วิธุรชาดก
ว่าด้วยพระวิธูรบัณฑิตทรงบำเพ็ญสัจจะบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๙๓ · บรรทัด ๕๖๒๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๑๔
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น พระราชาทั้ง ๔ พระองค์นั้นตรัสพระคาถาตอบพระมหาสัตว์นั้นว่า
พระยานาค ย่อมทรงสรรเสริญอธิวาสนขันติ กล่าวคือ ความไม่โกรธในบุคคลแม้ผู้ควรโกรธ. พระยาครุฑ ย่อมทรงสรรเสริญการไม่ทำความชั่ว เพราะเหตุแห่งอาหารกล่าวคือ บริโภคอาหารแต่น้อย. ท้าวสักกเทวราช ทรงสรรเสริญการละความยิน ดีในกามคุณ ๕. พระเจ้ากุรุรัฐ ทรงสรรเสริญความไม่มีความกังวล.
พึงทราบคำอันเป็นคาถานั้นดังต่อไปนี้ว่า ดูก่อนบัณฑิต พระยานาคราชสรรเสริญอธิวาสนขันติ กล่าวการไม่โกรธในบุคคลแม้ผู้ควรโกรธ พระยาครุฑย่อมสรรเสริญการไม่ทำความชั่วเพราะเหตุแห่งอาหาร กล่าวคือการบริโภคอาหารน้อย ท้าวสักกเทวราช ทรงสรรเสริญการละความยินดีในกามคุณ ๕พระเจ้ากุรุรัฐ ทรงสรรเสริญความไม่มีความกังกล.
พระมหาสัตว์ได้สดับพระกระแสรับสั่งของพระราชาทั้ง ๔ พระองค์แล้ว กล่าวคาถานี้ว่า
พระกระแสรับสั่งทั้งปวงนี้ เป็นสุภาษิตทั้งหมด แท้จริงพระกระแสรับสั่งเหล่านี้ จะเป็นทุพภาษิต
เพียงเล็กน้อยหามิได้ คุณธรรม ๔ ประการนี้ตั้งมั่นอยู่ในนรชนใด เป็นดังกำเกวียนที่รวมกันอยู่ ที่ดุมเกวียน
บัณฑิตเรียกนรชนผู้ประกอบพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการนั้นแลว่า เป็นผู้สงบในโลก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอตานิ ความว่า คุณชาติทั้ง ๔ ประการนี้ ตั้งมั่นด้วยดีในบุคคลใด เป็นดังกำเกวียนตั้งรวมกันอยู่ด้วยดีที่คุมเกวียนฉะนั้นบัณฑิตทั้งหลายเรียกบุคคลนั้น ผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้ว่าผู้สงบในโลกฉะนั้น.
พระมหาสัตว์ได้ทำศีลของพระราชาทั้ง ๔ พระองค์ให้มีคุณสม่ำเสมอกันทีเดียวอย่างนี้.
ท้าวเธอทั้ง ๔ ครั้นได้ทรงสดับดังนั้น ต่างมีพระหฤทัยร่าเริงยินดีเมื่อจะทรงชมเชยพระมหาสัตว์ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ท่านเป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้ยอดเยี่ยม ไม่มี ใครเทียมถึง มีปัญญาดี รักษาธรรม และรู้แจ้งธรรม วิเคราะห์ปัญหาของพวกข้าพเจ้าได้ด้วยดี ด้วยปัญญา ของตน พวกข้าพเจ้าอ่อนวอนท่านว่า ขอท่านผู้เป็น
ปราชญ์ จงตัดความสงสัยลังเลใจของพวกข้าพเจ้าให้ขาดไปในวันนี้เหมือนช่างทำงาช้าง ตัดงาช้างให้ขาด
ไปด้วยเลื่อยอันคม ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตฺวมนุตฺตโรสิ ความว่า ท่านเป็นผู้ยอดเยี่ยมไม่มีผู้เทียมถึง ชื่อว่า เป็นผู้ไม่มีผู้ยอดเยี่ยมเท่าท่าน. บทว่า ธมฺมคู ความว่า ทั้งเป็นผู้รักษาธรรมและรู้ธรรม. บทว่า ธมฺมวิทู ความว่า ผู้มีธรรมเป็นที่ปรากฏ. บทว่า สุเมโธ ความว่า ผู้มีปัญญาดี. บทว่า ปญฺาย ความว่า ศึกษาปัญหาของพวกเราเป็นอย่างดีด้วยปัญญาแล้ว ก็ทราบความจริงว่า ในเรื่องนี้มีเหตุอย่างนี้. บทว่า อจฺเฉจฺฉ ความว่า ขอท่านผู้ทรงเป็นปราชญ์โปรดตัดสินข้อสงสัยของพวกข้าพเจ้า และเมื่อตัดสินอย่างนี้ โปรดให้คำขอร้องของพวกข้าพเจ้านี้จบสิ้นว่า ท่านได้ตัดสินข้อสงสัย คือวิจิกิจฉาแล้วดังนี้. บาทคาถาว่า จุนฺโท ยถา นาคทนฺตํ ขเรน ความว่า ขอท่านช่วยตัดข้อสงสัย เหมือนนายช่างทำงาช้าง ตัดงาช้างด้วยเลื่อยเล่มคม ฉะนั้น.
