วิธุรชาดก
ว่าด้วยพระวิธูรบัณฑิตทรงบำเพ็ญสัจจะบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๙๓ · บรรทัด ๕๖๒๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑๑ จาก ๑๔
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสฺสฎฺํ แปลว่า เป็นผู้ได้ความโล่งใจ. บทว่า สเมกฺขิยาน แปลว่า เห็นแล้ว. บทว่า สาธุ นรสฺส ธมฺมา ได้แก่ ธรรมดีของนรชน คือ ธรรมงาม.
พระมหาสัตว์จึงกล่าวว่า
ข้าพเจ้าอันท่านยกขึ้นจากเหวแล้ว ถ้าท่านมีกิจที่ จะต้องทำด้วยหทัยของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะแสดงสาธุนรธรรมทั้งหมดนี้แก่ท่านในวันนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สมุฏฺิโต๑ ตฺยสฺมิ ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อันท่านยกขึ้นแล้ว.
๑. บาลีว่า สมุทฺธโต.
ลำดับนั้นพระมหาสัตว์พูดกับปุณณกยักษ์นั้นว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้มีสรีระอันเศร้าหมอง จะขออาบน้ำชำระกายเสียก่อน ปุณณกยักษ์รับคำว่า ดีละ แล้วไปนำน้ำสำหรับอาบมา ในเวลาพระมหาสัตว์อาบน้ำเสร็จ ได้ให้ผ้าทิพย์ของหอมและดอกไม้ทิพย์ แก่พระมหาสัตว์ พระมหาสัตว์บริโภคโภชนาหารแล้วให้ประดับยอดกาฬาคีรีบรรพตและตกแต่งอาสนะแล้ว จึงนั่งบนอาสนะที่ปุณณกยักษ์ประดับแล้ว เมื่อจะแสดงสาธุนรธรรมจึงได้กล่าวคาถาว่า
ดูก่อนมาณพ ท่านจงเดินไปตามทางที่ท่านเดิน ไปแล้ว ๑ จงอย่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม ๑ อย่าประทุษร้ายใน หมู่มิตร ในกาลไหน ๆ ๑ อย่าตกอยู่ในอำนาจของ หญิงอสติ ๑.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสุ ความว่า ท่านจงอย่าเผาฝ่ามือที่ชุ่มเสีย.
ปุณณกยักษ์ไม่อาจหยั่งรู้สาธุนรธรรม ๔ ข้อที่พระมหาสัตว์แสดงโดยย่อได้จึงถามโดยพิศดารว่า
บุคคลผู้ชื่อว่า เป็นผู้เดินไปตามทางที่ท่านเดินไป แล้วอย่างไร บุคคลผู้ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่มอย่างไร บุคคลเช่นไร ชื่อว่าประทุษร้ายมิตร หญิงเช่นไรชื่อ ว่าอสติ ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้น. ฝ่ายพระมหาสัตว์ได้แสดงสาธุนรธรรมแก่ปุณณกยักษ์ว่า ผู้ใดพึงเชื้อเชิญคนที่ไม่คุ้นเคยกัน ไม่เคยพบเห็น กันด้วยอาสนะ บุรุษพึงกระทำประโยชน์แก่บุคคลนั้น โดยแท้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวบุรุษนั้นว่า ผู้เดินไป ตามทางที่ท่านเดินแล้ว บุคคลพึงอยู่ในเรือนของผู้ใด แม้คืนเดียว ได้ข้าวน้ำด้วย ไม่ควรคิดร้ายแก่ผู้นั้นแม้ ด้วยใจ ผู้คิดร้ายต่อบุคคลเช่นนั้น ชื่อว่าเผาฝ่ามืออัน ชุ่มและชื่อว่าประทุษร้ายมิตร บุคคลนั่งหรือนอนที่ร่ม เงาของต้นไม้ใด ไม่ควรหักรานกิ่งของต้นไม้นั้น เพราะ ผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนชั่วช้า หญิงที่สามียกย่องอย่าง ดี ถึงแก่ให้แผ่นดินนี้อันบริบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้โอกาส แล้วพึงดูหมิ่นสามีนั้นได้ บุคคลไม่ควรตกอยู่ในอำนาจ ของหญิงเหล่านั้น ผู้ชื่อว่าอสติ บุคคลชื่อว่าเดินไป ตามทางที่ท่านเดินแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม อย่างนี้ ชื่อว่าตกอยู่ในอำนาจของหญิงผู้ชื่อว่าอสติ อย่างนี้ ชื่อว่าประทุษร้ายมิตรอย่างนี้ ท่านจงเป็นผู้ตั้ง อยู่ในธรรม จงละอธรรมเสีย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสณฺตํ ความว่า ไม่เคยอยู่ร่วมกันแม้เพียงหนึ่งหรือสองวัน . บทว่า โย อาสเนนาปิ ความว่า ผู้ใดไม่พึงเชื้อเชิญผู้ไม่คุ้นเคยกันเห็นปานนี้ แม้ด้วยอาสนะ จะป่วยกล่าวไปใยถึงการเชื้อเชิญด้วยข้าวและน้ำเล่า. บทว่า ตสฺเสว ความว่า เป็นบุรุษย่อมทำประโยชน์ตอบแทนแก่ปุพพการีบุคคลนั้นโดยแท้. บทว่า ยาตานุยายี ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า เป็นผู้เดินตามทางที่ปุพพการีบุคคลเดินไปแล้ว ก็ผู้กระทำก่อนชื่อว่าผู้เดินทาง ส่วนผู้กระทำภายหลังชื่อว่าผู้เดินตาม ดูก่อนเทวราชเจ้านี้ชื่อว่า สาธุนธรรมที่ ๑. บทว่า อลฺลญฺจ ปาณึ ความว่า จริงอยู่ บุคคลเผาเฉพาะมือเครื่องใช้สอยของตนที่นำภัตตาหารมาแต่ไกล ชื่อว่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตร. ชื่อว่าการไม่เผามืออันชุ่ม นี้ชื่อว่าสาธุนรธรรมที่ ๒ ด้วยประการฉะนี้. บทว่า น ตสฺส ความว่า ไม่พึงทำลายกิ่ง ใบ หน่อของต้นไม้นั้นเพราะเหตุไร เพราะผู้ประทุษร้ายต่อมิตรเป็นผู้ลามก ดังนั้นผู้ทำชั่วแม้ต่อต้นไม้ที่ไม่มีเจตนา ที่ได้บริโภคและอาศัยร่มเงา ชื่อว่า เป็นผู้ประทุษร้ายต่อมิตร จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้เป็นมนุษย์. การไม่ประทุษร้ายต่อมิตรอย่างนี้ชื่อว่า สาธุนรธรรมที่ ๓. บทว่า ทชฺชิตฺถิยา ความว่า พึงให้แก่หญิง. บทว่า สมฺมตาย ความว่า หญิงที่สามียกย่องด้วยดีอย่างนี้ว่า เราเท่านั้นจะให้ความสุขแม้แก่หญิงนี้ ชายอื่นไม่เป็นเหมือนเราเลย หญิงนั้นย่อมปรารถนาแต่เราเท่านั้น. บทว่า ลทฺธา ขณํ ความว่า ได้โอกาสแห่งการล่วงเกิน. บทว่า อสตีนํ ได้แก่ หญิงผู้ประกอบด้วยอสัทธรรม ดังนั้นการอาศัยมาตุคามแล้วไม่กระทำความชั่ว นี้ชื่อว่า สาธุนรธรรมที่ ๔. บทว่า โส ธมฺมิโก โหหิความว่า ดูก่อนเทวราชเจ้า ท่านนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยสาธุนรธรรม ๔ เหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรมแล.
