.
Kusalaṃ paṭinandāmi bhūridatta vaco tava punapi āgamissāmi sace attho bhavissati. @Footnote: 1 Ma. saindānaṃ . 2 Ma. taṃ . 3 Ma. hoti.
|707.1| Idaṃ vatvā bhūridatto pesesi caturo jane etha gacchatha uṭṭhetha khippaṃ pāpetha brāhmaṇaṃ. |707.2| Tassa taṃ vacanaṃ sutvā uṭṭhāya caturo janā pesitā bhūridattena khippaṃ pāpesuṃ brāhmaṇaṃ.
Maṇiṃ paggayha maṅgalyaṃ sādhu vittaṃ 1- manoramaṃ selaṃ byañjanasampannaṃ ko imaṃ maṇimajjhagā.
Lohitakkhisahassāhi samantā parivāritaṃ ajja kālaṃ pathaṃ 2- gacchaṃ ajjhagāhaṃ maṇiṃ imaṃ.
|710.1| Supaciṇṇo ayaṃ selo accito mahito sadā sudhārito sunikkhitto sabbatthamabhisādhaye. |710.2| Upacāravipannassa nikkhepe dhāraṇāya vā ayaṃ selo vināsāya pariciṇṇo ayoniso. |710.3| Nayimaṃ akusalo dibyaṃ maṇiṃ dhāretumāraho paṭipajja sataṃ nikkhaṃ dehimaṃ ratanaṃ mama.
Neva māyaṃ 3- maṇi keyyo gohi vā ratanehi vā selo byañjanasampanno neva keyyo maṇi mama.
No ce tayā maṇi keyyo gohi vā ratanehi vā atha kena maṇi keyyo taṃ me akkhāhi pucchito.
Yo me saṃse mahānāgaṃ tejasiṃ duratikkamaṃ @Footnote: 1 Yu. sādhucittaṃ . 2 Sī. Yu. padaṃ . 3 Ma. na ca mayāyaṃ. Tassa dajjaṃ imaṃ selaṃ jalantariva 1- tejasā.
Ko nu brāhmaṇavaṇṇena supaṇṇo patataṃ varo nāgaṃ jigiṃsamanveti 2- anvesaṃ bhakkhamattano.
Nāhaṃ dijādhipo homi na diṭṭho garuḷo mayā āsīvisena vittosmi 3- vejjo brāhmaṇa maṃ vidū.
Kiṃ nu tuyhaṃ balaṃ atthi kiṃ sippaṃ vijjate tava kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho uragaṃ nāpacāyasi.
|717.1| Āraññikassa isino ciraṃ rattaṃ tapassino supaṇṇo kosiyassakkhā visavijjaṃ anuttaraṃ. |717.2| Taṃ bhāvitattaññataraṃ sammantaṃ pabbatantare sakkaccantaṃ upaṭṭhāsiṃ rattindivamatandito. |717.3| So tadā pariciṇṇo me vattaṃ vā brahmacāriyaṃ 4- dibyaṃ pātukari mantaṃ kāmasā bhagavā mamaṃ. |717.4| Tyāhaṃ mante paratthaddho nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ ācariyo visaghātānaṃ ālambāyanoti 5- maṃ vidū.
Gaṇhāmase maṇiṃ tāta somadatta vijānāhi mā daṇḍena siriṃ pattaṃ kāmasā pajahāmase 6- .
|719.1| Sakaṃ nivesanaṃ pattaṃ yo taṃ brāhmaṇa pūjayi evaṃ kalyāṇakārissa kiṃ mohā dubbhimicchasi. @Footnote: 1 Ma. jalantamiva . 2 Ma. jigī - . 3 cittosmītipi pāṭho. Ma. vittoti. @ 4 Ma. vattavā brahmacariyavā . 5 Ma. alampānoti. Sī. Yu. ālambānoti. @ 6 Ma. pajahimse. |719.2| Sace tvaṃ 1- dhanakāmosi bhūridatto padissati 2- tameva gantvā yācassu bahuṃ dassati te dhanaṃ.