พระราชาแม้ทั้ง ๔ พระองค์นั้น ครั้นตรัสชมเชยพระมหาสัตว์อย่างนั้นแล้ว ต่างทรงพอพระหฤทัยด้วยพยากรณ์ปัญหาของพระมหาสัตว์ ลำดับนั้นท้าวสักกเทวราชจึงทรงบูชาพระมหาสัตว์ด้วยผ้าทุกุลพัสตร์อันเป็นทิพย์ พระยาครุฑบูชาด้วยมาลัยทอง วรุณนาคราชบูชาด้วยแก้วมณี พระเจ้าธนัญชัยบูชาด้วยวัตถุต่างๆ มีโคนมนับจำนวนพันเป็นต้น พระราชาทั้ง ๔ พระองค์นั้นได้ตรัสอย่างนี้ว่า
ดูก่อนท่านผู้เป็นนักปราชญ์ ข้าพเจ้ายินดีด้วย การพยากรณ์ปัญหา นี้ผ้าทิพย์สีดอกบัวเขียว ปราศ จากมลทิน เนื้อละเอียดดังควันเพลิง หาค่ามิได้ข้าพเจ้าให้แก่ท่านเพื่อบูชาธรรม พระยาครุฑบูชาด้วยดอก ไม้ทองตรัสว่า ดูก่อนท่านผู้เป็นนักปราชญ์ ข้าพเจ้า
ยินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้ ดอกไม้ทอง มีกลีบร้อยกลีบแย้มออกแล้ว มีเกสรแล้วด้วยแก้วนับด้วยพัน
ข้าพเจ้าให้แก่ท่านเพื่อบูชาธรรม พระยาวรุณนาคราช บูชาด้วยแก้วมณีตรัสว่า ดูก่อนท่านผู้เป็นนักปราชญ์ ข้าพเจ้ายินดีด้วยการพยากรณ์ปัญหานี้ แก้วมณีอันเป็น เครื่องประดับของข้าพเจ้า มีสีงดงามผุดผ่อง หาค่ามิ ได้ ข้าพเจ้าให้แก่ท่านเพื่อบูชาธรรม พระเจ้าธนัญชัย ทรงบูชาด้วยวัตถุต่างๆ มีโคนมพันหนึ่งเป็นต้น แล้ว มีพระราชดำรัสว่า ข้าพเจ้ายินดีด้วยการพยากรณ์ ปัญหา โคนมพันหนึ่งและโคอุสุภราชนายฝูง รถ ๑๐
คัน เทียมด้วยอาชาไนย บ้านส่วย ๖ บ้าน เหล่านี้ข้าพเจ้าให้แก่ท่านเพื่อบูชาธรรม.
พระราชาทั้ง ๔ พระองค์ มีท้าวสักกเทวราชเป็นต้น ครั้นทรงบูชาพระมหาสัตว์แล้ว ได้เสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ตามเดิมด้วยประการฉะนี้.
