ภูริทัตชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าภูริทัตทรงบำเพ็ญศีลบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๘๗ · บรรทัด ๔๓๒๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๘ จาก ๑๓
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น กาณาริฏฐะนั่งเฝ้าประตูอยู่ เห็นสุโภคะพาพราหมณ์เนสาททรมานมาดังนั้น จึงเดินสวนทางไปบอกว่า แน่ะ พี่สุโภคะ พี่อย่าเบียดเบียนพราหมณ์นั้น เพราะพวกที่ชื่อว่าพราหมณ์ในโลกนี้ เป็นบุตรท้าวมหาพรหมถ้าท้าวมหาพรหมรู้เข้าก็จักโกรธว่า นาคเหล่านี้ เบียดเบียนแม้ลูกทั้งหลายของเราแล้ว จักทำนาคพิภพทั้งสิ้นให้พินาศ เพราะพวกที่ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เป็นผู้ประเสริฐและมีอานุภาพมากในโลก พี่ไม่รู้จักอานุภาพของพวกพราหมณ์เหล่านั้น ส่วนข้าพเจ้าเองรู้ เล่ากันมาว่า กาณาริฏฐะในภพที่เป็นลำดับที่ล่วงมาได้เกิดเป็นพราหมณ์บูชายัญ เพราะฉะนั้น จึงได้กล่าวอย่างนี้ ก็แลครั้นกล่าวแล้วด้วยอำนาจที่ตนเคยเสวยมาในกาลก่อน จึงมีปกติฝังอยู่ในการบูชายัญจึงเรียกสุโภคะและนาคบริษัทมาบอกว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงมาเถิด เราจักพรรณนาคุณของพราหมณ์ผู้ทำการบูชายัญ ดังนี้แล้วเมื่อเริ่มกล่าวพรรณนายัญจึงกล่าวว่าข้าแต่พี่สุโภคะ ยัญและเวททั้งหลายในโลกที่พวกพราหมณ์นอกนี้ประกอบขึ้น ไม่ใช่เป็นของเล็กน้อยเพราะฉะนั้น ผู้ติเตียนพราหมณ์ซึ่งใคร ๆ ไม่ควร
ติเตียน ชื่อว่าย่อมละทิ้งทรัพย์เครื่องปลื้มใจและธรรม ของสัตบุรุษเสีย
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนิตฺตรา ความว่า ดูก่อนสุโภคะ ยัญและเวททั้งหลายในโลกนี้ ที่พวกพราหมณ์ประกอบขึ้น ไม่ใช่เป็นเล็กน้อยไม่เลวทราม มีอานุภาพมาก. ยัญและเวทเหล่านั้น ที่พวกพราหมณ์นอกนี้ประกอบขึ้น เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่ใช่เล็กน้อยเลย. บทว่า ตทคฺครยฺหํ ความว่า ผู้ติเตียนพราหมณ์ที่ไม่ควรติ ชื่อว่า ย่อมละทิ้งทรัพย์และธรรมของสัตบุรุษ คือของบัณฑิตทั้งหลาย.
เล่ากันมาว่า เขาได้กล่าวว่า นาคบริษัททั้งหลายอย่าได้เพื่ออันกล่าวว่าพราหมณ์นี้ ได้ทำกรรมประทุษร้ายต่อมิตรในพระภูริทัตนี้.
ลำดับนั้น กาณาริฏฐะ ได้กล่าวกะสุโภคะนั้นว่า ดูก่อนพี่สุโภคะพี่สุโภคะรู้หรือไม่ว่าโลกนี้ใครสร้าง เมื่อสุโภคะตอบว่า ไม่รู้ เพื่อจะแสดงว่าโลกนี้ท้าวมหาพรหม ปู่ของพวกพราหมณ์สร้าง จึงกล่าวคาถาอีกว่า
พวกพราหมณ์ ถือการทรงไตรเพท พวกกษัตริย์ ปกครองแผ่นดิน พวกแพศย์ยึดการไถนา และพวกศูทร ยึดการบำเรอ วรรณะทั้ง ๔ นี้ เข้าถึงการงามตามที่ อ้างมาเฉพาะอย่าง ๆ นั้น กล่าวกันว่า มหาพราหมผู้มี อำนาจจัดทำไว้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปาคู แปลว่า เข้าถึงแล้ว. เล่ากันมาว่า พรหมนิรมิตวรรณะ ๔ มี พราหมณ์เป็นต้นแล้ว กล่าวกะพราหมณ์ทั้งหลายผู้ประเสริฐ เป็นอันดับแรกว่า พวกท่านจงยึดการศึกษาไตรเพทเท่านั้นอย่างกระทำสิ่งอะไรอื่น. กล่าวกะพระราชาว่า พวกท่านจงปกครองแผ่นดินอย่างเดียว อย่ากระทำสิ่งอะไรอื่น. กล่าวพวกแพศย์ว่า พวกท่านจง ยึดการไถนาอย่างเดียว. กล่าวกะพวกศูทรว่า พวกท่านจงยึดการบำเรอวรรณะ ๓อย่างเดียว
ตั้งแต่นั้นมา ท่านกล่าวว่า พราหมณ์ผู้ประเสริฐยึดการศึกษาไตรเพทพระราชายึดการปกครอง แพศย์ยึดการไถนา ศูทรยึดการบำเรอ. บทว่า ปจฺเจกํ ยถาปเทสํ ความว่า เมื่อจะเข้ายึด ยึดเอาตามทำนองที่พราหมณ์กล่าวแล้ว โดยสมควรตามตระกูล และประเทศของตน. บทว่า กตาหุ เอเต วสินาติ อาหุความว่า ท่านแสดงว่า พราหมณ์เหล่านั้น เป็นผู้อันท้าวมหาพรหม ผู้มีอำนาจได้สร้างไว้อย่างนี้.
กาณาริฎฐะกล่าวว่า ขึ้นชื่อว่า มหาพรหมผู้มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็ผู้ใดทำจิตให้เลื่อมใสในมหาพรหมณ์เหล่านั้น ย่อมให้ทาน ผู้นั้นไม่มีการถือปฏิสนธิในที่อื่น ย่อมไปสู่เทวโลก อย่างเดียวจึงกล่าวว่า
พระพรหมผู้สร้างโลก ท้าววรุณ ท้าวกุเวร ท้าว โสมะ พระยายม พระจันทร์ พระวายุ พระอาทิตย์ แม้ท่านเหล่านี้ ก็ล้วนบูชายัญมามากแล้ว และบูชาสิ่ง ที่น่าใคร่ทุกอย่าง แก่พราหมณ์ผู้ทรงเวท ท้าวอรชุน
และท้าวภีมเสน มีกำลังมาก มีแขนนับพัน ไม่มีใครเสมอในแผ่นดิน ยกธนูได้ ๕๐๐ คัน ก็ได้บูชาไฟ
มาแต่ก่อน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอเตปิ ได้แก่ เทวราชผู้บูชายัญเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า ปุถุโล ความว่า บูชายัญมามากมาย. ด้วยบทว่า อถ สพฺพกาเม นี้ ท่านแสดงว่า อนึ่ง ให้สิ่งซึ่งน่าใคร่ทั้งปวง แก่พราหมณ์ผู้ทรงเวท จึงถึงฐานะเหล่านี้. บทว่า วิกาสิตา แปลว่า ฉุดคร่ามา. บทว่าจาปสตานิ ปญฺจ ความว่า ไม่ใช่เพียงคันธนู ๕๐๐ คัน ถึงธนูใหญ่๕๐๐ คัน ก็ยังคร่ามาได้ด้วยตนเอง. เสนาผู้น่ากลัว ชื่อว่า ภีมเสนะ. บทว่า สหสฺสพาหุ ความว่า ไม่ใช่ท่านมีแขนนับพัน หมายความว่า ท่านสามารถยกธนูใหญ่ ซึ่งต้องยกด้วยแขนจำนวน ๑,๐๐๐ แขน ของคนผู้ถือธนู ๕๐๐คนได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อาทหิ ชาติเวทํ ความว่าในกาลนั้น พระราชาแม้นั้น ให้พราหมณ์ทั้งหลายอิ่มหนำด้วยกามทั้งปวง ให้จุดไฟตั้งบำเรอไฟ เพราะเหตุนั้นนั่นแลท่าน จึงบังเกิดในเทวโลก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ชื่อว่า พราหมณ์ทั้งหลายเป็นใหญ่ในโลกนี้.