Hatthagataṃ pattagataṃ nikkiṇṇaṃ khādituṃ varaṃ mā no sandiṭṭhiko attho somadatta upaccagā.
|721.1| Paccati niraye ghore mahimassa vindrīyati 3- mittadubbhī hitaccāgī jīvare vāpi sussati 4- . |721.2| Sace tvaṃ 1- dhanakāmosi bhūridatto padissati maññe attakataṃ veraṃ na ciraṃ vedayissasi.
Mahāyaññaṃ yajitvāna evaṃ sujjhanti brāhmaṇā mahāyaññaṃ yajissāma evaṃ mokkhāma pāpakā.
Handadāni apāyāmi nāhaṃ ajja tayā saha padamekaṃ 5- na gaccheyyaṃ evaṃ kibbisakārinā.
Idaṃ vatvāna pitaraṃ somadatto bahussuto ujjhāpetvāna bhūtāni tamhā ṭhānā apakkami.
|725.1| Gaṇhāhetaṃ mahānāgaṃ āharetaṃ maṇiṃ mama indagopakavaṇṇābhā 6- yassa rohitako siro. |725.2| Kappāsapicurāsīva eso kāyo padissati 7- vammikaggagato seti taṃ tvaṃ gaṇhāhi brāhmaṇa.
Athosadhehi dibbehi jappaṃ mantapadāni ca evantaṃ asakkhi phuṭṭhuṃ 8- katvā parittamattano. @Footnote: 1 Sī. Yu. sace hi . 2 Ma. padassati . 3 Ma. mahissamapi vivarati. Sī. Yu. @mahissamava dīyati . 4 Sī. Yu. jīvare cāpi sussare . 5 Ma. padampekaṃ. @ 6 Ma. ...vaṇṇābho . 7 Sī. Yu. kāyassa dissati . 8 Ma. satthuṃ. Sī. Yu. saṭṭhuṃ.
|727.1| Mamaṃ disvāna āyantaṃ sabbakāmasamiddhinaṃ indriyāni ahaṭṭhāni sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tava. |727.2| Padumaṃ yathā hatthagataṃ pāṇinā parimadditaṃ sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tuyhaṃ mamaṃ disvāna edisaṃ.
Kacci nu te nābhissasi kacci te atthi vedanā yena sāvaṃ mukhaṃ tuyhaṃ mamaṃ disvāna āgataṃ.
|729.1| Supinaṃ tāta addakkhiṃ ito māsaṃ adhogataṃ dakkhiṇaṃ viya me bāhuṃ chetvā ruhiramakkhitaṃ puriso ādāya pakkāmi mama rodantiyā sati. |729.2| Yatohaṃ supinamaddakkhiṃ sudassana vijānāhi tato divā vā rattiṃ vā sukhaṃ me nopalabbhati.
|730.1| Yaṃ pubbe parivāriṃsu 1- kaññā ruciraviggahā hemajālapaṭicchannā bhūridatto na dissati. |730.2| Yaṃ pubbe parivāriṃsu 1- nettiṃsavaradhārino kaṇikārāva samphullā bhūridatto na dissati. |730.3| Handadāni gamissāma bhūridattanivesanaṃ dhammaṭṭhaṃ sīlasampannaṃ passāma tava bhātaraṃ.
|731.1| Tañca disvāna āyantaṃ bhūridattassa mātaraṃ bāhā paggayha pakkanduṃ bhūridattassa bhariyāyo. |731.2| Puttanteyye na jānāma ito māsaṃ adhogataṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. paricāriṃsu. Mataṃ vā yadi vā jīvaṃ bhūridattaṃ yasassinaṃ.
|732.1| Sakuṇī hataputtāva suññaṃ disvā kulāvakaṃ ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.2| Kururī hatacchāpāva 1- suññaṃ disvā kulāvakaṃ ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.3| Sā nūna cakkavakkīva pallalasmiṃ anūdake ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.4| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evaṃ jhāyāmi sokena bhūridattaṃ apassatī.