พระมหาสัตว์แสดงสาธุนรธรรมแก่ปุณณกยักษ์ ด้วยพุทธลีลาด้วยประการฉะนี้. ปุณณกยักษ์เมื่อฟังสาธุนรธรรม ๔ ประการนั้นแหละ กำหนดใจว่า บัณฑิตขอชีวิตของตนในที่ ๔ สถานและรู้สึกความผิดของตนได้ว่า ก็บัณฑิตนี้ได้กระทำสักการะเราที่ตนไม่คุ้นเคยในกาลก่อน เราได้เสวยใหญ่อยู่ในเรือนของบัณฑิตนั้นตลอด ๓ วัน แต่เมื่อเราจะทำกรรมชั่วเช่นนี้ลงไปก็เพราะอาศัยมาตุคามจึงกระทำ หากว่าเราประทุษร้ายต่อบัณฑิต ชื่อว่าประทุษร้ายมิตรแม้ในที่ทุกสถานทีเดียว จัดว่าไม่ประพฤติตามสาธุนรธรรมเราจะประโยชน์อะไรด้วยนาคมาณวิกา เราจักเช็ดหน้าอันเต็มด้วยน้ำตาของชนชาวอินทปัตตนครให้เบิกบาน นำบัณฑิตนี้ไปส่งโดยเร็ว ให้ลงที่โรงธรรมสภาดำริดังนี้แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
ข้าพเจ้าได้อยู่ในเรือนท่าน ๓ วัน ทั้งเป็นผู้ที่ ท่านบำรุงด้วยข้าวและน้ำ ท่านเป็นผู้พ้นจากข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอปล่อยท่าน ดูก่อนผู้มีปัญญาอันสูงสูด เชิญ ท่านกลับไปเรือนของท่านตามปรารถนาเถิด ความต้อง การของตระกูลพระยานาคจะเสื่อมไปก็ตามที่ เหตุที่ จะให้ได้นางนาคกัญญาข้าพเจ้าเลิกละ ดูก่อนท่านผู้มี ปัญญา เพราะคำสุภาษิตของตนนั่นแล ท่านจึงพ้นจาก ข้าพเจ้าผู้จะฆ่าท่านในวันนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฏิโตสฺมิ ความว่า เราเป็นผู้อันท่านบำรุงแล้ว. บทว่า วิสชฺชามหํ ตํ ความว่า ข้าพเจ้าย่อมปล่อยท่าน. บทว่า กามํ แปลว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า วธาย แปลว่า เพื่อจะฆ่า. บทว่า ปญฺ แปลว่า ดูก่อนท่านผู้มีปัญญา.
ครั้งนั้น พระมหาสัตว์กล่าวกะปุณณกยักษ์นั้นว่า ดูก่อนมาณพ ท่านอย่าเพ่อส่งข้าพเจ้าไปเรือนก่อนเลย จงนำข้าพเจ้าไปยังนาคพิภพโน่นเถิด จึงกล่าวคาถาว่า
ดูก่อนปุณณกยักษ์ เชิญท่านนำข้าพเจ้าไปใน สำนักของพ่อตาของท่าน จงประพฤติประโยชน์ใน ข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็อยากเห็นท้าววรุณผู้เป็นอธิบดี ของนาคและวิมานของท้าวเธอซึ่งข้าพเจ้าไม่เคยเห็น.
บรรดาบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า หนฺท เป็นนิบาตใช้ในอรรถแห่งอุปสรรค. บทว่า สสุรนฺติเก อตฺถํ มยิ จรสฺสุ ความว่า จงนำข้าพเจ้าไปยังสำนักของพ่อตาของท่าน จงประพฤติประโยชน์ในข้าพเจ้า คืออย่ายังประโยชน์นั้นให้เสียหาย. บทว่า นาคาธิปตีวิมานํ ความว่า ข้าพเจ้าควรจะเห็นท้าววรุณผู้เป็นอธิบดีแห่งนาคและวิมานของท้าวเธอ ซึ่งข้าพเจ้าไม่เคยเห็น.
ปุณณกยักษ์กล่าวคาถาว่า
คนมีปัญญา ไม่ควรจะดูสิ่งที่ไม่เป็นไปเพื่อ ประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนนั้นเลย ดูก่อนท่านผู้มี ปัญญาอันสูงสุด เออก็เพราะเหตุไรหนอท่านจึง ปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของศัตรูเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อมิตฺตคามํ ความว่า เป็นที่อยู่ของศัตรูคือสมาคมของอมิตร.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์กล่าวกะปุณณกยักษ์นั้นว่า
แม่ข้าพเจ้าก็รู้ชัด ซึ่งข้อที่ผู้มีปัญญาไม่ควรเห็น สิ่งที่ไม่เป็นไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนนั้นแน่ แท้ แต่ข้าพเจ้า ไม่มีความชั่วที่จะกระทำไว้ในที่ ๆ ไหนเลย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่รังเกียจต่อความ ตายอันจะมาถึงตน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มรณาคมาย ความว่า ต่อมรณะที่จะมาถึงตน. ดูก่อนเทวราชเจ้า อีกอย่างหนึ่งท่านเป็นคนหยาบช้ากล้าแข็งถึงเพียงนี้ข้าพเจ้าเล้าโลมด้วยธรรมกถาทำให้อ่อนโยนได้ ดังท่านพูดกับข้าพเจ้าเมื่อกี้นี้เองว่า เราจะหยุดด้วยการพยายามให้ได้นางนาคมาณวิกา จะได้หรือไม่ได้ก็ตามที่ไม่ต้องการละ เชิญท่านกลับไปเรือนของตนเถิดดังนี้ การทำพระยานาคให้อ่อนโยน เป็นหน้าที่ของข้าพเจ้า ท่านจงพาข้าพเจ้าไปในนาคพิภพนั้นให้ได้.
ปุณณกยักษ์ ได้สดับดังนั้น รับคำของพระมหาสัตว์ว่า ดีละ แล้วกล่าวคาถาว่า
ดูก่อนบัณฑิต เชิญเถิด ท่านกับข้าพเจ้ามาไป ดูพิภพของพระยานาคราช ซึ่งมีอานุภาพหาที่เปรียบ มิได้ เป็นที่อยู่อันมีการฟ้อนรำขับร้องตามปรารถนา เหมือนนิฬิญญราชธานี เป็นที่ประทับอยู่ของท้าวเวสวัณ ฉะนั้น นาคพิภพนั้น เป็นที่ไปเที่ยวเล่นเป็น หมู่ ๆ ลงนางนาคกัญญา ตลอดวันและคืนเป็นนิตย์ มีดอกไม้ดารดาษอยู่มากมายหลายชนิด สว่างไสวดัง สายฟ้าในอากาศ บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ เพียบ พร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้องและประโคม พร้อมมูล ไปด้วยนางนาคกัญญาที่ประดับประดาสวยงาม งาม สง่าไปด้วยผ้านุ่งห่มและเครื่องประดับ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า หนฺท จ นี้ เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น. บทว่า านํ ได้แก่ สถานที่เป็นที่ประทับของพระนาค. บทว่า นิฬิญฺํ ได้แก่ ราชธานีชื่อว่า นิฬิญญา. บทว่า จริตํ คเณน ความว่า ที่ประทับของพระยานาคนั้น เป็นที่ ๆ หมู่นางนาคกัญญาเที่ยวไป. บทว่า นิกีฬิตํ ความว่า อันเหล่านางนาคกัญญาเที่ยวเล่นเป็นหมู่ตลอดวันและคืนเป็นนิตย์.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า
ปุณณกยักษ์นั้น เชิญให้วิธุรบัณฑิตผู้ประเสริฐ สุดของชาวกุรุ นั่งเหนืออาสนะข้างหลัง ได้พาวิธุรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ทรามเข้าไปสู่ภพของพระยานาคราช วิธุรบัณฑิตได้สถิตอยู่ข้างหลังแห่งปุณณกยักษ์ จนถึงพิภพของพระยานาคซึ่งมีอานุภาพหาเปรียบมิได้ ก็พระยานาคทอดพระเนตรเห็นลูกเขยผู้มีความจงรัก ภักดี ได้ตรัสทักทายปราศรัยก่อนทีเดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โส ปุณฺณโก ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุณณกยักษ์นั้น พรรณนานาคพิภพอย่างนี้แล้ว จึงยกบัณฑิตผู้ประเสริฐขึ้นสู่ม้าอาชาไนยของตน นำไปสู่นาคพิภพ. บทว่า านํ ได้แก่ สถานที่เป็นที่ประทับของพระยานาค. บทว่า ปจฺฉโต ความว่า ได้ยินว่า ปุณณกยักษ์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ถ้าว่าพระยานาคทอดพระเนตรเห็นบัณฑิตแล้ว จักมีพระทัยอ่อนน้อม นั่นเป็นการดี หากว่าท้าวเธอไม่มีพระทัยอ่อนน้อมเล่า เมื่อท้าวเธอไม่ทันทอดพระเนตรบัณฑิตนั้น เราจักยกบัณฑิตขึ้นสู่ม้าอาชาไนยไปเสียลำดับนั้น จึงพักเธอไว้ข้างหลัง. ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า เบื้องหลังแห่งปุณณกยักษ์ดังนี้. บทว่า สามคฺคิเปกฺขิ ความว่า เพ่งถึงความสามัคคี. บาลีว่า สามํ อเปกฺขิ ดังนี้ก็มี. ส่วนพระยานาคทอดพระเนตรเห็นปุณณกยักษ์ลูกเขยของตน จึงได้ตรัสทักทายปราศรัยก่อนทีเดียว.