กาณาริฏฐะนั้นเมื่อจะสรรเสริญเฉพาะพวกพราหมณ์ แม้ให้ยิ่งขึ้นไปจึงกล่าวคาถาว่า
ดูก่อนพี่สุโภคะ ผู้ใดเลี้ยงพราหมณ์ มานานด้วย ข้าวและน้ำตามกำลัง ผู้นั้นมีจิตเลื่อมใสอนุโมทนาอยู่ ได้เป็นเทพเจ้าองค์หนึ่ง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โย เป็นบทแสดงอนิยม คือท่านแสดงว่าผู้นั้นใดเช่นพระเจ้าพาราณสีองค์เก่า. บทว่า ยถานุภาวํ ความว่า บริจาคสิ่งทั้งหมดที่มีอยู่แก่เขาตามกำลังแล้วให้บริโภค. บทว่า เทวญฺตโร ความว่าดูก่อนพี่สุโภคะเขาได้เป็นเทวราชผู้มีศักดิ์ใหญ่ตนหนึ่ง. พราหมณ์ทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศอย่างนี้.
ลำดับนั้น กาณาริฏฐะ เมื่อจะนำเหตุแม้อื่นอีกมาแสดง จึงกล่าวคาถาว่า
พราหมณ์ผู้ใด สามารถบูชาเทวดา คือไฟ ผู้กิน มาก มีสีไม่ทราม ไม่อิ่มหนำด้วยเนยใส พราหมณ์ ผู้นั้น บูชายัญวิธี แก่เทวดา คือ ไฟผู้ประเสริฐแล้ว ไดไปบังเกิดในทิพยคติและได้เข้าเฝ้าพระเจ้ายุตินทะ.๑
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหาสนํ แปลว่า ผู้กินมาก. บทว่า เชตุํ แปลว่า เมื่ออิ่มหนำ. บทว่า ยญฺตฺตํ ได้แก่ วิธีบูชายัญ. บทว่า
๑. บาลีเป็น พระเจ้ามุจลินท์. วรโต ได้แก่ บูชาเทวดาคือไฟผู้ประเสริฐ. บทว่า มุชตินฺทชฺฌคจฺฉิ ความว่า พระเจ้ามุชตินทะได้ทรงเข้าถึงแล้ว.
เล่ากันมาว่า พระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่า มุชตินทะ ในกรุงพาราณสี ในกาลก่อน ตรัสสั่งให้เรียกพราหมณ์ทั้งหลายมาแล้ว ถามถึงทางไปสวรรค์.
ลำดับนั้น พราหมณ์เหล่านั้น ทูลพระราชานั้นว่า ขอพระองค์จงทรงกระทำสักการะ แก่พวกพราหมณ์ และแก่เทวดาผู้เป็นพราหมณ์ เมื่อพระราชาตรัสถามว่า เทวดาผู้เป็นพราหมณ์เหล่าไหน จึงทูลว่า เทวดาคือไฟ ดังนี้แล้วจึงทูลพระราชาว่า ขอพระองค์จงให้ไฟนั้นอิ่มหนำด้วยเนยใสและเนยข้นพระราชานั้นได้ทรงกระทำอย่างนั้น.
กาณาริฏฐะนั้น เมื่อจะประกาศความนั้น จึงกล่าวคาถานี้ว่า
พระเจ้าทุทีปะ มีอานุภาพมาก มีอายุ ๑,๐๐๐ ปี มีพระรูปงาม น่าดูยิ่งนัก ทรงละแว่นแคว้น อันไม่มี
ที่สุดพร้อมทั้งเสนา เสด็จออกผนวชแล้ว ได้เสด็จสู่สวรรค์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปพฺพชิ ความว่า ผู้ครองราชสมบัติสิ้น ๕๐๐ ปี กระทำสักการะแก่พราหมณ์ทั้งหลาย แล้วละราชสมบัติอันหาที่สุดมิได้ พร้อมด้วยเสนาออกผนวช ทรงการทำสมณธรรม ๕๐๐ ปี เป็นพระทักขิไณยผู้เลิศน่าดูน่าชม. บทว่า ทุทีโปปิ ท่านกล่าวว่า พระราชาทรงพระนามว่า ทุทีปะ นั้น บูชาพราหมณ์ทั้งหลายเท่านั้น ก็เสด็จไปสู่สวรรค์บาลีว่า ทุทิปะ ก็มี.
กาณาริฏฐะ เมื่อจะแสดงอุทาหรณ์แม้อื่นอีก แก่สุโภคะนั้น จึงกล่าวคาถาว่า
ข้าแต่พี่สุโภคะ พระเจ้าสาครราชทรงปราบ แผ่นดินอันมีสาครเป็นที่สุด รับสั่งให้ตั้งเสาผูกสัตว์ บูชายัญอันงามยิ่งนัก ล้วนแล้วด้วยทองคำ ทรงบูชา ไฟแล้วได้เป็นเทพเจ้าองค์หนึ่ง แม่น้ำคงคาและ สมุทร เป็นที่สั่งสมนมส้ม ย่อมเป็นไปด้วยอานุภาพ ของผู้ใด ผู้นั้นคือ พระเจ้าอังคโลมบาท ทรงบำเรอ ไฟ แล้วเสด็จไปเกิดในพระนครของท้าวสหัสสนัยน์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สาครนฺตํ ได้แก่ แผ่นดินมีสาครเป็นที่สุด. บทว่า อุสฺเสสิ ความว่า เมื่อท่านถามถึงทางสวรรค์กะพวกพราหมณ์ครั้นพวกพราหมณ์กล่าวว่า จงให้ยกเสาบูชายัญทองคำขึ้น จึงให้ยกขึ้นเพื่อฆ่าสัตว์เลี้ยง. บทว่า เวสฺสานรมาทหาโน ความว่า เริ่มบูชาไฟเทวดา อีกอย่างหนึ่งบาลีว่า เวสฺสานรึ ดังนี้ก็มี. บทว่า เทวญฺตโร กาณาริฏฐะกล่าวว่าดูก่อนพี่สุโภคะ ก็พระราชาองค์นั้นบูชาไฟแล้ว ได้เป็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ตนหนึ่ง. บทว่า ยสฺสานุภาเวน ความว่า ดูก่อนพี่สุโภคะ แม่น้ำคงคาและมหาสมุทรใครสร้างพี่รู้ไหม. สุโภคะกล่าวว่า เราไม่รู้. กาณาริฏฐะกล่าวว่า พี่ไม่รู้อะไร พี่รู้แต่จะโบยตีพราหมณ์เท่านั้น ก็ในอดีตกาลพระเจ้ากรุงพาราณสีทรงพระนามว่าอังคโลมบาท ตรัสถามทางสวรรค์กะพวกพราหมณ์ เมื่อพวกพราหมณ์ทูลว่า พระองค์จงเสด็จเข้าไปหิมวันต์กระทำสักการะแก่พราหมณ์ทั้งหลายแล้วบำเรอไฟ พระองค์จึงพาแม่โคนมและพระมเหสีหาประมาณมิได้เข้าไปยังหิมวันต์ได้กระทำอย่างนั้น เมื่อพระราชตรัสถามว่า นมสดและนมส้มที่เหลือจากพวกพราหมณ์บริโภคแล้วจะพึงทำอย่างไร จึงกล่าวว่าจงทิ้งเสีย. ในที่ ๆ น้ำนมแต่ละน้อยถูกทิ้งลงไปนั้น ๆ ได้กลายเป็นแม่น้ำน้อย ส่วนน้ำนมนั้นกลายเป็นนมส้มไหลไปขังอยู่ในที่ใด ที่นั้นได้กลายเป็นสมุทรไป พระเจ้าพาราณสีทรงกระทำสักการะเห็นปานนี้ เสด็จไปสู่บุรีของท้าวสหัสสนัยน์ ผู้บำเรอไฟตามวิธีที่พราหมณ์กล่าว ด้วยประการฉะนี้.