จบจตุโปสถกัณฑ์
บรรดาพระราชา ๔ พระองค์นั้น พระยานาคมีพระชายานามว่า พระนางวิมลาเทวี พระนางนั้น เมื่อไม่เห็นเครื่องประดับแก้วมณีที่พระศอของพระยานาคี จึงทูลถามว่า แก้วมณีของพระองค์หายไปไหนเล่าพระเจ้าข้า. ท้าวเธอจึงตรัสว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ เราได้สดับธรรมกถาของวิธุรบัณฑิต บุตรแห่งจันทพราหมณ์ มีจิตเลื่อมใสจึงเอาแก้วมณีนั้นบูชาเธอ จะบูชาแต่เราคนเดียวก็หามิได้ แม้ท้าวสักกเทวราชก็ยังทรงบูชาเธอด้วยผ้าทุกุลพัสตร์อันเป็นทิพย์พระยาครุฑบูชาเธอด้วยดอกไม้ทอง พระเจ้าธนัญชัยทรงบูชาเธอด้วยวัตถุต่าง ๆมีโคนมพันหนึ่งเป็นต้น. พระนางทูลถามว่า พระวิธุรบัณฑิตนั้นเป็นพระธรรมกถึกหรือพระเจ้าข้า. ดูก่อนนางผู้เจริญแล้วจะพูดไปไยเล่า พระราชา ๑๐๑พระองค์ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ล้วนพอพระหฤทัยในธรรมกถาอันไพเราะของเธอเหมือนกับกาลอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้ายังเป็นไปอยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้น จนจะเสด็จกลับไปยังแว่นแคว้นของตน ๆ ไม่ได้ เป็นดังกระแสเสียงพิณ ชื่อหัตถีกันต์ ประโลมฝูงช้างตกมันให้ใคร่ เธอเป็นธรรมกถึกเอก แสดงธรรมไพเราะจับใจยิ่งนัก พระยาวรุณนาคราชทรงสรรเสริญคุณของพระมหาสัตว์ ด้วยประการฉะนี้. พระนางได้สดับคุณกถาของพระวิธุรบัณฑิตใคร่จะสดับธรรมกถาของท่าน จึงทรงดำริว่า หากเราจะทูลว่า หม่อมฉันใคร่จะฟังธรรมกถาของพระวิธุรบัณฑิต ขอพระองค์โปรดให้เชิญมาในนาคพิภพนี้เถิด พระเจ้าข้า ดังนี้ท้าวเธอจักไม่โปรดให้เชิญมาให้แก่เรา อย่ากระนั้นเลย เราควรจะแสดงอาการดังเป็นไข้ด้วยปรารถนาดวงหฤทัยวิธุรบัณฑิตนั้น. พระนางครั้นกระทำอย่างนั้นแล้ว ให้สัญญาแก่เหล่านักสนม จึงเสด็จเข้าผทมอยู่ ณ พระแท่นอันประกอบด้วยสิริ. พระยานาคราชเมื่อไม่ทรงเห็นพระนางวิมลาเทวีในเวลาเข้าเฝ้า จึงตรัสถามว่า พระนางวิมลาไปไหน ? เมื่อเหล่านางนักสนมทูลว่าพระนางทรงประชวร พระเจ้าข้า ท้าวเธอจึงเสด็จลุกจากพระราชอาสน์ เสด็จไปยังสำนักแห่งพระนางวิมลานั้น ประทับนั่งข้างพระแท่น ทรงลูบคลำพระสรีระกายของพระนางอยู่ ได้ตรัสพระคาถาที่ ๑ ว่า
เธอเป็นไรไป มีผิวพรรณเหลืองซูบผอม ถด ถอยกำลัง ในปางก่อนรูปโฉมของเธอไม่ได้เป็นเช่นนี้ เลย ดูก่อนพระน้องวิมลา พี่ถามแล้วจงบอก เวทนา ในร่างกายของเธอเป็นเช่นไร ?