พระยานาคตรัสเป็นคาถาว่า
ท่านได้ไปยังมนุษยโลก เที่ยวแสวงหาดวงหทัย ของบัณฑิต กลับมาถึงในนาคพิภพนี้ด้วยความสำเร็จ หรือ หรือว่าท่านได้พาเอาบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำทราม มาด้วย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กจฺจิ สมิทฺเธน ความว่า ท่านได้ไปยังมนุษยโลกแล้ว กลับมาในนาคพิภพนี้ด้วยความสำเร็จตามมโนรถของท่านหรือ.
ปุณณกยักษ์ทูลว่า
ท่านผู้นี้แหละ คือวิธุรบัณฑิต ที่พระองค์ทรง ปรารถนานั้น มาแล้วพระเจ้าข้า ท่านวิธุรบัณฑิตผู้ รักษาธรรม ข้าพระพุทธเจ้าได้มาแล้วโดยธรรม เชิญ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาททอดพระเนตรวิธุรบัณฑิต ผู้ แสดงธรรมถวายด้วยเสียงอันไพเราะ เฉพาะพระพักตร์ ณ บัดนี้ การสมาคมด้วยสัปบุรุษทั้งหลาย ย่อมเป็น เหตุนำความสุขมาให้โดยแท้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยํ ตวมิจฺฉสิ แปลว่า ท่านปรารถนาสิ่งใด. บาลีว่า ยํ ตุวมิจฺฉสิ ดังนี้ก็มี. บทว่า ภาสมานํ ความว่า ขอพระองค์จงทอดพระเนตรวิธุรบัณฑิตนั้น ผู้รักษาธรรมปรากฏในโลก ผู้แสดงธรรมด้วยเสียงอันไพเราะเฉพาะพระพักตร์ในกาลบัดนี้ ก็ธรรมดาว่าการสมาคมด้วยสัตบุรุษคนดีทั้งหลายในฐานะเป็นอันเดียวกัน ย่อมเป็นเหตุนำความสุขมาให้แล.
จบกาฬาคิรีบรรพตกัณฑ์ พระยานาคทอดพระเนตรเห็นพระมหาสัตว์แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า ท่านผู้เป็นมนุษย์มาเห็นนาคพิภพที่ตนได้เคยเห็น แล้ว เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคามแล้ว เป็นผู้ไม่ กลัวและไม่อภิวาท อาการเช่นนี้ดูเหมือนจะไม่มีแก่ผู้ มีปัญญา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พฺยมฺหิโต แปลว่า ถูกความกลัวคุกคาม. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ดูก่อนบัณฑิต ท่านเห็นนาคพิภพที่ตนไม่เคยเห็นเป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคามแล้ว จึงไม่ถวายโอวาทข้าพเจ้า เหตุเช่นนี้ไม่ใช่อาการของบุคคลผู้มีปัญญาเลย.
เมื่อพระยานาคทรงประสงค์จะให้ถวายบังคมอย่างนั้น พระมหาสัตว์หาได้ทูลตรง ๆ ว่า ข้าพระองค์ไม่ควรถวายบังคมพระองค์ดังนี้ไม่ เป็นผู้ฉลาดในอุบายทูลด้วยปรีชาญาณของตนว่า ข้าพเจ้าไม่ถวายบังคมพระองค์ เพราะข้าพเจ้าต้องโทษก็บุคคลจะพึงแทงด้วยลูกศรเสียแล้ว ดังนี้ แล้วจึงทูลด้วย ๒คาถาว่า
ข้าแต่พระยานาคราช ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่กลัว และไม่เป็นผู้อันภัยคือความตายคุกคาม นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาต ก็ไม่ พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนจะกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ ปรารถนาจะฆ่า เขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่า กราบ ไหว้ตนอย่างไรเล่า กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จ ประโยชน์ เลย พระเจ้าข้า.
คำเป็นคาถานั้นมีอธิบายว่า ข้าแต่พระยานาค ข้าพเจ้ามาเห็นนาคพิภพที่ตนยังไม่เคยเห็น ย่อมไม่กลัว และภัยคือความตายคุกคามไม่ได้ด้วย เพราะขึ้นชื่อว่าภัยคือความตาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้เช่นข้าพเจ้า อนึ่ง นักโทษที่ต้องถูกฆ่าไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาตผู้จะฆ่าตน หรือเพชฌฆาตไม่พึงยังนักโทษที่จะต้องถูกฆ่าให้กราบไหว้ตน นรชนจะพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตนอย่างไรหนอ หรือว่าผู้ปรารถนาจะฆ่าเขา จะพึงยังบุคคลผู้ที่ตนจะฆ่าให้กราบไหว้ตนอย่างไรเล่า เพราะกรรมคือกราบไหว้ของผู้ต้องถูกฆ่า และการไห้กราบไหว้ของผู้จะฆ่านั้น ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขาเลย ก็ข้าพระองค์ได้ทราบแล้วว่า พระองค์รับสั่งจะให้ฆ่าข้าพเจ้าในที่นี้ เหตุนั้นข้าพเจ้าจะถวายบังคมพระองค์อย่างไรได้.
พระยานาคราชทรงสดับดังนั้น ทรงพอพระทัย เมื่อจะทรงทำความชมเชยพระมหาสัตว์ ได้ทรงภาษิต ๒ คาถาว่า
ดูก่อนบัณฑิต คำนั้นถูกอย่างที่ท่านพูด ท่าน พูดจริง นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะ ฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขา จะพึงให้บุคคลผู้ที่ ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนอย่างไรเล่า ธรรมนั้นย่อมไม่ สำเร็จประโยชน์เลย. บัดนี้ พระมหาสัตว์เมื่อทำปฏิสันถารกับพระยานาคราชจึงทูลว่า ข้าแต่พระยานาคราช วิมานของฝ่าพระบาทนี้ เป็นของไม่เที่ยง แต่เป็นเช่นกับของเที่ยง ฤทธิ์ ความ รุ่งเรือง พระกำลังกาย พระวิริยภาพและการเสด็จ อุบัติในนาคพิภพ ได้มีแล้วแก่ฝ่าพระบาท ข้าพระองค์ ขอทูลถามเนื้อความนั้นกะฝ่าพระบาท วิมานนี้ทรงได้ มาอย่างไรหนอ วิมานนี้ฝ่าพระบาทได้มาเพราะอะไร หรือเป็นของเกิดขึ้นตามฤดูกาล ฝ่าพระบาททรงกระทำเอง หรือเทวดาทั้งหลายถวายแก่พระองค์ ข้าแต่ พระยานาคราช ขอฝ่าพระบาทตรัสบอกเนื้อความนี้แก่
ข้าพระองค์ ตามที่ฝ่าพระบาทได้วิมานมาเถิด พระเจ้าข้า.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๓๕๑–๔๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๑๕๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๕๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Paṇḍu kīsiyāsi dubbalā vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure vimale akkhāhi pucchitā kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā.
Dhammo manujesu mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vaccati Dhammāhataṃ nāgakuñjara vidhurassa hadayābhipatthaye.
Candaṃ kho tvaṃ vimale dohaḷāyasi suriyaṃ vā athavāpi mālutaṃ dullabhaṃ 1- hi vidhurassa dassanaṃ 2- ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Kinnu tāta tuvaṃ pajjhāyasi padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ kinnu dummanarūposi issara mā tvaṃ soci amittatāpana.
Mātā hi tava irandati 3- vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati dullabhaṃ hi vidhurassa dassanaṃ ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Taṃ bhattāraṃ 4- pariyesanaṃ cara yo vidhuraṃ idhamānayissati. Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ rattiṃ nikkhamma avassutī cari.
Ke gandhabbe ke rakkhase ca nāge ke kiṃpurise athavāpi mānuse @Footnote: 1-2 Sī. Yu. dullabhe ... dassane . 3 Ma. irandhati. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. tassa bhattupariyesanaṃ. Ke paṇḍite sabbakāmadade dīgharattaṃ bhattā me bhavissati.
Assāsa hessāmi te pati bhattā te hessāmi anindalocane paññāhi mama tathāvidhāhi assāsa hessasi bhariyā mama.
Avacāsi puṇṇakaṃ irandatī pubbapathānugatena cetasā ehi gacchāma pitu mamantike eseva te etamatthaṃ pavakkhati.