กาณาริฏฐะ ครั้นนำอดีตนิทานนี้มาชี้แจงแก่สุโภคะดังนี้แล้ว จึงกล่าวคาถาว่า
เทวดาผู้ประเสริฐ มีฤทธิ์มาก มียศ มีเสนาบดีของท้าววาสวะในไตรทิพย์ กำจัดมลทินด้วยโสมยาควิธี (บูชาด้วยการดื่มน้ำโสม) ได้เป็นเทพเจ้าองค์
หนึ่ง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โส โสมยาเคน มลํ วิหนฺตฺวา ความว่า ดูก่อนพี่สุโภคะผู้เจริญ บัดนี้ ผู้ที่เป็นเสนาบดรีของท้าวสักกเทวราชมียศมาก เป็นเทพบุตร แม้ผู้นั้น เมื่อก่อน เป็นพระเจ้าพาราณสี ถามถึงทางเป็นที่ไปสวรรค์กะพวกพราหมณ์ เมื่อพวกพราหมณ์กล่าวว่าขอพระองค์จงลอยมลทินของตน ด้วยโสมยาควิธีแล้วจะไปสู่เทวโลก จึงทรงกระทำสักการะใหญ่แก่พราหมณ์ทั้งหลายแล้ว กระทำการบูชาโสมยาคะ ตามวิธีที่พวกพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวแล้ว จึงทรงกำจัดมลทินด้วยวิธีนั้นแล้ว เกิดเป็นเทพเจ้าองค์หนึ่งเมื่อจะประกาศความนี้จึงกล่าวอย่างนี้
เมื่อกาณาริฏฐะจะแสดงอุทาหรณ์แม้อื่นอีกแก่สุโภคะ จึงกล่าวว่า
เทวดาผู้ประเสริฐ มีฤทธิ์เรืองยศสร้างโลกนี้โลกหน้า แม่น้ำภาคีรถี๑ ขุนเขาหิมวันต์และเขาวิชฌะ ได้บูชาไฟมาก่อน ภูเขามาลาคิริ ขุนเขาหิมวันต์ เขา
วิชฌะ ภูเขาสุทัสนะ ภูเขานิสภะ ภูเขากากเวรุ ภูเขาเหล่านี้ และภูเขาใหญ่อื่น ๆ กล่าวกันว่าพวก พราหมณ์ผู้บูชายัญได้ก่อสร้างไว้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวทํ ท่านแสดงว่า ดูก่อนพี่สุโภคะ. มหาพรหมใด ได้สร้างโลกนี้และโลกหน้า แม่น้ำ
๑. ศัพท์ว่า ภาติรถี อรรถกถาว่า ภาติรถิคงคา อภิธานว่า ภาคิรถี. ภาคีรถี แม่น้ำคงคา ขุนเขาหิมวันต์ เขาวิชฌะและเขากากเวรุ ในกาลใดมหาพรหมแม้นั้นได้เป็นมาณพก่อนกว่าพรหมอุบัติ ในกาลนั้นเขาเริ่มต้นบูชาไฟเป็นมหาพรหมได้สร้างทุกสิ่งทุกอย่าง พราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ก็เป็นอย่างนั้น. บทว่า จิตฺยา กตา ความว่า เล่ากันมาว่า เมื่อก่อน พระเจ้ากรุงพาราณสีพระองค์หนึ่ง ตรัสถามถึงทางไปสวรรค์กะพวกพราหมณ์ เมื่อพวกพราหมณ์ทูลว่า ขอพระองค์จงทำสักการะแก่พวกพราหมณ์ พระองค์ก็ได้ถวายมหาทานแก่พราหมณ์เหล่านั้นแล้ว ตรัสถามว่า ในการให้ทานของข้าพเจ้านี้ ไม่มีผลหรือ เมื่อพวกพราหมณ์ทูลว่า มีทั้งหมดพระเจ้าข้า แต่อาสนะไม่เพียงพอแก่พวกพราหมณ์ จึงรับสั่งให้ก่ออิฐสร้างอาสนะทั้งหลาย. ที่นอนและตั่งที่พระองค์ให้ก่อสร้างขึ้นนั้น เจริญด้วยอานุภาพของพวกพราหมณ์ กลายเป็นภูเขามาลาคิริเป็นต้น ภูเขาเหล่านั้นกล่าวกันว่า พวกพราหมณ์ผุ้บูชายัญได้สร้างไว้ด้วยประการฉะนี้แล.
ลำดับนั้น กาณาริฏฐะจึงกล่าวกะสุโภคะนั้นอีกว่า พี่สุโภคะ ก็พี่รู้หรือไม่ว่า เพราะเหตุไร สมุทรนี้จึงเกิดเป็นน้ำเค็ม ดื่มไม่ได้. สุโภคะกล่าวว่า ดูก่อนอริฏฐะ พี่ไม่รู้. กาณาริฏฐะจึงกล่าวกะสุโภคะนั้นว่า พี่ก็รู้แต่จะเบียดเบียนพวกพราหมณ์เท่านั้นไม่รู้อะไรอื่นเลย คอยฟังเถิด จึงกล่าวคาถาว่า
ชนทั้งหลายเรียกพราหมณ์ผู้ทรงเวท ผู้เข้าถึง คุณแห่งมนต์ ผู้มีตบะ ในโลกนี้ว่า ผู้ประกอบในการ ขอ มหาสมุทรซัดท่วมพราหมณ์ผู้กำลังตระเตรียมน้ำ อยู่ ที่ฝั่งมหาสมุทร เพราะเหตุนั้น น้ำในมหาสมุทร จึงดื่มไม่ได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยาจโยคีติธาหุ ความว่า ชนทั้งหลายในโลกนี้เรียกพราหมณ์นั้นว่า ยาจโยคี ผู้ประกอบในการอ้อนวอนขอ. บทว่า อุทกํ สชฺชนฺตํ ความว่า เล่ากันว่า วันหนึ่งพราหมณ์นั้น กระทำกรรมคือการลอยบาป ยืนอยู่ที่ริมฝั่ง ตักน้ำจากสมุทร กระทำการดำเกล้าสระหัวของตน ขณะนั้นสาครกำเริบท่วมทับพราหมณ์นั้น ผู้กระทำอย่างนั้น มหาพรหมได้ทรงสดับเหตุนั้นจึงโกรธว่า ได้ทราบว่า สาครนี้ฆ่าบุตรเรา จึงสาปว่าสมุทรจงดื่มไม่ได้จงเป็นน้ำเค็ม ด้วยเหตุนั้นนั่นเองสมุทรจึงดื่มไม่ได้ กลายเป็นน้ำเค็ม ชื่อว่าพราหมณ์เหล่านี้ มีคุณมากถึงปานนี้แล.
กาณาริฏฐะกล่าวต่อไปว่าวัตถุที่ควรบูชา คือพวกพราหมณ์เป็นอันมากมี
อยู่บนแผ่นดิน ของท้าววาสวะ พราหมณ์ทั้งหลายมี
อยู่ในทิศบูรพา ทิศปัจฉิม ทิศทักษิณและทิศอุดรย่อมยังปีติและโสมนัสให้เกิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วาสวสฺส ความว่า ของท้าววาสวะ คือของท้าวสักกเทวราช ผู้ให้ทานแก่พวกพราหมณ์ในกาลก่อนแล้วถึงความเป็นท้าววาสวะ. บทว่า อายาควตฺถูนิ ความว่า พราหมณ์เป็นอันมาก ในปฐพีคือในแผ่นดิน ผู้เป็นบุญเขตในกาลก่อนผู้เป็นทักขิไณยอันเคยมีอยู่. บทว่า ปุริมํ ทิสํ ความว่า แม้บัดนี้พราหมณ์เหล่านั้นมีอยู่ในทิศทั้ง ๔ นี้ ย่อมให้เกิดความปลื้มปีติเป็นอันมากคือนำมาซึ่งความมีปีติและโสมนัสแก่ท้าววาสวะนั้น.
อริฏฐะ พรรณนาถึงพราหมณ์ ยัญ และ เวทด้วยคาถา ๑๔ คาถาด้วยประการฉะนี้.