Sālāva sampamadditā 2- mālutena pamadditā senti puttā ca dārā ca bhūridattanivesane.
|734.1| Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ bhūridattanivesane ariṭṭho ca subhogo 3- ca padhāviṃsu 4- anantarā |734.2| amma assāsa mā soci evaṃdhammā hi pāṇino cavanti upapajjanti esāssa pariṇāmatā.
|735.1| Ahaṃpi tāta jānāmi evaṃdhammā hi pāṇino sokena ca paretasmiṃ bhūridattaṃ apassatī |735.2| ajja ce me imaṃ rattiṃ sudassana vijānāhi bhūridattaṃ apassantī maññe hissāmi jīvitaṃ.
|736.1| Amma assāsa mā soci ānayissāma bhātaraṃ @Footnote: 1 Ma. kurarī hatachāpāva . 2 Ma. sampamathitā . 3 Sī. Yu. subhago . 4 Sī. Yu. @upadhāviṃsu. Disodisaṃ gamissāma bhātupariyesanaṃ caraṃ |736.2| pabbate giriduggesu gāmesu nigamesu ca orena sattarattassa 1- bhātaraṃ passa āgataṃ.
Hatthā pamutto urago pāde te nipati bhusaṃ kacci nu ḍaṃsito 2- tāta mā bhāyi sukhito bhava.
Neva mayhaṃ ayaṃ nāgo alaṃ dukkhāya kāyaci yāvatatthi ahiggāho mayā bhiyyo na vijjati.
Ko nu brāhmaṇavaṇṇena datto 3- parisamāgato avhāyatu 4- suyuddhena suṇātu 5- parisā mama.
Tvaṃ maṃ nāgena ālamba ahaṃ maṇḍūkachāpiyā hotu no abbhutaṃ tattha ā sahassehi pañcahi.
|741.1| Ahañhi vasumā aḍḍho tvaṃ daliddosi māṇava ko nu te pāṭibhogatthi upajūtañca kiṃ siyā. |741.2| Upajūtañca me assa pāṭibhogo ca tādiso hotu no abbhutaṃ tattha ā sahassehi pañcahi.
Suṇohi me mahārāja vacanaṃ bhaddamatthu te pañcannaṃ me sahassānaṃ pāṭibhogo hi kittima.
Pettikaṃ vā iṇaṃ hoti yaṃ vā hoti sayaṃ kataṃ kiṃ tvaṃ evaṃ bahuṃ mayhaṃ dhanaṃ yācasi brāhmaṇa.
|744.1| Ālambāyano 6- hi nāgena mamaṃ abhijigiṃsati @Footnote: 1 Sī. Yu. dasarattassa . 2 Sī. kacci taṃ nu ḍaṃsī. Ma. kacci nu taṃ ḍaṃsī. @Yu. kaccitānuḍasī . 3 Ma. ditto. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. avhāyantu. @ 5 Ma. suṇantu . 6 Ma. alambāno. ito paraṃ īdisameva. Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā ḍaṃsayissāmi brāhmaṇaṃ. |744.2| Taṃ tvaṃ daṭṭhuṃ mahārāja ajja raṭṭhābhivaḍḍhana khagga 1- saṅghaparibyūḷho nīyāhi ahidassanaṃ 2- .
Neva taṃ atimaññāmi sippavādena māṇava atimattosi sippena uragaṃ nāpacāyasi.
|746.1| Ahampi nātimaññāmi sippavādena brāhmaṇa avisena ca nāgena bhusaṃ vañcayase janaṃ. |746.2| Evañcetaṃ jano jaññā yathā jānāmi taṃ ahaṃ na tvaṃ labhasi ālamba thusamuṭṭhiṃ 3- kuto dhanaṃ.
|747.1| Kharājino jaṭī rummī 4- datto parisamāgato yo tvaṃ evaṃ gataṃ nāgaṃ aviso atimaññasi |747.2| āpajja kho naṃ jaññāsi puṇṇaṃ uggassa tejasā 5- maññe taṃ bhasmarāsiṃva khippameso karissati.