Alaṅkatā suvasanā mālinī candanussadā yakkhaṃ hatthe gahetvāna pitu santikamupāgami.
|903.1| Nāgavara vaco suṇāhi me paṭirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ patthemi ahaṃ irandatiṃ tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ. |903.2| Sataṃ hatthī sataṃ assā sataṃ assatarī rathā sataṃ valabhiyo puṇṇā nānāratnassa kevalā te nāga paṭipajjassu dhītaraṃ dehirandatiṃ.
Yāva āmantaye ñātī mitte ca suhadajjane anāmantakatakammaṃ taṃ pacchā anutappati.
|905.1| Tato so varuṇo nāgo pavisitvā nivesanaṃ bhariyaṃ āmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |905.2| Ayaṃ so puṇṇako yakkho yācati maṃ irandatiṃ bahunā vittalābhena tassa dema piyaṃ mama.
Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idha māhareyya etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
|907.1| Tato so varuṇo nāgo nikkhamitvā nivesanā puṇṇakāmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |907.2| Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke tameva bāloti punāhu aññe Akkhāhi me vippavadanti ettha kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesi.
Korabyarājassa dhanañjayassa 1- yadi te suto vidhuro nāma kattā ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā irandatī paṭṭhacarāva 2- te hotu.
|910.1| Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ uṭṭhāya yakkho paramappatīto tattheva santo purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |910.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado.
|911.1| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |911.2| So puṇṇako kāmarāgena 3- giddho irandatiṃ nāgakaññaṃ jigiṃsaṃ gantvāna taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ iccabravi vessavaṇaṃ kuveraṃ. |911.3| Bhogavatī nāma mandire @Footnote: 1 Ma. dhanañcayassa . 2 Ma. padacarā . 3 Sī. Yu. kāmavegena. Vāsā hiraññavatīti vuccati nagare nimmite kāñcanamaye maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ. |911.4| Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo lohitaṅgassa masāragallino pāsādettha silāmayā sovaṇṇaratanena chāditā. |911.5| Ambā tilakā ca jambuyo sattapaṇṇā mucalindaketakā piyaṅgukā 1- uddālakā sahā pāribhaddakā sinduvāritā 2- . |911.6| Campeyyakā nāgamallikā bhaginīmālā athettha koliyā ete dumā pariṇāmitā sobhayanti uragassa mandire 3- . |911.7| Khajjurettha silāmayā sovaṇṇadhuvapupphitā bahū yattha vasatopapātiko nāgarājā varuṇo mahiddhiko. |911.8| Tassa komārikā bhariyā vimalā kāñcanavelliviggahā @Footnote: 1 Ma. piyaṅgu . 2 Ma. sinduvārakā . 3 Ma. mandiraṃ. Kāḷā taruṇāva uggatā pucimandatthanī 1- cārudassanā. |911.9| Lākhārasarattasucchavī kaṇikārāva nivātapupphitā tidivokkacarāva accharā vijjuvabbhaghanāva nissaṭā. |911.10| Sā dohaḷinī suvimhitā vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati taṃ nesaṃ dadāmi issara tena te denti irandatiṃ mamaṃ.
|912.1| So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ āmantiya vessavaṇaṃ kuveraṃ tattheva santo 2- purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |912.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado. |912.3| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
|913.1| So agamā rājagahaṃ surammaṃ @Footnote: 1 picumaṇḍatthanītipi pāṭho . 2 Yu. santaṃ. Aṅgassa rañño nagaraṃ durāsadaṃ 1- bahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa. |913.2| Mayūrakoñcagaṇasaṅghuṭṭhaṃ dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ nānāsakuṇābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ 2- pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ. |913.3| So puṇṇako vepulamābhiruyha 3- siluccayaṃ kiṃpurisānuciṇṇaṃ anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ tamaddasa pabbatakūṭamajjhe.
|914.1| Disvā maṇiṃ pabhassaraṃ jātivantaṃ 4- dhanāharaṃ 5- maṇiratanaṃ uḷāraṃ daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ obhāsatī vijjurivantalikkhe. |914.2| Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ manoharaṃ 5- nāma mahānubhāvaṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇo pakkāmi vehāyasamantalikkhe. @Footnote: 1 Sī.Ma. durāyutaṃ . 2 Sī.Yu. subhaṅgaṇaṃ . 3 Ma. -bhiruhi . 4 Ma. jātimantaṃ. @ 5 Ma. manoharaṃ.
|915.1| So agamā 1- nagaraṃ indapattaṃ oruyhupāgañchi sabhaṃ kurūnaṃ samāgate ekasataṃ samagge avhettha yakkho avikampamāno. |915.2| Konīdha raññaṃ varamābhijeti kamābhijeyyāma varaddhanena kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma ko vāpi no jeti varaddhanena.
Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi na korabyasseva vaco tavedaṃ abhītosi 2- no vaṇṇanibhāya sabbe akkhāhi me nāmañca bandhave ca.
Kaccāyano māṇavakosmi rāja anūnanāmo iti mavhayanti aṅgesu me ñātayo bandhavā ca akkhena devasmi idhānupatto.
Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi ye taṃ jinanto hare akkhadhutto bahūni rañño ratanāni atthi te tvaṃ daliddo kathamavhayesi. @Footnote: 1 Ma. aggamā . 2 Yu. abhibhosi.
Dhanāharo 1- nāma maṇi mamāyaṃ dhanāharaṃ 2- maṇiratanaṃ uḷāraṃ imañca ājaññaṃ amittatāpanaṃ etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto.
Eko maṇi māṇava kiṃ karissati ājāniyeko pana kiṃ karissati bahūni rañño ratanāni atthi ājāniyā vātajavā anappakā. Dohaḷakaṇḍaṃ nāma.
|921.1| Idañca me maṇiratanaṃ passa tvaṃ dvipaduttama itthīnaṃ viggahā cettha purisānañca viggahā. |921.2| Migānaṃ viggahā cettha sakuṇānañca viggahā nāgarāje supaṇṇe ca 3- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|922.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattī ca vammine 4- caturaṅginimaṃ senaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |922.2| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake balaggāni viyūhāni 5- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|923.1| Puraṃ aṭṭālasampannaṃ 6- bahupākāratoraṇaṃ siṅghāṭake subhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. manoharo . 2 Ma. manoharaṃ . 3 Ma. nāgarājā supaṇṇā ca . 4 Sī.Yu. @dhajāni ca . 5 Ma. viyūḷhāni . 6 Ma. uddhāpasampannaṃ. Sī.Yu. uddapasampannaṃ. |923.2| Esikā parikhāyo ca palīghaṃ aggaḷāni ca aṭṭālake ca dvāre ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|924.1| Passa toraṇamaggesu nānādijagaṇā bahū haṃsā koñcā mayūrā ca cakkavākā ca kukkuhā. |924.2| Kuṇālakā bahū citrā sikhaṇḍī jīvajīvakā nānādijagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|925.1| Passa nagaraṃ supākāraṃ abbhūtaṃ lomahaṃsanaṃ samussitaddhajaṃ rammaṃ suvaṇṇavālukasanthataṃ. |925.2| Passettha paṇṇasālāyo vibhattā bhāgaso mitā nivesane nivese ca sandhibyūhe pathatthiyo 1- .
|926.1| Pānāgāre ca soṇḍe ca suddā 2- odaniyā gharā vesī ca gaṇikāyo ca maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.2| Mālākāre ca rajake gandhike atha dussike suvaṇṇakāre maṇikāre maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.3| Āḷārike ca sūde ca naṭanaṭṭakagāyine 3- pāṇissare kumbhathūnike maṇimhi passa nimmitaṃ.
|927.1| Passa bherīmudiṅgā ca saṅkhā paṇavadendimā sabbañca tālāvacaraṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.2| Sammatālañca vīṇañca naccagītaṃ suvāditaṃ @Footnote: 1 Ma. pathaddhiyo . 2 sūṇātipi pāṭho. Ma. sūnā . 3 Ma. naṭanāṭakagāyino. Turiyatālitasaṅghuṭṭhaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.3| Laṅghikā muṭṭhikā cettha māyākārā ca sobhiyā vetālike ca jalle ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|928.1| Samajjā cettha vattanti ākiṇṇā naranāribhi mañcātimañce bhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |928.2| Passa malle samajjasmiṃ pothente 1- diguṇaṃ bhujaṃ nihate nihatamāne ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|929.1| Passa pabbatapādesu nānāmigagaṇā bahū sīhā byagghā varāhā ca acchakokataracchayo. |929.2| Palasatā gavajā ca mahiṃsā rohitā rurū eṇeyyā sarabhā ceva gaṇino nikkasūkarā. |929.3| Kadalimigā bahū citrā viḷārā sasakaṇṇakā nānāmigagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|930.1| Najjāyo supatitthāyo sovaṇṇavālukasanthatā acchā savanti ambūni macchagumbanivesitā. |930.2| Kumbhilā makarā cettha suṃsumārā ca kacchapā pāṭhīnā bahusā 2- macchā balajā muñjarohitā. |930.3| Nānādijagaṇākiṇṇā nānādumagaṇāyutā veḷuriyaphalakarodāyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. phoṭente . 2 Sī. Ma. pāvusā.