จบการพรรณนายัญญวาท
นาคเป็นอันมากผู้มาเยี่ยมเยียนพระมหาสัตว์ฟังถอยคำนั้นของกาณาริฏฐะนั้นแล้ว ก็พลอยถือเอาผิด ๆ ด้วยคิดว่า กาณาริฏฐะพูดแต่ความจริงเท่านั้น. พระมหาสัตว์นอนป่วยอยู่ ได้ฟังคำนั้นทั้งหมดแล้ว. ทั้งพวกก็มาแจ้งให้ท่านทราบอีก. ลำดับนั้นท่านคิดว่า อริฏฐะพรรณนาทางผิดๆ เอาเถอะเราจะทำลายวาทะของกาณาริฏฐะนั้น แล้วจักกระทำบริษัทให้เป็นสัมมาทิฏฐิ ท่านลุกขึ้นอาบน้ำ ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง นั่งบนธรรมาสน์ สั่งให้นาคบริษัททั้งหมดประชุมกัน ให้เรียกกาณาริฏฐะมาแล้วกล่าวว่า เจ้ากล่าวสรรเสริญสิ่งที่ไม่จริงคือ เวท ยัญ และพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ขึ้นชื่อว่า การบูชายัญด้วยวิธีเวทของพราหมณ์ทั้งหลาย ไม่นับว่าเป็นสิ่งประเสริฐเลย และไม่ใช่เป็นทางแห่งสวรรค์ เราจะชี้ข้อไม่เป็นจริงในวาทะของท่าน ดังนี้แล้ว เมื่อจะเริ่มชื่อวาทะอันว่าด้วยประเภทแห่งยัญจึงกล่าวว่า
ดูก่อนอริฏฐะ ความกาลีคือความปราชัยของนัก
ปราชญ์ทั้งหลายกลับเป็นความมีชัยของคนโง่เขลา ผู้ทรงเวท. ไตรเพทเป็นเหมือนอาการของพยับแดด
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๒๘–๑๔๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๘๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Yaṅkiñci ratanamatthi dhataraṭṭhanivesane sabbāni te upayantu dhītaraṃ dehi rājino.
Na no vivāho nāgehi katapubbo kudācanaṃ taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ kathaṃ amhe karomase.
|689.1| Jīvitaṃ nūna te cattaṃ raṭṭhaṃ vā manujādhipa na hi nāge kuppitamhi ciraṃ jīvanti tādisā. |689.2| Yo tvaṃ deva manussosi iddhimantaṃ aniddhimā varuṇassa niyaṃ puttaṃ yāmunaṃ atimaññasi.
|690.1| Nātimaññāmi rājānaṃ dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ dhataraṭṭho hi nāgānaṃ bahūnamapi issaro. |690.2| Ahi mahānubhāvopi na me dhītaramāraho khattiyo ca videhānaṃ abhijātā samuddajā.
Kambalassatarā uṭṭhentu sabbe nāge nivedaya bārāṇasiṃ pavajjantu mā ca kañci 2- viheṭhayuṃ. @Footnote: 1 Ma. avattathāti . 2 Sī. Yu. kiñci.
|692.1| Nivesanesu sobbhesu rathiyā caccaresu ca rukkhaggesu ca lambantu vitatā toraṇesu ca. |692.2| Ahampi sabbasetena mahatā sumahaṃ puraṃ parikkhipissaṃ bhogehi kāsīnaṃ janayaṃ bhayaṃ.
|693.1| Tassa taṃ vacanaṃ sutvā uragānekavaṇṇino bārāṇasiṃ pavajjiṃsu na ca kañci viheṭhayuṃ. |693.2| Nivesanesu sobbhesu rathiyā caccaresu ca rukkhaggesu ca lambiṃsu vitatā toraṇesu ca. |693.3| Ete disvāna lambante pūthū kandiṃsu nāriyo nāge soṇḍikate disvā passasante mahuṃ mahuṃ 1- . |693.4| Bārāṇasī sabyādhitā 2- āturā samapajjatha bāhā paggayha pakkanduṃ dhītaraṃ dehi rājino.
|694.1| Pupphābhihārassa vanassa majjhe ko lohitakkho vihatantaraṃso 3- kā kambukāyūradharā suvatthā tiṭṭhanti nāriyo dasa vandamānā. |694.2| Ko tvaṃ brahābāhu vanassa majjhe virocasi ghatasitto va aggi mahesakkho aññatarosi yakkho udāhu nāgosi mahānubhāvo. @Footnote: 1 Ma. muhuṃ muhuṃ . 2 Ma. pabyadhitā . 3 Ma. vitatantaraṃso.
|695.1| Nāgohamasmi iddhimā tejasī 1- duratikkamo ḍaṃseyyaṃ tejasā kuddho phītaṃ janapadaṃ api. |695.2| Samuddajā hi me mātā dhataraṭṭho ca me pitā sudassanakaniṭṭhosmi bhūridattoti maṃ vidū.
|696.1| Yaṃ gambhīraṃ sadāvaṭṭaṃ rahadaṃ bhesmaṃ 2- pekkhasi eso dibyo mamāvāso anekasataporiso. |696.2| Mayūrakoñcābhirudaṃ nīlodaṃ vanamajjhato yamunaṃ pavisa mā bhīto khemaṃ vattavatiṃ 3- sivaṃ.
Tattha patto sānucaro saha puttena brāhmaṇa pūjito mayhaṃ kāmehi sukhaṃ brāhmaṇa vacchasi.
|698.1| Samā samantaparito pahutatagarā 4- mahī indagopakasañchannā sobhati harituttamā. |698.2| Rammāni vanacetyāni rammā haṃsupakūjitā opupphapadumā tiṭṭhanti pokkharaññā 5- sunimmitā. |698.3| Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā sabbe veḷuriyāmayā sahassathambhā pāsādā pūrā kaññāhi jotare. |698.4| Vimānaṃ upapannosi dibbaṃ puññehi attano asambādhaṃ sivaṃ rammaṃ accantasukhasañhitaṃ. |698.5| Maññe sahassanettassa vimānaṃ nābhikaṅkhasi iddhi hi tyāyaṃ vipulā sakkasseva jutīmato. @Footnote: 1 Ma. tejassī . 2 Ma. bhismaṃ . 3 Ma. vattavataṃ . 4 Ma. pahūtatagarā. Sī. Yu. @bahukā tatgarā . 5 Ma. pokkharañño.
Manasāpi na pattabbo ānubhāvo jutīmato paricāriyamānānaṃ indānaṃ 1- vasavattinaṃ.
Taṃ vimānaṃ abhijjhāya amarānaṃ sukhesinaṃ uposathaṃ upavasanto semi vammikamuddhani.
|701.1| Ahañca migamesāno saputto pāvisiṃ vanaṃ te 2- maṃ mataṃ vā jīvaṃ vā nābhivedenti ñātakā. |701.2| Āmantaye bhūridattaṃ kāsiputtaṃ yasassinaṃ tayā no samanuññātā api passemu ñātake.
|702.1| Eso hi vata me chando yaṃ vasesi mamantike na hi etādisā kāmā sulabhā honti mānuse. |702.2| Sace tvaṃ nicchase vatthuṃ mama kāmehi pūjito mayā tvaṃ samanuññāto sotthiṃ passāhi ñātake.
Dhārayimaṃ maṇiṃ dibyaṃ pasuṃ putte ca vindasi arogo sukhito hohi 3- gacchevādāya brāhmaṇa.
Kusalaṃ paṭinandāmi bhūridatta vaco tava pabbajissāmi jiṇṇosmi na kāme abhipatthaye.
Brahmacariyassa ce bhaṅgo hoti bhogehi kāriyaṃ avikappamāno eyyāsi bahuṃ dassāmi te dhanaṃ.
Kusalaṃ paṭinandāmi bhūridatta vaco tava punapi āgamissāmi sace attho bhavissati. @Footnote: 1 Ma. saindānaṃ . 2 Ma. taṃ . 3 Ma. hoti.
|707.1| Idaṃ vatvā bhūridatto pesesi caturo jane etha gacchatha uṭṭhetha khippaṃ pāpetha brāhmaṇaṃ. |707.2| Tassa taṃ vacanaṃ sutvā uṭṭhāya caturo janā pesitā bhūridattena khippaṃ pāpesuṃ brāhmaṇaṃ.