Siyā visaṃ siluttassa duḍḍubhassa 6- silābhuno neva lohitasīsassa visaṃ nāgassa vijjati.
|749.1| Sutametaṃ arahataṃ saññatānaṃ tapassinaṃ idha dānāni datvāna saggaṃ gacchanti dāyakā jīvanto dehi dānāni yadi te atthi dātave. |749.2| Ayaṃ nāgo mahiddhiko tejasī duratikkamo tena taṃ ḍaṃsayissāmi so taṃ bhasmaṃ karissati. @Footnote: 1 Ma. khatta- . 2 Sī. Yu. abhidassanaṃ . 3 Ma. bhusamuṭṭhiṃ. Sī. Yu. sattumuṭṭhiṃ. @ 4 Ma. dummī . 5 Ma. tejaso. ito paraṃ īdisameva . 6 Ma. deḍḍubhassa.
|750.1| Mayāpetaṃ sutaṃ samma saññatānaṃ tapassinaṃ idha dānāni datvāna saggaṃ gacchanti dāyakā tvameva dehi jīvanto yadi te atthi dātave. |750.2| Ayaṃ accimukhī 1- nāma puṇṇā uggassa tejasā tāya taṃ ḍaṃsayissāmi sā taṃ bhasmaṃ karissati. |750.3| Yā dhītā dhataraṭṭhassa vemātā bhaginī mama sā ḍaṃsatu accimukhī 2- puṇṇā uggassa tejasā.
Chamāyañce nisiñcissaṃ brahmadatta vijānāhi tiṇalatāni osadhyo ussusseyyuṃ asaṃsayaṃ.
Uddhañce pātayissāmi brahmadatta vijānāhi satta vassāni yaṃ devo na vasse na himaṃ pate.
Udake ce nisiñcissaṃ brahmadatta vijānāhi yāvantodakajā pāṇā mareyyuṃ macchakacchapā.
Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ payāgasmiṃ patiṭṭhitaṃ ko maṃ ajjhoharī bhūto ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ.
Yadesa lokādhipatī yasassī bārāṇasiṃ pakīraharī 3- samantato tassāha putto uragūsabhassa subhogoti maṃ brāhmaṇa vedayanti.
Sacesi putto uragūsabhassa @Footnote: 1 Ma. ajamukhī . 2 Ma. sā taṃ ḍaṃsatajamukhī . Sī. Yu. sā dissatu accimukhī. @ 3 Ma. pakriya. Sī. Yu. pakiraparī. Kāsissa 1- rañño amarādhipassa mahesakkho aññataro pitā te maccesu mātā pana te atulyā na tādiso arahati brāhmaṇassa dāsaṃpi ohārituṃ 2- mahānubhāvo.
|757.1| Rukkhaṃ nissāya vijjhittho eṇeyyaṃ pātumāgataṃ so viddho dūramācari 3- saravegena pekkhavā 4- . |757.2| Taṃ tvaṃ patitamaddakkhi araññasmiṃ brahāvane sa maṃsakājamādāya sāyaṃ nigrodhupāgami. |757.3| Suvasāliyasaṅghuṭṭhaṃ piṅgiyaṃ 5- saṇṭhatāyutaṃ kokilābhirudaṃ rammaṃ dhuvaṃ haritasaddalaṃ. |757.4| Tattha te so pāturahu iddhiyā yasasā jalaṃ mahānubhāvo bhātā me kaññāhi parivārito. |757.5| So tena pariciṇṇo tvaṃ sabbakāmehi tappito aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi tante veraṃ idhāgataṃ. |757.6| Khippaṃ gīvaṃ pasārehi na te dassāmi jīvitaṃ bhātu parisaraṃ veraṃ chedayissāmi te siraṃ.
Ajjhāyako yācayogī āhutaggi ca brāhmaṇo etehi tīhi ṭhānehi avajjho bhavati 6- brāhmaṇo.
|759.1| Yaṃ puraṃ dhataraṭṭhassa ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. kaṃsassa . 2 Sī. Yu. ohātuṃ . 3 Ma. dūramacari. Sī. Yu. dūramasarā. @ 4 Ma. sīghavā. Sī. Yu. sekhavā . 5 Ma. piṅgalaṃ . 6 Ma. hoti. Jotate sabbasovaṇṇaṃ girimāhacca yāmunaṃ. |759.2| Tattha te purisabyagghā sodariyā mama bhātaro yathā te tattha vakkhanti tathā hessasi brāhmaṇa.
Anittarā ittarasampayuttā yaññā ca vedā ca subhoga loke tadaggarayhaṃ hi vinindamāno jahāti vittañca satañca dhammaṃ.