|931.1| Passettha pokkharaṇiyo suvibhattā catuddisā nānādijagaṇākiṇṇā puthulomacchasevitā 1- |931.2| samantodakasampannaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ upetaṃ vanarājībhi maṇimhi passa nimmitaṃ.
|932.1| Purato videhe passa goyāniye ca pacchato kuruyo jambūdīpañca maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.2| Passa candañca suriyañca obhāsente catuddisā sineruṃ anupariyāyante maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.3| Sineruṃ himavantañca sāgarañca mahiddhiyaṃ 2- cattāro ca mahārāje maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.4| Ārāme vanagumbe ca pāṭiye ca siluccaye ramme kiṃpurisākiṇṇe maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.5| Pārusakaṃ cittalataṃ missakaṃ nandanaṃ vanaṃ vejayantañca pāsādaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.6| Sudhammaṃ tāvatiṃsañca pārichattañca pupphitaṃ erāvaṇaṃ nāgarājaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.7| Passettha devakaññāyo nabhā vijjurivuggatā nandane vicarantiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.8| Passettha devakaññāyo devaputtapalobhinī @Footnote: 1 Ma. puthulomanisevitā . 2 Ma. mahītalaṃ. Sī. Yu. mahiddhikaṃ. Devaputte ramamāne 1- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|933.1| Parosahassaṃ pāsāde veḷuriyaphalakasanthate pajjalantena 2- vaṇṇena maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.2| Tāvatiṃse ca yāme ca tusite cāpi nimmite paranimmitavasavattino 3- maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.3| Passettha pokkharaṇiyo vippasannodakā sucī maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca.
|934.1| Dasettha rājiyo setā dassanīyā 4- manoramā cha piṅgalā paṇṇarasā haliddā ca catuddasa. |934.2| Vīsati tattha sovaṇṇā vīsati rajatāmayā indagopakavaṇṇābhā tāva dissanti tiṃsati. |934.3| Dasettha kāḷiyo cha ca 5- mañjeṭṭhā pañcavīsati missā bandhukapupphehi nīluppalavicittakā. |934.4| Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ accimantaṃ pabhassaraṃ odhisuṅkaṃ mahārāja passa tvaṃ dvipaduttama. Maṇikaṇḍaṃ nāma.
Upāgataṃ rāja upehi lakkhaṃ netādisaṃ maṇiratanaṃ tavatthi dhammena jiyyāma 6- asāhasena jito ca no khippamavākarohi. @Footnote: 1 Sī. Yu. caramāne . 2 Ma. pajjalante ca . 3 Sī. Yu. paranimmitābhiratino. @ 4 Ma. dasanīlā . 5 Ma. chacca . 6 Ma. jissāma.
Pañcāla paccuggata sūrasena macchā ca maddā saha kekakebhi passantu no te asathena yuddhaṃ na no sabhāyaṃ na karonti kiñci.
|937.1| Te pāvisuṃ akkhamadena mattā rājā kurūnaṃ puṇṇako cāpi yakkho rājā kaliṃ viccinamaggahesi kaṭamaggahi puṇṇako nāma yakkho |937.2| te tattha jūte ubhaye 1- samāgate raññaṃ sakāse sakhinañca majjhe ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ tatthappanādo tumulo babhūva.
Jayo mahārāja parājayo ca āyūhataṃ aññatarassa hoti janinda jinnosi 2- varandhanena jito ca me khippamavākarohi.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi mayhaṃ ratanaṃ paṭhabyā gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ @Footnote: 1 ubhayotipi . 2 Ma. jinosi. Yu. jitosi. Ādāya yenicchasi tena gaccha.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi tuyhaṃ ratanaṃ paṭhabyā tesaṃ varo vidhuro nāma kattā so me jito taṃ me avākarohi.
Attā ca me so saraṇaṃ gatī ca dīpo ca leṇo ca parāyano ca asantuleyyo mama so dhanena pāṇena me sadiso esa kattā.
Ciraṃ vivādo mama tuyhamassa 1- kāmañca pucchāma tameva gantvā eseva no vivaratu etamatthaṃ yaṃ vakkhati hotu tathā 2- ubhinnaṃ.
Addhā hi saccaṃ bhaṇasi na ca māṇava sāhasaṃ tameva gantvā pucchāma tena tussāmubho janā.
Saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ dhamme ṭhitaṃ vidhurannāmamaccaṃ dāsosi rañño uda vāsi ñāti vidhuroti saṅkhyā 3- katamosi loke.
|945.1| Āmāyadāsāpi bhavanti heke @Footnote: 1 Ma. tuyhañcassa . 2 Ma. kathā . 3 Ma. saṅkhā. Dhanena kītāpi bhavanti dāsā sayaṃpi dāsā upayanti heke 1- bhayā panuṇṇāpi 2- bhavanti dāsā |945.2| ete narānaṃ caturova dāsā. Addhā hi yonito ahampi jāto bhavo ca rañño abhavo ca rañño dāsohaṃ devassa paraṃpi gantvā dhammena maṃ māṇava tuyha dajjā.
Ayaṃpi 3- dutiyo vijayo mamajja puṭṭho hi kattā vivarittha 4- pañhaṃ adhammarūpo vata rājaseṭṭho subhāsitaṃ nānujānāsi mayhaṃ.
Evañce no so vivarittha 5- pañhaṃ dāsohamasmi na ca khosmi ñāti gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ ādāya yenicchasi tena gaccha. Akkhakaṇḍaṃ nāma.
|948.1| Vidhura vasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti kathaṃ assa kathannu assa saṅgaho. |948.2| Abyāpajjhaṃ kathaṃ assa saccavādī ca māṇavo @Footnote: 1 Ma. sayampi heke upayanti dāsā. 2 Ma. paṇunnāpi. 3 Ma. ayaṃ. 4-5 Ma. vivarettha. Asmā lokā paraṃ lokaṃ kathaṃ pecca na socati.
|949.1| Taṃ tattha gatimā dhitimā matimā atthadassimā saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro etadabravi. |949.2| Na sādhāraṇadārassa na bhuñje sādhumekako 1- na seve lokāyatikaṃ netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ. |949.3| Sīlavā vattasampanno appamatto vicakkhaṇo nivātavutti atthaddho surato sakhilo mudu. |949.4| Saṅgahetā ca mittānaṃ saṃvibhāgī vidhānavā tappeyya annapānena sadā samaṇabrāhmaṇe. |949.5| Dhammakāmo sutādhāro bhaveyya paripucchako sakkaccaṃ payirupāseyya sīlavante bahussute. |949.6| Gharamāvasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti siyā evaṃ evaṃ nu assa saṅgaho. |949.7| Abyāpajjho siyā evaṃ saccavādī ca māṇavo asmā lokā paraṃ lokaṃ evaṃ pecca na socati. Gharāvāsapañhā nāma.
Ehi dāni gamissāma dinno no issarena me mamevatthaṃ paṭipajja esa dhammo sanantano.
Jānāmi māṇava tayāhamasmi dinnohamasmi tava issarena @Footnote: 1 Ma. sādumekako. Tīhañca taṃ vāsayemu agāre yenaddhunā anusāsemu putte.
Tamme tathā hotu vasemu tīhaṃ kurutaṃ bhavaṃ ajja gharesu kiccaṃ anusāsataṃ puttadāre bhavajja yathā tayī pecca 1- sukhī bhaveyya.
Sādhūti vatvāna pahūtakāmo pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṃ taṃ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho.