Maṇiṃ paggayha maṅgalyaṃ sādhu vittaṃ 1- manoramaṃ selaṃ byañjanasampannaṃ ko imaṃ maṇimajjhagā.
Lohitakkhisahassāhi samantā parivāritaṃ ajja kālaṃ pathaṃ 2- gacchaṃ ajjhagāhaṃ maṇiṃ imaṃ.
|710.1| Supaciṇṇo ayaṃ selo accito mahito sadā sudhārito sunikkhitto sabbatthamabhisādhaye. |710.2| Upacāravipannassa nikkhepe dhāraṇāya vā ayaṃ selo vināsāya pariciṇṇo ayoniso. |710.3| Nayimaṃ akusalo dibyaṃ maṇiṃ dhāretumāraho paṭipajja sataṃ nikkhaṃ dehimaṃ ratanaṃ mama.
Neva māyaṃ 3- maṇi keyyo gohi vā ratanehi vā selo byañjanasampanno neva keyyo maṇi mama.
No ce tayā maṇi keyyo gohi vā ratanehi vā atha kena maṇi keyyo taṃ me akkhāhi pucchito.
Yo me saṃse mahānāgaṃ tejasiṃ duratikkamaṃ @Footnote: 1 Yu. sādhucittaṃ . 2 Sī. Yu. padaṃ . 3 Ma. na ca mayāyaṃ. Tassa dajjaṃ imaṃ selaṃ jalantariva 1- tejasā.
Ko nu brāhmaṇavaṇṇena supaṇṇo patataṃ varo nāgaṃ jigiṃsamanveti 2- anvesaṃ bhakkhamattano.
Nāhaṃ dijādhipo homi na diṭṭho garuḷo mayā āsīvisena vittosmi 3- vejjo brāhmaṇa maṃ vidū.
Kiṃ nu tuyhaṃ balaṃ atthi kiṃ sippaṃ vijjate tava kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho uragaṃ nāpacāyasi.
|717.1| Āraññikassa isino ciraṃ rattaṃ tapassino supaṇṇo kosiyassakkhā visavijjaṃ anuttaraṃ. |717.2| Taṃ bhāvitattaññataraṃ sammantaṃ pabbatantare sakkaccantaṃ upaṭṭhāsiṃ rattindivamatandito. |717.3| So tadā pariciṇṇo me vattaṃ vā brahmacāriyaṃ 4- dibyaṃ pātukari mantaṃ kāmasā bhagavā mamaṃ. |717.4| Tyāhaṃ mante paratthaddho nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ ācariyo visaghātānaṃ ālambāyanoti 5- maṃ vidū.
Gaṇhāmase maṇiṃ tāta somadatta vijānāhi mā daṇḍena siriṃ pattaṃ kāmasā pajahāmase 6- .
|719.1| Sakaṃ nivesanaṃ pattaṃ yo taṃ brāhmaṇa pūjayi evaṃ kalyāṇakārissa kiṃ mohā dubbhimicchasi. @Footnote: 1 Ma. jalantamiva . 2 Ma. jigī - . 3 cittosmītipi pāṭho. Ma. vittoti. @ 4 Ma. vattavā brahmacariyavā . 5 Ma. alampānoti. Sī. Yu. ālambānoti. @ 6 Ma. pajahimse. |719.2| Sace tvaṃ 1- dhanakāmosi bhūridatto padissati 2- tameva gantvā yācassu bahuṃ dassati te dhanaṃ.
Hatthagataṃ pattagataṃ nikkiṇṇaṃ khādituṃ varaṃ mā no sandiṭṭhiko attho somadatta upaccagā.
|721.1| Paccati niraye ghore mahimassa vindrīyati 3- mittadubbhī hitaccāgī jīvare vāpi sussati 4- . |721.2| Sace tvaṃ 1- dhanakāmosi bhūridatto padissati maññe attakataṃ veraṃ na ciraṃ vedayissasi.
Mahāyaññaṃ yajitvāna evaṃ sujjhanti brāhmaṇā mahāyaññaṃ yajissāma evaṃ mokkhāma pāpakā.
Handadāni apāyāmi nāhaṃ ajja tayā saha padamekaṃ 5- na gaccheyyaṃ evaṃ kibbisakārinā.
Idaṃ vatvāna pitaraṃ somadatto bahussuto ujjhāpetvāna bhūtāni tamhā ṭhānā apakkami.
|725.1| Gaṇhāhetaṃ mahānāgaṃ āharetaṃ maṇiṃ mama indagopakavaṇṇābhā 6- yassa rohitako siro. |725.2| Kappāsapicurāsīva eso kāyo padissati 7- vammikaggagato seti taṃ tvaṃ gaṇhāhi brāhmaṇa.
Athosadhehi dibbehi jappaṃ mantapadāni ca evantaṃ asakkhi phuṭṭhuṃ 8- katvā parittamattano. @Footnote: 1 Sī. Yu. sace hi . 2 Ma. padassati . 3 Ma. mahissamapi vivarati. Sī. Yu. @mahissamava dīyati . 4 Sī. Yu. jīvare cāpi sussare . 5 Ma. padampekaṃ. @ 6 Ma. ...vaṇṇābho . 7 Sī. Yu. kāyassa dissati . 8 Ma. satthuṃ. Sī. Yu. saṭṭhuṃ.
|727.1| Mamaṃ disvāna āyantaṃ sabbakāmasamiddhinaṃ indriyāni ahaṭṭhāni sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tava. |727.2| Padumaṃ yathā hatthagataṃ pāṇinā parimadditaṃ sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tuyhaṃ mamaṃ disvāna edisaṃ.
Kacci nu te nābhissasi kacci te atthi vedanā yena sāvaṃ mukhaṃ tuyhaṃ mamaṃ disvāna āgataṃ.
|729.1| Supinaṃ tāta addakkhiṃ ito māsaṃ adhogataṃ dakkhiṇaṃ viya me bāhuṃ chetvā ruhiramakkhitaṃ puriso ādāya pakkāmi mama rodantiyā sati. |729.2| Yatohaṃ supinamaddakkhiṃ sudassana vijānāhi tato divā vā rattiṃ vā sukhaṃ me nopalabbhati.
|730.1| Yaṃ pubbe parivāriṃsu 1- kaññā ruciraviggahā hemajālapaṭicchannā bhūridatto na dissati. |730.2| Yaṃ pubbe parivāriṃsu 1- nettiṃsavaradhārino kaṇikārāva samphullā bhūridatto na dissati. |730.3| Handadāni gamissāma bhūridattanivesanaṃ dhammaṭṭhaṃ sīlasampannaṃ passāma tava bhātaraṃ.
|731.1| Tañca disvāna āyantaṃ bhūridattassa mātaraṃ bāhā paggayha pakkanduṃ bhūridattassa bhariyāyo. |731.2| Puttanteyye na jānāma ito māsaṃ adhogataṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. paricāriṃsu. Mataṃ vā yadi vā jīvaṃ bhūridattaṃ yasassinaṃ.
|732.1| Sakuṇī hataputtāva suññaṃ disvā kulāvakaṃ ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.2| Kururī hatacchāpāva 1- suññaṃ disvā kulāvakaṃ ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.3| Sā nūna cakkavakkīva pallalasmiṃ anūdake ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ bhūridattaṃ apassatī. |732.4| Kammārānaṃ yathā ukkā anto jhāyati no bahi evaṃ jhāyāmi sokena bhūridattaṃ apassatī.
Sālāva sampamadditā 2- mālutena pamadditā senti puttā ca dārā ca bhūridattanivesane.
|734.1| Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ bhūridattanivesane ariṭṭho ca subhogo 3- ca padhāviṃsu 4- anantarā |734.2| amma assāsa mā soci evaṃdhammā hi pāṇino cavanti upapajjanti esāssa pariṇāmatā.
|735.1| Ahaṃpi tāta jānāmi evaṃdhammā hi pāṇino sokena ca paretasmiṃ bhūridattaṃ apassatī |735.2| ajja ce me imaṃ rattiṃ sudassana vijānāhi bhūridattaṃ apassantī maññe hissāmi jīvitaṃ.
|736.1| Amma assāsa mā soci ānayissāma bhātaraṃ @Footnote: 1 Ma. kurarī hatachāpāva . 2 Ma. sampamathitā . 3 Sī. Yu. subhago . 4 Sī. Yu. @upadhāviṃsu. Disodisaṃ gamissāma bhātupariyesanaṃ caraṃ |736.2| pabbate giriduggesu gāmesu nigamesu ca orena sattarattassa 1- bhātaraṃ passa āgataṃ.