Ajjhenamariyā paṭhaviṃ janindā vessā kasiṃ pāricariyañca suddā upāgū paccekaṃ yathāpadesaṃ katāhu ete vasināti āhu.
|762.1| Dhātā vidhātā varuṇo kuvero somo yamo candimā vāyu suriyo etepi yaññaṃ puthuso yajitvā ajjhāyakānaṃ atha 1- sabbakāme. |762.2| Vikāsitā cāpasatāni pañca yo ajjuno balavā bhīmaseno sahassabāhu asamo paṭhabyā sopi tadā ādahi 2- jātavedaṃ.
Yo brāhmaṇe bhojayi dīgharattaṃ @Footnote: 1 Ma. atho . 2 Ma. mādahi. Annena pānena yathānubhāvaṃ pasannacitto anumodamāno subhoga devaññataro ahosi.
Mahāsanaṃ devamanomavaṇṇaṃ yo sappinā asakkhi bhojetumaggiṃ so yaññatantaṃ varato yajitvā dibbaṃ gatiṃ mucalindajjhagacchi.
Mahānubhāvo vassasahassakhīvī yo pabbaji dassaneyyo uḷāro hitvā apariyantaṃ raṭṭhaṃ 1- sasenaṃ rājā dudīpopajjhagāmi 2- saggaṃ.
|766.1| Yo sāgaro sāgarantaṃ vijitvā yūpaṃ subhaṃ sovaṇṇamayaṃ 3- uḷāraṃ ussesi vessānaramādahāno subhoga devaññataro ahosi. |766.2| Yassānubhāvena subhoga gaṅgā pavattati 4- dadhisanninnaṃ samuddaṃ so lomapādo paricariyamaggiṃ aṅgo sahassakkhapuramajjhagacchi.
Mahiddhiko devavaro yasassī @Footnote: 1 Sī. Yu. rathaṃ . 2 Ma. dudīpopi jagāma . 3 Ma. soṇṇamayaṃ . 4 Ma. pavattatha. Senāpati tidive vāsavassa so somayāgena malaṃ vihantvā subhoga devaññataro ahosi.
|768.1| Akārayi lokamimaṃ parañca bhāgīrathiṃ himavantañca vijjhaṃ 1- yo iddhimā devavaro yasassī sopi tadā ādahi jātavedaṃ. |768.2| Mālāgiri himavā yo ca vijjhā 2- sudassano nisabho kākaveru 3- ete ca aññe ca nagā mahantā cityā katā yaññakarebhi māhu.
Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ tapassinaṃ yācayogītidhāhu 4- tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ taṃ sāgarajjhohari tenapeyyo.
Āyāgavatthūni puthū paṭhabyā saṃvijjanti brāhmaṇā vāsavassa purimaṃ disaṃ pacchimaṃ dakkhiṇuttaraṃ saṃvijjamānā janayanti vedaṃ.
|771.1| Kalīhi dhīrāna kataṃ magānaṃ @Footnote: 1 Ma. gijjhaṃ . 2 Ma. gijjho . 3 Ma. kuveru. Sī. Yu. kākaneru . 4 Ma. ... @yogotidhāhu. Sī. Yu. ...ticāha. Bhavanti vedajjhagatā ariṭṭha marīcidhammaṃ asamekkhitattā māyāguṇā nātivahanti paññaṃ. |771.2| Vedā na tāṇāya bhavantirassa 1- mittadduno bhūnahuno narassa na tāyate pariciṇṇova 2- aggi dosantaraṃ maccamanariyakammaṃ. |771.3| Sabbañca maccā sadhanā sabhogā 3- ādīpitaṃ dāru tiṇena missaṃ dahaṃ na tappe asamatthatejo ko taṃ subhikkhaṃ dirasaññu kayirā. |771.4| Yathāpi khīraṃ vipariṇāmadhammaṃ dadhi bhavitvā navanītaṃpi hoti evaṃpi aggi vipariṇāmadhammo tejo samārūhati yogayutto. |771.5| Na dissati aggimanuppaviṭṭho sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi nāmatthamāno 4- araṇīnarena nākammunā jāyati jātavedo. |771.6| Sace hi aggi antarato vaseyya @Footnote: 1 Ma. bhavanti dassa . 2 Ma. ...ca . 