Koñcaṃ mayūrañca piyañca ketaṃ upāgami tattha surammarūpaṃ pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa.
|955.1| Tattha naccanti gāyanti avhayanti varāvaraṃ accharā viya devesu nāriyo samalaṅkatā. |955.2| Samaṅgīkatvā pamadāhi yakkhaṃ annena pānena ca dhammapālo attatthamevānuvicintayanto 2- pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. @Footnote: 1 Sī. Yu. pacchā . 2 Ma. atthatthamevā-. |955.3| Taṃ candanagandharasānulittaṃ suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṃ bhariyaṃ avaca ehi suṇohi bhoti puttāni āmantaya tambanette. |955.4| Sutvāna vākyaṃ patino anojā 1- suṇisaṃ avaca tambanakhiṃ sunettaṃ āmantaya cammadharāni 2- cete puttāni indīvarapupphasāme.
|956.1| Te āgate muddhani dhammapālo cumbitvā putte avikampamāno āmantayitvāna avoca vākyaṃ dinnohaṃ raññā idha māṇavassa. |956.2| Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo ādāya yenicchati tena gacchati ahañca vo anusāsituṃ āgatosmi kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche. |956.3| Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī 3- janasandho puccheyya pahūtakāmo kimābhijānātha pure purāṇaṃ kiṃ vo pitā anusāse puratthā. @Footnote: 1 Ma. anujjā . 2 Ma. vammadharāni . 3 Sī. Yu. kurukhettavāsī. |956.4| Samānāsanā 1- hotha mayā ca 2- sabbe ko nīdha rañño abbhatiko manusso tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ mā heva deva na hi esa dhammo viyaggharājassa nihīnajacco samānāsano 3- deva kathaṃ bhaveyya. Lakkhakaṇḍaṃ 4-
|957.1| So ca putte amacce ca ñātayo suhadajjane alīnamanasaṅkappo vidhuro etadabravi. |957.2| Ethayyā 5- rājavasatiṃ nisīditvā suṇātha me yathā rājakulaṃ patto yasaṃ poso nigacchati.
|958.1| Na hi rājakulaṃ patto aññāto labhate yasaṃ nātisūro nātidummedho 6- nappamatto kudācanaṃ. |958.2| Yadāssa sīlaṃ paññañca soceyyañcādhigacchati atha vissāsate tamhi guyhañcassa na rakkhati.
|959.1| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |959.2| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. samāsanā . 2 Ma. va . 3 Ma. samāsano . 4 Sī. pekkhaṇakaṇḍaṃ. @ 5 Ma. ethayyo . 6 Ma. nāsūro nāpi dummedho.
|960.1| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |960.2| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. |960.3| Yo cassa sukato maggo rañño supaṭiyādito na tena vutto gaccheyya sa rājavasatiṃ vase.
|961.1| Na rañño samakaṃ bhuñje kāmabhoge kudācanaṃ sabbattha pacchato gacche sa rājavasatiṃ vase. |961.2| Na rañño sadisaṃ vatthaṃ na mālaṃ na vilepanaṃ ākappaṃ sarakuttiṃ vā na rañño sadisamācare aññaṃ kareyya ākappaṃ sarājavasatiṃ vase.
|962.1| Kīḷe rājā amaccehi bhariyāhi parivārito nāmacco rājabhariyāsu bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. |962.2| Anuddhato acapalo nipako saṃvutindriyo manopaṇidhisampanno sa rājavasatiṃ vase.
|963.1| Nāssa bhariyāhi kīḷeyya na manteyya rahogato nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe sa rājavasatiṃ vase. |963.2| Na niddaṃ bahu maññeyya na madāya suraṃ pive nāssa dāye mige haññe sa rājavasatiṃ vase. |963.3| Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ Sammatomhīti ārūyhe sa rājavasatiṃ vase. |963.4| Nātidūre bhaje 1- rañño nāccāsanne vicakkhaṇo samekkhañcassa 2- tiṭṭheyya sandissanto sabhattuno. |963.5| Na me 3- rājā sakhā hoti na rājā hoti methuno khippaṃ kujjhanti rājāno sukenakkhīva ghaṭṭitaṃ. |963.6| Na pūjito maññamāno medhāvī paṇḍito naro pharusaṃ paṭimanteyya rājānaṃ parisaṃ gataṃ.
|964.1| Laddhadvāro labhe dvāraṃ 4- neva rājūsu vissase aggiva saṃyato tiṭṭhe 5- sa rājavasatiṃ vase. |964.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sampaggaṇhāti khattiyo gāmehi nigamehi vā raṭṭhehi janapadehi vā tuṇhībhūto upekkheyya na bhaṇe chekapāpakaṃ.
|965.1| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 6- tesaṃ kammāpadānena 7- rājā vaḍḍheti vettanaṃ na tesaṃ antarā gacche sa rājavasatiṃ vase. |965.2| Cāpova oname 8- dhīro vaṃso vāpi pakampaye paṭilomaṃ na vatteyya sa rājavasatiṃ vase. |965.3| Cāpovūnūdaro assa macchovassa ajivhatā 9- appāsī nipako sūro sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Sī. Yu. bhave . 2 Ma. sammukhañcassa . 3 Ma. ve . 4 Yu. laddhavāro labhe @vāraṃ . 5 Sī. Yu. aggīva yato tiṭṭheyya . 6 Ma. hatkārohe anīkaṭṭhe rathike @pattikārake . 7 Ma. kammāvadānena . 8 Ma. cāpovūnudaro . 9 Ma. ajivhavā.
|966.1| Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya samphassaṃ tejasaṅkhyaṃ kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ 1- khīṇamedho nigacchati. |966.2| Nātivelaṃ pabhāseyya na tuṇhī sabbadā siyā avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ patte kāle udīriye. |966.3| Akkodhano asaṅghaṭṭo sacco saṇho apesuṇo samphaṃ giraṃ na bhāseyya sa rājavasatiṃ vase.
|967.1| Mātāpetibharo 2- assa kule jeṭṭhāpacāyiko saṇho sakhilasambhāso 3- sa rājavasatiṃ vase. |967.2| Vinīto sippavā danto katatto niyato mudu appamatto suci dakkho sa rājavasatiṃ vase. |967.3| Nivātavutti vuḍḍhesu sappatisso sagāravo surato sukhasaṃvāso sa rājavasatiṃ vase. |967.4| Ārakā parivajjeyya sañhituṃ 4- pahitaṃ janaṃ bhattāraññevudikkheyya na ca aññassa rājino.
|968.1| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ payirupāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.2| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ anuvāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.3| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute @Footnote: 1 Ma. balyaṃ . 2 Ma.mātāpettibharo. 3 Sī.hiriottappasampanno. 4 Ma.sahituṃ. Tappeyya annapānena sa rājavasatiṃ vase. |968.4| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute āsajja paññe sevetha ākaṅkhaṃ vuḍḍhimattano.
|969.1| Dinnapubbaṃ na hāpeyya dānaṃ samaṇabrāhmaṇe na ca kiñci nivāreyya dānakāle vanibbake. |969.2| Paññavā buddhisampanno vidhānavidhikovido kālaññū samayaññū ca sa rājavasatiṃ vase. |969.3| Uṭṭhātā kammadheyyesu appamatto vicakkhaṇo susaṃvihitakammanto sa rājavasatiṃ vase.
|970.1| Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ gantvā cassa abhikkhaṇaṃ mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya mitaṃ ca 1- pācaye ghare. |970.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sīlesu asamāhitaṃ anaṅgāva 2- hi te bālā yathā petā tatheva te. |970.3| Coḷañca nesaṃ piṇḍañca āsīnānaṃ padāpaye dāse kammakare pose 3- sīlesu susamāhite dakkhe uṭṭhānasampanne ādhipaccasmi ṭhāpaye.
|971.1| Sīlavā ca alobho 4- ca anuvatto 5- ca rājino āvī raho hito tassa sa rājavasatiṃ vase. |971.2| Chandaññū rājino cassa cittaṭṭho cassa 6- rājino asaṅkusakavuttissa sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. mitaṃ va . 2 Ma. anaṅgavā . 3 Ma. pesse . 4 Ma. alolo ca . 5 Ma. @anurakkho. Sī. Yu. anuratto . 6 Ma. assa. |971.3| Acchādane ca nahāpane 1- dhove pāde adhosiraṃ āhatopi na kuppeyya sa rājavasatiṃ vase.
|972.1| Kumbhiñhi pañjaliṃ kayirā 2- cātaṃ 3- cāpi padakkhiṇaṃ kimeva sabbakāmānaṃ dātāraṃ dhīramuttamaṃ. |972.2| Yo deti sayanaṃ vatthaṃ yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ pajjunnoriva bhūtānaṃ 4- bhogehi abhivassati. |972.3| Eseyyā rājavasatī vattamāno yathā naro ārādhayati rājānaṃ pūjaṃ labhati bhattusu. Rājavasatī nāma. [5]-
|973.1| Evaṃ samanusāsitvā ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo parikiṇṇo suhajjehi 6- rājānamupasaṅkami. |973.2| Vanditvā sirasā pāde katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ vidhuro avaca rājānaṃ paggahetvāna añjaliṃ. |973.3| Ayaṃ maṃ māṇavo neti kattukāmo yathāmatiṃ ñātīnatthaṃ pavakkhāmi taṃ suṇohi arindama. |973.4| Putte ca me udikkhesi yañcamaññaṃ ghare dhanaṃ yathā pacchā 7- na hāyetha ñātisaṅgho mayī gate |973.5| yatheva khalati bhūmyaṃ bhūmyāyeva patiṭṭhati evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ etaṃ passāmi accayaṃ. @Footnote: 1 Ma. ucchādaye ca nhāpaye . 2 Ma. kumbhampañjaliṃ kariyā . 3 Sī. Yu. vāyasaṃ vā. @cātoti ekā sakuṇajāti . 4 Ma. bhūtāni . 5 Ma. antarapeyyāla . 6 Ma. suhadehi. @ 7 Ma. pecca.