Hatthā pamutto urago pāde te nipati bhusaṃ kacci nu ḍaṃsito 2- tāta mā bhāyi sukhito bhava.
Neva mayhaṃ ayaṃ nāgo alaṃ dukkhāya kāyaci yāvatatthi ahiggāho mayā bhiyyo na vijjati.
Ko nu brāhmaṇavaṇṇena datto 3- parisamāgato avhāyatu 4- suyuddhena suṇātu 5- parisā mama.
Tvaṃ maṃ nāgena ālamba ahaṃ maṇḍūkachāpiyā hotu no abbhutaṃ tattha ā sahassehi pañcahi.
|741.1| Ahañhi vasumā aḍḍho tvaṃ daliddosi māṇava ko nu te pāṭibhogatthi upajūtañca kiṃ siyā. |741.2| Upajūtañca me assa pāṭibhogo ca tādiso hotu no abbhutaṃ tattha ā sahassehi pañcahi.
Suṇohi me mahārāja vacanaṃ bhaddamatthu te pañcannaṃ me sahassānaṃ pāṭibhogo hi kittima.
Pettikaṃ vā iṇaṃ hoti yaṃ vā hoti sayaṃ kataṃ kiṃ tvaṃ evaṃ bahuṃ mayhaṃ dhanaṃ yācasi brāhmaṇa.
|744.1| Ālambāyano 6- hi nāgena mamaṃ abhijigiṃsati @Footnote: 1 Sī. Yu. dasarattassa . 2 Sī. kacci taṃ nu ḍaṃsī. Ma. kacci nu taṃ ḍaṃsī. @Yu. kaccitānuḍasī . 3 Ma. ditto. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. avhāyantu. @ 5 Ma. suṇantu . 6 Ma. alambāno. ito paraṃ īdisameva. Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā ḍaṃsayissāmi brāhmaṇaṃ. |744.2| Taṃ tvaṃ daṭṭhuṃ mahārāja ajja raṭṭhābhivaḍḍhana khagga 1- saṅghaparibyūḷho nīyāhi ahidassanaṃ 2- .
Neva taṃ atimaññāmi sippavādena māṇava atimattosi sippena uragaṃ nāpacāyasi.
|746.1| Ahampi nātimaññāmi sippavādena brāhmaṇa avisena ca nāgena bhusaṃ vañcayase janaṃ. |746.2| Evañcetaṃ jano jaññā yathā jānāmi taṃ ahaṃ na tvaṃ labhasi ālamba thusamuṭṭhiṃ 3- kuto dhanaṃ.
|747.1| Kharājino jaṭī rummī 4- datto parisamāgato yo tvaṃ evaṃ gataṃ nāgaṃ aviso atimaññasi |747.2| āpajja kho naṃ jaññāsi puṇṇaṃ uggassa tejasā 5- maññe taṃ bhasmarāsiṃva khippameso karissati.
Siyā visaṃ siluttassa duḍḍubhassa 6- silābhuno neva lohitasīsassa visaṃ nāgassa vijjati.
|749.1| Sutametaṃ arahataṃ saññatānaṃ tapassinaṃ idha dānāni datvāna saggaṃ gacchanti dāyakā jīvanto dehi dānāni yadi te atthi dātave. |749.2| Ayaṃ nāgo mahiddhiko tejasī duratikkamo tena taṃ ḍaṃsayissāmi so taṃ bhasmaṃ karissati. @Footnote: 1 Ma. khatta- . 2 Sī. Yu. abhidassanaṃ . 3 Ma. bhusamuṭṭhiṃ. Sī. Yu. sattumuṭṭhiṃ. @ 4 Ma. dummī . 5 Ma. tejaso. ito paraṃ īdisameva . 6 Ma. deḍḍubhassa.
|750.1| Mayāpetaṃ sutaṃ samma saññatānaṃ tapassinaṃ idha dānāni datvāna saggaṃ gacchanti dāyakā tvameva dehi jīvanto yadi te atthi dātave. |750.2| Ayaṃ accimukhī 1- nāma puṇṇā uggassa tejasā tāya taṃ ḍaṃsayissāmi sā taṃ bhasmaṃ karissati. |750.3| Yā dhītā dhataraṭṭhassa vemātā bhaginī mama sā ḍaṃsatu accimukhī 2- puṇṇā uggassa tejasā.
Chamāyañce nisiñcissaṃ brahmadatta vijānāhi tiṇalatāni osadhyo ussusseyyuṃ asaṃsayaṃ.
Uddhañce pātayissāmi brahmadatta vijānāhi satta vassāni yaṃ devo na vasse na himaṃ pate.
Udake ce nisiñcissaṃ brahmadatta vijānāhi yāvantodakajā pāṇā mareyyuṃ macchakacchapā.
Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ payāgasmiṃ patiṭṭhitaṃ ko maṃ ajjhoharī bhūto ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ.
Yadesa lokādhipatī yasassī bārāṇasiṃ pakīraharī 3- samantato tassāha putto uragūsabhassa subhogoti maṃ brāhmaṇa vedayanti.
Sacesi putto uragūsabhassa @Footnote: 1 Ma. ajamukhī . 2 Ma. sā taṃ ḍaṃsatajamukhī . Sī. Yu. sā dissatu accimukhī. @ 3 Ma. pakriya. Sī. Yu. pakiraparī. Kāsissa 1- rañño amarādhipassa mahesakkho aññataro pitā te maccesu mātā pana te atulyā na tādiso arahati brāhmaṇassa dāsaṃpi ohārituṃ 2- mahānubhāvo.
|757.1| Rukkhaṃ nissāya vijjhittho eṇeyyaṃ pātumāgataṃ so viddho dūramācari 3- saravegena pekkhavā 4- . |757.2| Taṃ tvaṃ patitamaddakkhi araññasmiṃ brahāvane sa maṃsakājamādāya sāyaṃ nigrodhupāgami. |757.3| Suvasāliyasaṅghuṭṭhaṃ piṅgiyaṃ 5- saṇṭhatāyutaṃ kokilābhirudaṃ rammaṃ dhuvaṃ haritasaddalaṃ. |757.4| Tattha te so pāturahu iddhiyā yasasā jalaṃ mahānubhāvo bhātā me kaññāhi parivārito. |757.5| So tena pariciṇṇo tvaṃ sabbakāmehi tappito aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi tante veraṃ idhāgataṃ. |757.6| Khippaṃ gīvaṃ pasārehi na te dassāmi jīvitaṃ bhātu parisaraṃ veraṃ chedayissāmi te siraṃ.
Ajjhāyako yācayogī āhutaggi ca brāhmaṇo etehi tīhi ṭhānehi avajjho bhavati 6- brāhmaṇo.
|759.1| Yaṃ puraṃ dhataraṭṭhassa ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. kaṃsassa . 2 Sī. Yu. ohātuṃ . 3 Ma. dūramacari. Sī. Yu. dūramasarā. @ 4 Ma. sīghavā. Sī. Yu. sekhavā . 5 Ma. piṅgalaṃ . 6 Ma. hoti. Jotate sabbasovaṇṇaṃ girimāhacca yāmunaṃ. |759.2| Tattha te purisabyagghā sodariyā mama bhātaro yathā te tattha vakkhanti tathā hessasi brāhmaṇa.
Anittarā ittarasampayuttā yaññā ca vedā ca subhoga loke tadaggarayhaṃ hi vinindamāno jahāti vittañca satañca dhammaṃ.