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปณฺฑุ แปลว่า มีผิวพรรณดังใบไม้เหลือง. บทว่า กีสิยา แปลว่า ซูบผอม. บทว่า ทุพฺพลา แปลว่า มีกำลังน้อย. บทว่า วณฺณรูเป น ตเวทิสํ ปุเร ความว่า รูปกล่าวคือวรรณะของเจ้า มิได้เป็นเหมือนในก่อนเลย คือในก่อนไม่มีโทษไม่เศร้าหมองแต่บัดนี้รูปนั้นได้เปลี่ยนแปลงไป มีภาวะไม่เป็นที่ชื่นใจเลย. พระยานาคตรัสเรียกพระนางวิมลาเทวีว่า วิมลา ดูก่อนพระน้องวิมลาดังนี้.
ลำดับนั้น พระนางวิมลาเทวี เมื่อจะทูลบอกความนั้นแก่ท้าวเธอจึงตรัสพระคาถาที่ ๒ ว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมหมู่นาคชื่อว่าความอยาก ได้โน่นอยากได้นี่ เขาเรียกกันว่า เป็นธรรมดาของ หญิงทั้งหลายในหมู่มนุษย์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ
สุดในหมู่นาค หม่อมฉันอยากได้ดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต ที่บุคคลนำมาได้โดยชอบเพคะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม ได้แก่ สภาวะ. บทว่า มาตีนํ ได้แก่ หญิงทั้งหลาย. บทว่า ชนินฺท แปลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งหมู่นาค. สองบาทคาถาว่า ธมฺมาหฏํ นาคกุญฺชร วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย ความว่า ข้าแต่นาคผู้ประเสริฐสุด เมื่อดิฉันอยากได้ดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตที่พระองค์นำมาได้โดยชอบธรรม ไม่ใช่โดยกรรมที่สาหัส ชีวิตของหม่อมฉันจะยังทรงอยู่ได้ ถ้าเมื่อดิฉันไม่ได้ไซร้ หม่อมฉันเห็นจะมรณะอยู่ในที่นี้แล พระนางตรัสอย่างนั้นหมายถึงปัญญาของวิธุรบัณฑิตนั้น.
ดูก่อนพระน้องวิมลา เธอปรารถนาดวงหทัย
ของวิธุรบัณฑิตนั้น ดังจะปรารถนา พระจันทร์พระอาทิตย์หรือลม เพราะว่าวิธุรบัณฑิต ยากที่บุคคล
จะเห็นได้ ใครจะนำวิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุลฺลเก หิ วิธุรสฺส ทสฺสเน ความว่า การเห็นวิธุรบัณฑิตผู้มีเสียงอันไพเราะ หาผู้เสมือนมิได้นั้น หาได้ยาก. ด้วยว่า พระราชาในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงจัดการพิทักษ์รักษาป้องกันวิธุรบัณฑิตอย่างกวดขันประกอบโดยธรรม. แม้ใคร ๆ จะเห็นก็เห็นไม่ได้ ใครเล่าจะนำวิธุรบัณฑิตนั้นมาในนาคพิภพนี้ได้.