Sakkā na gantuṃ iti mayhaṃ hoti chetvā 1- vadhitvā idha kātiyānaṃ idheva hohi iti mayhaṃ ruccati mā tvaṃ agā uttamabhūripañña.
|975.1| Mā hevadhammesu 2- manaṃ paṇīdahi atthe ca dhamme ca yutto bhavassu dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya. |975.2| Nevesa dhammo na puneti kiccaṃ ayiro hi dāsassa janinda issaro ghātetu jhāpetu athopi hantuṃ na ca mayhaṃ kodhatthi vajāmi cāhaṃ.
Jeṭṭhaputtaṃ upaguyha vineyya hadaye daraṃ assupuṇṇehi nettehi pāvisi so mahāgharaṃ.
|977.1| Sālāva sampamadditā 3- mālutena pamadditā senti puttā ca dārā ca vidhurassa nivesane. |977.2| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. @Footnote: 1 ghatvātipī . 2 Ma. hevamadhammesu . 3 Ma. sammapatitā. |977.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.6| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.7| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā 1- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.8| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 2- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.9| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā 3- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi.
|978.1| Katvā gharesu kiccāni anusāsitvā sakaṃ janaṃ mittāmacce ca bhacce 4- ca puttadāre ca bandhave. |978.2| Kammantaṃ saṃvidhetvāna ācikkhitvā ghare dhanaṃ nidhiñca iṇadānañca puṇṇakaṃ etadabravi. |978.3| Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre katāni kiccāni gharesu mayhaṃ anusāsitā puttadārā mayā ca karomi kiccāni 5- yathāmatinte. @Footnote:1-2-3 Ma. dāsisattasatāni ca . 4 Yu. suhajje . 5 Ma. karoma kaccāna.
|979.1| Sace hi katte anusāsitā te puttā ca dārā anujīvino ca handehidāni taramānarūpo dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā. |979.2| Asambhītova 1- gaṇhāhi ājānīyassa 2- vāladhiṃ idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ jīvalokassa dassanaṃ.
Sohaṃ kissānubhāyissaṃ 3- yassa me natthi dukkaṭaṃ kāyena vācā manasā yena gaccheyya duggatiṃ.
So assarājā vidhuraṃ vahanto pakkāmi vehāyasamantalikkhe sākhāsu selesu asajjamāno kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsi.
|982.1| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ @Footnote: 1 Ma. achambhitova . 2 Ma. ājāneyyassa . 3 Ma. ...kissa nu bhāyissaṃ. Yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.4| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.5| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.6| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.7| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.8| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato.
Sace so sattarattena paṇḍito nāgamissati sabbe aggiṃ pavissāma 1- natthattho jīvitena no.
Paṇḍito ca viyatto ca vibhāvī ca vicakkhaṇo khippaṃ mocesi attānaṃ mā bhāyitthāgamissati 2- . Antarapeyyālaṃ nāma.
So tattha gantvāna vicintayanto uccāvacā cetanakā bhavanti nayimassa jīvena mamatthi kiñci @Footnote: 1 Ma. pavekkhāma . 2 Sī. Yu. khippaṃ mocessatattānaṃ mā bhātha āgamissati. Hantvānimaṃ hadayaṃ ānayissaṃ 1- .
So tattha gantvā pabbatamantarasmiṃ 2- anto pavisitvāna paduṭṭhacitto asaṃvutasmiṃ 3- jagatippadese adhosiraṃ dhārayi kātiyāno.
|987.1| So lambamāno narake papāte mahabbhaye lomahaṃse vidugge asantasanto kurūnaṃ kattuseṭṭho iccabravi puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ. |987.2| Ariyāvakāsosi anarīyarūpo asaññato saññatasannikāso accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ 4- bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñci. |987.3| Yaṃ maṃ papātasmiṃ papātumicchasi ko nu tavattho maraṇena mayhaṃ amānusasseva tavajja vaṇṇo ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā.
|988.1| Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo 5- @Footnote: 1 Sī. Yu. ādiyissaṃ . 2 Ma. pabbatantarasmiṃ . 3 asamphutasmintipi pāṭho. @ 4 Ma. ludraṃ . 5 Sī. Yu. sajīvo. Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno. |988.2| Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāmi irandatī 1- nāma sā nāgakaññā tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayiṃ tuyhaṃ vadhāya dhīra.
Māheva te 2- yakkha ahosi moho naṭṭhā bahū duggahitena lokā 3- kinte sumajjhāya piyāya kiccaṃ maraṇena me iṅgha suṇomi 4- sabbaṃ.
|990.1| Mahānubhāvassa mahoragassa dhītukāmo ñātibhatohamasmi 5- taṃ yācamānaṃ sasuro avoca yathāmamaññiṃsu sukāmanītaṃ. |990.2| Dajjemu kho te sutanuṃ sunettaṃ suvimhitaṃ 6- candanalittagattaṃ sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi. |990.3| Etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāma @Footnote: 1 Ma. irandhatī . 2 Ma. tvaṃ . 3 Ma. loke . 4 Sī. Yu. suṇoma . 5 Yu. @ñātigato . 6 Ma. sucimhitaṃ. Evaṃ na muḷhosmi suṇohi katte. |990.4| Na cāpi me duggahitatthi kiñci hadayena te dhammaladdhena nāgā irandatiṃ 1- nāgakaññaṃ dadanti. |990.5| Tasmā ahaṃ tuyhaṃ vadhāya yutto evaṃ mamattho maraṇena tuyhaṃ idheva taṃ narake pātayitvā hantvāna taṃ hadayaṃ ānayissaṃ.
Khippaṃ mamaṃ uddhara kātiyāna hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
|992.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nagamuddhani khippaṃ patiṭṭhapetvā assatthamāsīnaṃ samekkhiyāna paripucchi kattāramanomapaññaṃ. |992.2| Samuddhato mesi tuvaṃ papātā hadayena te ajja mamatthi kiccaṃ yekeci te sādhu narassa dhammā sabbeva me pātukarohi ajja. @Footnote: 1 Ma. irandhatiṃ.
Samuddhato tyasmi ahaṃ papātā hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava allañca pāṇiṃ parivajjayassu mā cassu mittesu kadāci dubbhī mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche.
Kathaṃ nu yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate kathaṃ so asatī ca kā ko pana mittadubbho akkhāhi me pucchito etamatthaṃ.
|996.1| Assatthataṃ 1- nopica diṭṭhapubbaṃ yo āsanenāpi nimantayeyya tasseva atthaṃ puriso kareyya yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā. |996.2| Yassekarattimpi ghare vaseyya yatthannapānaṃ puriso labhetha 2- na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye @Footnote: 1 asanthutantipi pāṭho . 2 Ma. labheyya. Allañca 1- pāṇiṃ dahate mittadubbho. |996.3| Yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho hi pāpako. |996.4| Puṇṇampi cemaṃ paṭhaviṃ dhanena dajjitthiyā puriso sammatāya laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche. |996.5| Evaṃ kho yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ asatī ca sā so pana mittadubbho so dhammiko hohi jahassu adhammaṃ. Sādhunaradhammakaṇḍaṃ nāma.
|997.1| Avasiṃ ahaṃ tuyhaṃ tīhaṃ agāre annena pānena upaṭṭhitosmi mitto mamāsi visajjāmahaṃ taṃ kāmaṃ gharaṃ uttamapañña gaccha. |997.2| Api hāyatu nāgakulassa 3- attho alampi me nāgakaññāya hetu 4- so tvaṃ sakeneva subhāsitena muttosi me ajja vadhāya pañña. @Footnote: 1 Ma. adubbhī . 2 Ma. nāgakulā . 3 Ma. hotu.
Handa tuvaṃ yakkha mamampi nehi sassuraṃ nu te 1- atthaṃ mayī carassu ahampi nāgādhipatīvimānaṃ 2- dakkhemi 3- nāgassa adiṭṭhapubbaṃ.