Ajjhenamariyā paṭhaviṃ janindā vessā kasiṃ pāricariyañca suddā upāgū paccekaṃ yathāpadesaṃ katāhu ete vasināti āhu.
|762.1| Dhātā vidhātā varuṇo kuvero somo yamo candimā vāyu suriyo etepi yaññaṃ puthuso yajitvā ajjhāyakānaṃ atha 1- sabbakāme. |762.2| Vikāsitā cāpasatāni pañca yo ajjuno balavā bhīmaseno sahassabāhu asamo paṭhabyā sopi tadā ādahi 2- jātavedaṃ.
Yo brāhmaṇe bhojayi dīgharattaṃ @Footnote: 1 Ma. atho . 2 Ma. mādahi. Annena pānena yathānubhāvaṃ pasannacitto anumodamāno subhoga devaññataro ahosi.
Mahāsanaṃ devamanomavaṇṇaṃ yo sappinā asakkhi bhojetumaggiṃ so yaññatantaṃ varato yajitvā dibbaṃ gatiṃ mucalindajjhagacchi.
Mahānubhāvo vassasahassakhīvī yo pabbaji dassaneyyo uḷāro hitvā apariyantaṃ raṭṭhaṃ 1- sasenaṃ rājā dudīpopajjhagāmi 2- saggaṃ.
|766.1| Yo sāgaro sāgarantaṃ vijitvā yūpaṃ subhaṃ sovaṇṇamayaṃ 3- uḷāraṃ ussesi vessānaramādahāno subhoga devaññataro ahosi. |766.2| Yassānubhāvena subhoga gaṅgā pavattati 4- dadhisanninnaṃ samuddaṃ so lomapādo paricariyamaggiṃ aṅgo sahassakkhapuramajjhagacchi.
Mahiddhiko devavaro yasassī @Footnote: 1 Sī. Yu. rathaṃ . 2 Ma. dudīpopi jagāma . 3 Ma. soṇṇamayaṃ . 4 Ma. pavattatha. Senāpati tidive vāsavassa so somayāgena malaṃ vihantvā subhoga devaññataro ahosi.
|768.1| Akārayi lokamimaṃ parañca bhāgīrathiṃ himavantañca vijjhaṃ 1- yo iddhimā devavaro yasassī sopi tadā ādahi jātavedaṃ. |768.2| Mālāgiri himavā yo ca vijjhā 2- sudassano nisabho kākaveru 3- ete ca aññe ca nagā mahantā cityā katā yaññakarebhi māhu.
Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ tapassinaṃ yācayogītidhāhu 4- tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ taṃ sāgarajjhohari tenapeyyo.
Āyāgavatthūni puthū paṭhabyā saṃvijjanti brāhmaṇā vāsavassa purimaṃ disaṃ pacchimaṃ dakkhiṇuttaraṃ saṃvijjamānā janayanti vedaṃ.
|771.1| Kalīhi dhīrāna kataṃ magānaṃ @Footnote: 1 Ma. gijjhaṃ . 2 Ma. gijjho . 3 Ma. kuveru. Sī. Yu. kākaneru . 4 Ma. ... @yogotidhāhu. Sī. Yu. ...ticāha. Bhavanti vedajjhagatā ariṭṭha marīcidhammaṃ asamekkhitattā māyāguṇā nātivahanti paññaṃ. |771.2| Vedā na tāṇāya bhavantirassa 1- mittadduno bhūnahuno narassa na tāyate pariciṇṇova 2- aggi dosantaraṃ maccamanariyakammaṃ. |771.3| Sabbañca maccā sadhanā sabhogā 3- ādīpitaṃ dāru tiṇena missaṃ dahaṃ na tappe asamatthatejo ko taṃ subhikkhaṃ dirasaññu kayirā. |771.4| Yathāpi khīraṃ vipariṇāmadhammaṃ dadhi bhavitvā navanītaṃpi hoti evaṃpi aggi vipariṇāmadhammo tejo samārūhati yogayutto. |771.5| Na dissati aggimanuppaviṭṭho sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi nāmatthamāno 4- araṇīnarena nākammunā jāyati jātavedo. |771.6| Sace hi aggi antarato vaseyya @Footnote: 1 Ma. bhavanti dassa . 2 Ma. ...ca . 3 Ma. sadhanaṃ sabhogaṃ . 4 Sī.Yu. nāmanthamāno. Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi sabbāni susseyyuṃ vanāni loke sukkhāni kaṭṭhāni ca pajjaleyyuṃ. |771.7| Karoti ce dārutiṇena puññaṃ bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ aṅgārikā loṇakarā ca sūdā sarīradāhāpi kareyyu puññaṃ. |771.8| Atha ce hi etepi karonti puññaṃ ajjhenamaggiṃ idha tappayitvā na koci lokasmiṃ karoti puññaṃ bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ. |771.9| Kathaṃ hi lokāpacito samāno amanuññagandhaṃ bahūnaṃ akantaṃ yadeva maccā parivajjayanti tadappasaṭṭhaṃ dirasaññu bhuñje. |771.10| Sikhiñhi 1- devesu vadanti eke āpaṃ milakkhū 2- pana devamāhu sabbeva ete vitathaṃ bhaṇanti aggi na devaññataro na āpo. |771.11| Anindriyaṃ santamasaññakāyaṃ @Footnote: 1 Ma. sikhimhi . 2 Sī. Yu. milakkhā. Vessānaraṃ kammakaraṃ pajānaṃ paricariyamaggiṃ sugatiṃ kathaṃ vajje pāpāni kammāni pakrubbamāno 1- . |771.12| Sabbābhibhūtāhudha jīvikatthā aggissa brahmā paricārikoti sabbānubhāvī ca vasī kimatthaṃ animmito nimmitaṃ vanditassa. |771.13| Hāsaṃ 2- anijjhānakkhamaṃ atacchaṃ sakkārahetu parikariṃsu pubbe te lābhasakkāre apātubhūte 3- sandhābhitā 4- jantubhi santidhammaṃ. |771.14| Ajjhenamariyā paṭhaviṃ janindā vessā kasiṃ pāricariyañca suddā upāgū paccekaṃ yathāpadesaṃ katāhu ete vasināti āhu. |771.15| Etañca saccaṃ vacanaṃ bhaveyya yathā idaṃ bhāsitaṃ brāhmaṇehi nākhattiyo jātu labhetha rajjaṃ nābrāhmaṇo mantapadāni sikkhe nāññatra vessā hi kasiṃ kareyya @Footnote: 1 Ma. pakubbamāno . 2 Ma. hassaṃ . 3 Ma. apātubhonte . 4 Ma. sandhāpitā. @Sī. Yu. santhambhitā. Suddo na muñce parapesanāya 1- . |771.16| Yasmā ca etaṃ vacanaṃ abhūtaṃ musāvime odariyā bhaṇanti tadappapaññā abhisaddahanti passanti taṃ paṇḍitā attanāva. |771.17| Khatyā hi vessānaṃ 2- baliṃ haranti ādāya satthāni caranti brāhmaṇā taṃ tādisaṃ saṅkhubhitaṃ pabhinnaṃ kasmā brahmā na ujuṃ karoti lokaṃ. |771.18| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī 3- pajānaṃ kiṃ sabbalokaṃ vidahi alakkhiṃ kiṃ sabbalokaṃ na sukhiṃ akāsi. |771.19| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī pajānaṃ māyā musāvajjamadena cāpi lokaṃ adhammena kimatthakāri 4- . |771.20| Sace hi so issaro sabbaloke brahmāpahū bhūtapatī pajānaṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. parapessitāya . 2 Sī. Yu. khattā na vessāna . 3 Ma. brāhmā @bahbhūtapatī. ito paraṃ īdisameva . 4 Ma. kimatthamakāri. Sī. Yu. kimatthakāsi. Adhammiko bhūtapatī ariṭṭha dhamme satī so vidahī adhammaṃ. |771.21| Kīṭā paṭaṅgā uragā ca bheṅgā 1- hantvā kimiṃ sujjhati makkhikā ca ete hi dhammā anarīyarūpā kambojakānaṃ vitathā bahūnaṃ.