3 Ma. sadhanaṃ sabhogaṃ . 4 Sī.Yu. nāmanthamāno. Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi sabbāni susseyyuṃ vanāni loke sukkhāni kaṭṭhāni ca pajjaleyyuṃ. |771.7| Karoti ce dārutiṇena puññaṃ bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ aṅgārikā loṇakarā ca sūdā sarīradāhāpi kareyyu puññaṃ. |771.8| Atha ce hi etepi karonti puññaṃ ajjhenamaggiṃ idha tappayitvā na koci lokasmiṃ karoti puññaṃ bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ. |771.9| Kathaṃ hi lokāpacito samāno amanuññagandhaṃ bahūnaṃ akantaṃ yadeva maccā parivajjayanti tadappasaṭṭhaṃ dirasaññu bhuñje. |771.10| Sikhiñhi 1- devesu vadanti eke āpaṃ milakkhū 2- pana devamāhu sabbeva ete vitathaṃ bhaṇanti aggi na devaññataro na āpo. |771.11| Anindriyaṃ santamasaññakāyaṃ @Footnote: 1 Ma. sikhimhi . 2 Sī. Yu. milakkhā. Vessānaraṃ kammakaraṃ pajānaṃ paricariyamaggiṃ sugatiṃ kathaṃ vajje pāpāni kammāni pakrubbamāno 1- . |771.12| Sabbābhibhūtāhudha jīvikatthā aggissa brahmā paricārikoti sabbānubhāvī ca vasī kimatthaṃ animmito nimmitaṃ vanditassa. |771.13| Hāsaṃ 2- anijjhānakkhamaṃ atacchaṃ sakkārahetu parikariṃsu pubbe te lābhasakkāre apātubhūte 3- sandhābhitā 4- jantubhi santidhammaṃ. |771.14| Ajjhenamariyā paṭhaviṃ janindā vessā kasiṃ pāricariyañca suddā upāgū paccekaṃ yathāpadesaṃ katāhu ete vasināti āhu. |771.15| Etañca saccaṃ vacanaṃ bhaveyya yathā idaṃ bhāsitaṃ brāhmaṇehi nākhattiyo jātu labhetha rajjaṃ nābrāhmaṇo mantapadāni sikkhe nāññatra vessā hi kasiṃ kareyya @Footnote: 1 Ma. pakubbamāno . 2 Ma. hassaṃ . 3 Ma. apātubhonte . 4 Ma. sandhāpitā. @Sī. Yu. santhambhitā. Suddo na muñce parapesanāya 1- . |771.16| Yasmā ca etaṃ vacanaṃ abhūtaṃ musāvime odariyā bhaṇanti tadappapaññā abhisaddahanti passanti taṃ paṇḍitā attanāva. |771.17| Khatyā hi vessānaṃ 2- baliṃ haranti ādāya satthāni caranti brāhmaṇā taṃ tādisaṃ saṅkhubhitaṃ pabhinnaṃ kasmā brahmā na ujuṃ karoti lokaṃ. |771.18| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī 3- pajānaṃ kiṃ sabbalokaṃ vidahi alakkhiṃ kiṃ sabbalokaṃ na sukhiṃ akāsi. |771.19| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī pajānaṃ māyā musāvajjamadena cāpi lokaṃ adhammena kimatthakāri 4- . |771.20| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī pajānaṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. parapessitāya . 2 Sī. Yu. khattā na vessāna . 3 Ma. brāhmā @bahbhūtapatī. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. kimatthamakāri. Sī. Yu. kimatthakāsi. Adhammiko bhūtapatī ariṭṭha dhamme satī so vidahī adhammaṃ. |771.21| Kīṭā paṭaṅgā uragā ca bheṅgā 1- hantvā kimiṃ sujjhati makkhikā ca ete hi dhammā anarīyarūpā kambojakānaṃ vitathā bahūnaṃ.