Yaṃ ve narassa ahitāya assa na taṃ pañño arahati dassanāya atha kena vaṇṇena amittagāmaṃ tuvamicchasi uttamapañña gantuṃ.
Addhā pajānāmi ahampi etaṃ na taṃ pañño arahati dassanāya pāpañca me natthi kataṃ kuhiñci tasmā na saṅke maraṇāgamāya.
|1001.1| Handa ca ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ mayā saha dakkhasi ehi katte yathacchati 4- naccagītehi nāgo rājā yathā vessavaṇo niḷiññaṃ 5- . |1001.2| Taṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena nikīḷitaṃ niccamaho ca rattiṃ pahutamālyaṃ bahupupphachannaṃ @Footnote: 1 sasurantiketipi pāṭho . Ma. sasuraṃ te . 2 Ma. mayaṃ ca nāgādhipatiṃ vimānaṃ. @ 3 Ma. dakkhemu . 4 Ma. yatthacchati . 5 Ma. naḷiññaṃ. Obhāsati vijjurivantalikkhe. |1001.3| Annena pānena upetarūpaṃ naccehi gītehi ca vāditehi paripūraṃ kaññāhi alaṅkatāhi upasobhati vatthapilandhanena.
|1002.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi pacchato āsanasmiṃ ādāya kattāramanomapaññaṃ upānayi bhavanaṃ nāgarañño. |1002.2| Patvāna ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa sāmaggipekkhī pana 1- nāgarājā pubbeva jāmātaramajjhabhāsatha.
Yaṃ nu tvaṃ agamā manussalokaṃ anvesamāno hadayaṃ paṇḍitassa kacci samiddhena idhānupatto ādāya kattāramanomapaññaṃ.
Ayaṃ hi so āgato yaṃ tvamicchasi dhammena laddho mama dhammapālo taṃ passatha sammukhā bhāsamānaṃ @Footnote: 1 Ma. sāmaggi pekkhamāno. Sukho have 1- sappurisehi saṅgamo. Kālāgirikaṇḍaṃ nāma.
Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito 2- byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1006.1| Na camhi byamhito nāga na ca maccubhayaṭṭito 3- na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1006.2| Kathaṃ nu 4- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1007.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye |1007.2| kathaṃ nu 5- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1008.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ 6- iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1008.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ. @Footnote: 1 Yu. bhave . 2-3 Sī. Yu. bhayaddito. ito paraṃ īdisameva . 4-5 Ma. no. @ 6 Ma. ayaṃ pāṭho natthi. ito paraṃ īdisameva.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāga mahāvimānaṃ.
|1011.1| Ahañca bhariyā ca manussaloke saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1011.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1011.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmā hi dhammañcara appamatto yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1014.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca dārā anujīvino ca telu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṃ. |1014.2| Evaṃ tuvaṃ nāga asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāga dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1019.1| Mahorago attamano udaggo sutvāna dhīrassa subhāsitāni hatthe gahetvāna anomapaññaṃ pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. |1019.2| Yena tvaṃ vimale paṇḍu yena bhattaṃ na ruccati na ca me tādiso vaṇṇo ayameso tamonudo. |1019.3| Yassa te hadayenattho āgatoyaṃ pabhaṅkaro tassa vākyaṃ nisāmehi dullabhaṃ dassanaṃ puna. @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha. 2 Ma. nu.
|1020.1| Disvāna taṃ vimalā bhūripaññaṃ dasaṅguliṃ añjaliṃ paggahetvā haṭṭhena bhāvena patītarūpā iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1020.2| Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1021.1| Na camhi byamhito nāgi na ca maccubhayaṭṭito na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1021.2| Kathaṃ nu 1- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1022.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1022.2| Kathaṃ nu 2- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1023.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgakaññetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1023.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ @Footnote: 1-2 Ma. no. Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāgi mahāvimānaṃ.
|1026.1| Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṃ saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1026.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1026.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko Iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmāhi dhammañcara appamattā yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1029.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca sāmī 1- anujīvino ca tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṃ. |1029.2| Evaṃ tuvaṃ nāgi asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo @Footnote: 1 Ma. dārā. Dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāgi dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha 1- kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1034.1| Yatheva varuṇo nāgo pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ tatheva nāgakaññāpi pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ. |1034.2| Yatheva varuṇaṃ nāgaṃ dhīro tosesi pucchito tatheva nāgakaññampi dhīro tosesi pucchito. |1034.3| Ubhopi te attamane viditvā mahoragaṃ nāgakaññañca dhīro @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha . 2 Ma. nu. Acchambhī abbhīto alomahaṭṭho iccabravi varuṇaṃ nāgarājaṃ. |1034.4| Mā rodhayi 1- nāga āyāhamasmi yena tava attho idaṃ sarīraṃ hadayena maṃsena karohi kiccaṃ sayaṃ karissāmi yathāmatinte.
Paññā have hadayaṃ paṇḍitānaṃ te tyamha paññāya mayaṃ sutuṭṭhā anūnanāmo labhatajja dāraṃ ajjeva taṃ kuruyo pāpayātu.
|1036.1| Sa puṇṇako attamano udaggo irandatiṃ 2- nāgakaññaṃ labhitvā haṭṭhena bhāvena patītarūpo iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1036.2| Bhariyāya maṃ tvaṃ akarī samaṅgiṃ ahañca te vidhura karomi kiccaṃ idañca te maṇiratanaṃ dadāmi ajjeva taṃ kuruyo pāpayāmi.
Ajeyyamesā tava hotu mittī 3- @Footnote: 1 Sī. Yu. mā heṭhayi . 2 Ma. irandhatiṃ . 3 ma metti. Bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṃ ānandacitto 1- sumano patīto datvā maṇiṃ mañca nayindapattaṃ.
|1038.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi purato āsanasmiṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇaṃ pakkāmi vehāyasamantalikkhe 2- . |1038.2| Mano manussassa yathāpi gacche tatopissa khippataraṃ ahosi sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ upānayi nagaraṃ indapattaṃ.
Etindapattaṃ nagaraṃ padissati rammāni ca ambavanāni bhāgaso ahañca bhariyāya samaṅgibhūto tuvañca pattosi sakaṃ niketaṃ.
|1040.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ oropayitvā dhammasabhāya majjhe ājaññamāruyha anomavaṇṇo @Footnote: 1 Ma. anandi vitto . 2 idaṃ pādadvayaṃ Sī. Ma. potthakesu na dissati. ādāya @kattāramanomapaññaṃ upānayi nagaraṃ indapattanti tattheva dissati. Pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |1040.2| Taṃ disvā rājā paramappatīto uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā avikampayaṃ dhammasabhāya majjhe nisīdayi pamukhaṃ āsanasmiṃ.
Tvaṃ no vinetāsi rathaṃva naṭṭhaṃ 1- nandanti taṃ kuruyo dassanena akkhāhi me pucchito etamatthaṃ kathaṃ pamokkho ahu māṇavassa.
|1042.1| Yaṃ māṇavotyābhivadi janinda na so manusso naravīraseṭṭha yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo. |1042.2| Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāno irandatī nāma sā nāgakaññā. |1042.3| Tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayittha maraṇāya mayhaṃ so ceva bhariyāya samaṅgibhūto @Footnote: 1 Ma. naddhaṃ. Ahañcānuññāto maṇi ca laddho.
|1043.1| Rukkho hi mayhaṃ gharadvāre jāto 1- paññākkhandho sīlamayassa sākhā atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko gavapphalo hatthigavassachanno. |1043.2| Naccagītaturiyābhinādite ucchijja senaṃ 2- puriso ahosi so no ayaṃ āgato sanniketaṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.3| Yekeci vittā mama paccayena sabbeva te pātukarontu ajja tibbāni katvāna upāyanāni rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.4| Yekeci bandhā 3- mama atthi raṭṭhe sabbeva te bandhanā mocayantu yathevayaṃ bandhanasmā pamutto evamete muñcare bandhanasmā. |1043.5| Unnaṅgalā māsamimaṃ karontu maṃsodanaṃ brāhmaṇā bhakkhayantu amajjapā majjarahā pivantu @Footnote: 1 Ma. padvāre sujāto . 2 Sī. Yu. menaṃ . 3 Ma. baddhā. Puṇṇāhi thālāhi palissutāhi. |1043.6| Mahāpathaṃ nicca samavhayantu tibbañca rakkhaṃ vidahantu raṭṭhe yathāññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha.
|1044.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgate paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti. Vidhurajātakaṃ navamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๙๓
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