|772.1| Sace hi so sujjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ bhovādi bhovādinamārayeyyuṃ ye vāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. |772.2| Neva migā na pasunopi gāvo āyācanti attavadhāya keci vipphandamānā idha jīvikatthā yaññesu pāṇe pasumārabhanti 2- . |772.3| Yūpassa ne 3- pasubandhe ca bālā citrehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti ayante yūpo kāmaduho parattha bhavissati sassato samparāye. |772.4| Sace ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ @Footnote: 1 Ma. bhekā . 2 pasumāharantītipi pāṭho . 3 Sī. yūpassa te. Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi sace duhe tidive sabbakāme tevijjasaṅghāva puthū yajeyyuṃ na brāhmaṇā 1- kiñci na yājayeyyuṃ. |772.5| Kuto ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi kuto duhe tidive sabbakāme. |772.6| Saṭhā ca luddā ca paluddhabālā 2- citrehi 3- vaṇṇehi mukhaṃ nayanti ādāya aggiṃ mama dehi vittaṃ tato sukhī hohisi sabbakāme. |772.7| Tamaggihuttaṃ saraṇaṃ pavissa citrehi 3- vaṇṇehi mukhaṃ nayanti oropayitvā kesamassuṃ nakhañca vedehi vittaṃ atigāḷhayanti. |772.8| Kākā ulūkaṃva raho labhitvā ekaṃ samānaṃ bahukā samecca annāni bhutvā kuhakā kuhitvā @Footnote: 1 Ma. abrāhmaṇaṃ . 2 Sī. Yu. upaladadhabālā . 3 Ma. citatehi. Muṇḍaṃ karitvā yaññapathosajanti 1- . |772.9| Evaṃ hi so vañcito brāhmaṇehi eko samāno bahukā samecca te yogayogena vilumpamānā diṭṭhaṃ adiṭṭhena dhanaṃ haranti. |772.10| Akāsiyā rājūhi vānusiṭṭhā tadassa ādāya dhanaṃ haranti te tādisā corasamā asantā vajjhā na haññanti ariṭṭha loke. |772.11| Indassa bāhārasi dakkhiṇāti yaññesu chindanti palāsayaṭṭhiṃ tañcepi saccaṃ maghavā chinnabāhu kenassa indo asure jināti. |772.12| Tañceva tucchaṃ maghavā samaṅgī hantvā avajjho paramo sudevo 2- mantā ime brāhmaṇā tuccharūpā sandiṭṭhikā vañcanā esa loke. |772.13| Mālāgiri himavā yo ca vijjhā sudassano nisabho kākaveru 3- ete ca aññe ca nagā mahantā @Footnote: 1 Ma. ...pathossajanti . 2 Ma. sa devo . 3 Ma. kuveru. Cityā katā yaññakarebhimāhu. |772.14| Yathāpakārāni hi iṭṭhakāni cityā katā yaññakarebhimāhu na pabbatā honti tathāpakārā aññādisā acalā diṭṭhaselā. |772.15| Na iṭṭhakā honti silā cirena na tattha sañjāyati ayo na lohaṃ yaññañca etaṃ parivaṇṇayantā cityā katā yaññakarebhimāhu. |772.16| Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ tapassinaṃ yācayogītidhāhu 1- tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ taṃ sāgarajjhohari 2- tenapeyyo. |772.17| Parosahassaṃpi samantavede mantūpapanne nadiyo vahanti na tena byāpannarasūdakāni kasmā samuddo atulo apeyyo. |772.18| Yekeci kūpā idha jīvaloke loṇūdakā kūpakhaṇehi khātā na brāhmaṇajjhoharaṇena tesu @Footnote: 1 Ma. ...yogoti... . 2 Ma. sāgarojjhohari. Āpo apeyyo dirasaññurāhu 1- . |772.19| Pure puratthā kā kassa bhariyā mano manussaṃ ajanesi pubbe tenāpi dhammena na koci hīno evampi vossaggavibhaṅgamāhu. |772.20| Caṇḍālaputtopi adhicca vede bhāseyya mante kusalo matīmā 2- na tassa muddhā viphaleyya sattadhā mantā ime attavadhāya katā 3- . |772.21| Vācā katā giddhi katā gahitā dummocayā kābyāpathānupannā bālāna cittaṃ visame niviṭṭhaṃ tadappapaññā abhisaddahanti. |772.22| Sīhassa byagghassa ca dīpino ca na vijjatī porisiyaṃbalena manussabhāvo ca gavaṃva pekkho jātī hi tesaṃ asamā samānaṃ 4- . |772.23| Sace ca rājā paṭhaviṃ vijitvā sajīvavā assavā pārisajjo sayameva so sattusaṅghaṃ vijeyya @Footnote: 1 Ma. dvarasaññumāhu . 2 Sī.Yu. mutīmā . 3 Sī.Yu. kattā . 4 Ma. samānā. Tassappajā nicca sukhī bhaveyya. |772.24| Khattiyamantā ca tayo ca vedā atthena ete samakā bhavanti tesañca atthaṃ avinicchinitvā na bujjhati oghapathaṃva channaṃ. |772.25| Khattiyamantā ca tayo ca vedā atthena ete samakā bhavanti lābho alābho yaso ayaso ca sabbeva tesaṃ catunnañca 1- dhammā. |772.26| Yathāpi ibbhā dhanadhaññahetu kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā tevijjasaṅghāpi tatheva ajja kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā. |772.27| Ibbhehi ete samakā bhavanti niccussukā kāmaguṇesu yuttā kammāni kārenti 2- puthū paṭhabyā tadappapaññā dirasaññurā te.
|773.1| Kassa bherī mudiṅgā ca saṅkhā paṇavadindimā purato paṭipannāni hāsayantā rathesabhaṃ. |773.2| Kassa kañcanapaṭṭena puthunā vijjuvaṇṇinā @Footnote: 1 Sī. Yu. sabbe te sabbesaṃ catunna . 2 Ma. karonti. Yuvā kalāpasannaddho ko eti siriyā jalaṃ. |773.3| Ukkāmukhe pahaṭṭhaṃva khadiraṅgārasannibhaṃ mukhaṃ cārurivābhāti ko eti siriyā jalaṃ. |773.4| Kassa jambonadaṃ chattaṃ sasalākaṃ manoramaṃ ādiccaraṃsāvaraṇaṃ ko eti siriyā jalaṃ. |773.5| Kassa aṅgapariggayha 1- vālavījanimuttamaṃ ubhato varapaññassa 2- muddhani uparūpari. |773.6| Kassa pekkhuṇahatthāni citrāni ca mudūni ca suvaṇṇamaṇidaṇḍāni 3- caranti ubhatomukhaṃ. |773.7| Khadiraṅgāravaṇṇābhā ukkāmukhapahaṃsitā kassete kuṇḍalā vaggū sobhanti ubhatomukhaṃ. |773.8| Kassa vātena chupitā siniddhaggā dumu kāḷikā 4- sobhayanti nalātantaṃ nabhā vijjurivuggatā. |773.9| Kassa etāni akkhīni āyatāni puthūni ca ko sobhati visālakkho kassetaṃ uṇṇajaṃ mukhaṃ. |773.10| Kassete lapanajātā suddhā saṅkhavarūpamā bhāsamānassa sobhanti dantā kuppilasādisā. |773.11| Kassa lākhārasasamā hatthapādā sukhe ṭhitā ko so bimboṭṭhasampanno divā suriyova sobhati. |773.12| Himaccaye himavato 5- brahāsālova 6- pupphito @Footnote: 1 Ma. aṅgaṃ pariggayha. Sī. Yu. aṅkaṃ ... . 2 Sī. Yu. carate varapaññassa . 3 Ma. @kāñcanamaṇidaṇḍāni. Sī. Yu. tapaññamaṇidaṇḍāni . 4 Ma. niddhantā mudukāḷakā. @ 5 Ma. himavati . 6 Ma. mahāsālo va. Ko so odātapāvāro jayaṃ indova sobhati. |773.13| Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ maṇidaṇḍavicittakaṃ ko so parisamoggayha aṃse 1- khaggaṃ pamuñcati. |773.14| Suvaṇṇavikatā citrā sukatā citrasibbinī 2- ko so omuñcate pādā namo katvā mahesino.
Dhataraṭṭhassa te nāgā 3- iddhimanto yasassino samuddajāya uppannā ete nāgā mahiddhikāti. Bhūridattajātakaṃ chaṭṭhaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๖๘๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