|772.1| Sace hi so sujjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ bhovādi bhovādinamārayeyyuṃ ye vāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. |772.2| Neva migā na pasunopi gāvo āyācanti attavadhāya keci vipphandamānā idha jīvikatthā yaññesu pāṇe pasumārabhanti 2- . |772.3| Yūpassa ne 3- pasubandhe ca bālā citrehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti ayante yūpo kāmaduho parattha bhavissati sassato samparāye. |772.4| Sace ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ @Footnote: 1 Ma. bhekā . 2 pasumāharantītipi pāṭho . 3 Sī. yūpassa te. Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi sace duhe tidive sabbakāme tevijjasaṅghāva puthū yajeyyuṃ na brāhmaṇā 1- kiñci na yājayeyyuṃ. |772.5| Kuto ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi kuto duhe tidive sabbakāme. |772.6| Saṭhā ca luddā ca paluddhabālā 2- citrehi 3- vaṇṇehi mukhaṃ nayanti ādāya aggiṃ mama dehi vittaṃ tato sukhī hohisi sabbakāme. |772.7| Tamaggihuttaṃ saraṇaṃ pavissa citrehi 3- vaṇṇehi mukhaṃ nayanti oropayitvā kesamassuṃ nakhañca vedehi vittaṃ atigāḷhayanti. |772.8| Kākā ulūkaṃva raho labhitvā ekaṃ samānaṃ bahukā samecca annāni bhutvā kuhakā kuhitvā @Footnote: 1 Ma. abrāhmaṇaṃ . 2 Sī. Yu. upaladadhabālā . 3 Ma. citatehi. Muṇḍaṃ karitvā yaññapathosajanti 1- . |772.9| Evaṃ hi so vañcito brāhmaṇehi eko samāno bahukā samecca te yogayogena vilumpamānā diṭṭhaṃ adiṭṭhena dhanaṃ haranti. |772.10| Akāsiyā rājūhi vānusiṭṭhā tadassa ādāya dhanaṃ haranti te tādisā corasamā asantā vajjhā na haññanti ariṭṭha loke. |772.11| Indassa bāhārasi dakkhiṇāti yaññesu chindanti palāsayaṭṭhiṃ tañcepi saccaṃ maghavā chinnabāhu kenassa indo asure jināti. |772.12| Tañceva tucchaṃ maghavā samaṅgī hantvā avajjho paramo sudevo 2- mantā ime brāhmaṇā tuccharūpā sandiṭṭhikā vañcanā esa loke. |772.13| Mālāgiri himavā yo ca vijjhā sudassano nisabho kākaveru 3- ete ca aññe ca nagā mahantā @Footnote: 1 Ma. ...pathossajanti . 2 Ma. sa devo . 3 Ma. kuveru. Cityā katā yaññakarebhimāhu. |772.14| Yathāpakārāni hi iṭṭhakāni cityā katā yaññakarebhimāhu na pabbatā honti tathāpakārā aññādisā acalā diṭṭhaselā. |772.15| Na iṭṭhakā honti silā cirena na tattha sañjāyati ayo na lohaṃ yaññañca etaṃ parivaṇṇayantā cityā katā yaññakarebhimāhu. |772.16| Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ tapassinaṃ yācayogītidhāhu 1- tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ taṃ sāgarajjhohari 2- tenapeyyo. |772.17| Parosahassaṃpi samantavede mantūpapanne nadiyo vahanti na tena byāpannarasūdakāni kasmā samuddo atulo apeyyo. |772.18| Yekeci kūpā idha jīvaloke loṇūdakā kūpakhaṇehi khātā na brāhmaṇajjhoharaṇena tesu @Footnote: 1 Ma. ...yogoti... . 2 Ma. sāgarojjhohari. Āpo apeyyo dirasaññurāhu 1- . |772.19| Pure puratthā kā kassa bhariyā mano manussaṃ ajanesi pubbe tenāpi dhammena na koci hīno evampi vossaggavibhaṅgamāhu. |772.20| Caṇḍālaputtopi adhicca vede bhāseyya mante kusalo matīmā 2- na tassa muddhā viphaleyya sattadhā mantā ime attavadhāya katā 3- . |772.21| Vācā katā giddhi katā gahitā dummocayā kābyāpathānupannā bālāna cittaṃ visame niviṭṭhaṃ tadappapaññā abhisaddahanti. |772.22| Sīhassa byagghassa ca dīpino ca na vijjatī porisiyaṃbalena manussabhāvo ca gavaṃva pekkho jātī hi tesaṃ asamā samānaṃ 4- . |772.23| Sace ca rājā paṭhaviṃ vijitvā sajīvavā assavā pārisajjo sayameva so sattusaṅghaṃ vijeyya @Footnote: 1 Ma. dvarasaññumāhu . 2 Sī.Yu. mutīmā . 3 Sī.Yu. kattā . 4 Ma. samānā. Tassappajā nicca sukhī bhaveyya. |772.24| Khattiyamantā ca tayo ca vedā atthena ete samakā bhavanti tesañca atthaṃ avinicchinitvā na bujjhati oghapathaṃva channaṃ. |772.25| Khattiyamantā ca tayo ca vedā atthena ete samakā bhavanti lābho alābho yaso ayaso ca sabbeva tesaṃ catunnañca 1- dhammā. |772.26| Yathāpi ibbhā dhanadhaññahetu kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā tevijjasaṅghāpi tatheva ajja kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā. |772.27| Ibbhehi ete samakā bhavanti niccussukā kāmaguṇesu yuttā kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā tadappapaññā dirasaññurā te.
|773.1| Kassa bherī mudiṅgā ca saṅkhā paṇavadindimā purato paṭipannāni hāsayantā rathesabhaṃ. |773.2| Kassa kañcanapaṭṭena puthunā vijjuvaṇṇinā @Footnote: 1 Sī. Yu. sabbe te sabbesaṃ catunna . 2 Ma. karonti. Yuvā kalāpasannaddho ko eti siriyā jalaṃ. |773.3| Ukkāmukhe pahaṭṭhaṃva khadiraṅgārasannibhaṃ mukhaṃ cārurivābhāti ko eti siriyā jalaṃ. |773.4| Kassa jambonadaṃ chattaṃ sasalākaṃ manoramaṃ ādiccaraṃsāvaraṇaṃ ko eti siriyā jalaṃ. |773.5| Kassa aṅgapariggayha 1- vālavījanimuttamaṃ ubhato varapaññassa 2- muddhani uparūpari. |773.6| Kassa pekkhuṇahatthāni citrāni ca mudūni ca suvaṇṇamaṇidaṇḍāni 3- caranti ubhatomukhaṃ. |773.7| Khadiraṅgāravaṇṇābhā ukkāmukhapahaṃsitā kassete kuṇḍalā vaggū sobhanti ubhatomukhaṃ. |773.8| Kassa vātena chupitā siniddhaggā dumu kāḷikā 4- sobhayanti nalātantaṃ nabhā vijjurivuggatā. |773.9| Kassa etāni akkhīni āyatāni puthūni ca ko sobhati visālakkho kassetaṃ uṇṇajaṃ mukhaṃ. |773.10| Kassete lapanajātā suddhā saṅkhavarūpamā bhāsamānassa sobhanti dantā kuppilasādisā. |773.11| Kassa lākhārasasamā hatthapādā sukhe ṭhitā ko so bimboṭṭhasampanno divā suriyova sobhati. |773.12| Himaccaye himavato 5- brahāsālova 6- pupphito @Footnote: 1 Ma. aṅgaṃ pariggayha. Sī. Yu. aṅkaṃ ... . 2 Sī. Yu. carate varapaññassa . 3 Ma. @kāñcanamaṇidaṇḍāni. Sī. Yu. tapaññamaṇidaṇḍāni . 4 Ma. niddhantā mudukāḷakā. @ 5 Ma. himavati . 6 Ma. mahāsālo va. Ko so odātapāvāro jayaṃ indova sobhati. |773.13| Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ maṇidaṇḍavicittakaṃ ko so parisamoggayha aṃse 1- khaggaṃ pamuñcati. |773.14| Suvaṇṇavikatā citrā sukatā citrasibbinī 2- ko so omuñcate pādā namo katvā mahesino.
Dhataraṭṭhassa te nāgā 3- iddhimanto yasassino samuddajāya uppannā ete nāgā mahiddhikāti. Bhūridattajātakaṃ chaṭṭhaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๖๘๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