พระนางวิมลาเทวีได้สดับพระสวามีตรัสดังนั้นจึงทูลว่า เมื่อหม่อมฉันไม่ได้ จักตายในที่นี้แล แล้วเบือนพระพักตร์ผันพระปฤษฎางค์ให้แก่พระสวามีเอาชายพระภูษาปิดพระพักตร์บรรทมนิ่งอยู่. พระยานาคเสด็จไปสู่ห้องที่ประกอบด้วยสิริของพระองค์ ประทับนั่งลงเหนือพระแท่นบรรทม ทรงเข้าพระทัยว่า พระนางวิมลาเทวีจะให้เอาเนื้อหทัยของวิธุรบัณฑิตมาให้ จึงทรงพระดำริว่า เมื่อพระนางวิมลาไม่ได้ดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต ชีวิตของเธอจักหาไม่ ทำอย่างไรหนอ เรจึงจักได้เนื้อหทัยของวิธุรบัณฑิตนั้น. ลำดับนั้นนางนาคกัญญานามว่า อิรันทตี ซึ่งเป็นธิดาของพระยานาคนั้น ประดับด้วยเครื่องประดับพร้อมสรรพ มาสู่ที่เฝ้าพระบิดาด้วยสิริวิลาสอันใหญ่ ถวายบังคมพระบิดาแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เห็นพระอินทรีย์ของพระบิดาผิดปกติ จึงทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพ่อ ดูเหมือนสมเด็จพ่อได้รับความน้อยพระทัยเป็นอย่างยิ่ง นี่เป็นเพราะเหตุไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า ดังนี้แล้วจึงได้ตรัสพระคาถาว่า
ข้าแต่สมเด็จพระบิดา เหตุไรหนอสมเด็จพระบิดาจึงทรงซบเซา พระพักตร์ของสมเด็จพระธิดา เป็นเหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ ข้าแต่สมเด็จ พระบิดาผู้เป็นใหญ่ เป็นที่เกรงขามของศัตรู เหตุไร หนอสมเด็จพระบิดา จึงทรงเป็นทุกข์พระทัย อย่าทรง เศร้าโศกไปเลยเพคะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปชฺฌายสิ ได้แก่ คิดบ่อยๆ. บทว่า ทตฺถคตํ ความว่า พระพักตร์ของพระองค์ เป็นเหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ. บทว่า อิสฺสร ความว่า ข้าแต่พระบิดาผู้เป็นเจ้าของมณฑลนาคพิภพ ซึ่งมีประมาณห้าร้อยโยชน์.
พระยานาคราชทรงสดับคำของธิดา เมื่อจะทรงบอกเรื่องนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อิรันทตีลูกรัก ก็พระมารดาของเจ้าปรารถนา ดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต เพราะวิธุรบัณฑิต ยากที่ บุคคลจะเห็นได้ ใครจะนำวิธุรบัณฑิต มาในนาคพิภพ นี้ได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธนิยฺยติ แปลว่า ย่อมปรารถนา. ลำดับนั้นพระยานาคราชจึงตรัสกะเธอว่า ดูก่อนลูกหญิง บุคคลผู้สามารถเพื่อจะนำวิธุรบัณฑิตมาในสำนักของเราได้ก็ไม่มี เจ้าจงให้ชีวิตแก่มารดาเถิด จงไปแสวงหาภัสดาผู้สามารถนำดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตมาให้ได้ เมื่อจะส่งธิดาไปจึงตรัสกึ่งคาถาว่า
เจ้าจงไปเที่ยวแสวงหาภัสดา ซึ่งสามารถนำ วิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า จร แปลว่า จงเที่ยวไป.
พระยานาคนั้นได้ตรัสถ้อยคำ แม้ที่ไม่สมควรแก่ธิดา เพราะถูกกิเลสครอบงำด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงตรัสว่า
ก็นางนาคมาณวิกานั้นได้สดับพระดำรัสของพระ
บิดาแล้ว เป็นผู้มีจิตชุ่มด้วยกิเลส ออกเที่ยวแสวงหาสามีในเวลากลางคืน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อวสฺสตี จริ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นางนาคมาณวิกานั้น ได้สดับคำพระบิดาแล้ว จึงปลอบโยนพระบิดาให้เบาพระทัยแล้วไปสู่สำนักพระมารดาแล้ว ไปยังห้องอันประกอบด้วยสิริของตน ประดับพร้อมสรรพนุ่งผ้าสีดอกดำผืนหนึ่ง ทำเฉวียงบ่าผืนหนึ่ง แหวกน้ำเป็นสองส่วน ออกจากนาคพิภพไปในคืนนั้นเอง เหาะไปสู่กาฬคิรีบรรพตมีแท่งทึบเป็นอันเดียว มีสีดังดอกอัญชันสูงได้ ๖๐ โยชน์ ซึ่งตั้งอยู่ใกล้ฝั่งสมุทร ณ หิมวันตประเทศ เป็นผู้มีจิตชุ่มด้วยอำนาจกิเลส ได้เทียวแสวงหาภัสดาแล้ว.
นางอิรันทตีนาคกัญญานั้น เก็บดอกไม้ในหิมวันตประเทศนั้น ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น มาประดับยอดบรรพตทั้งสิ้น ให้เป็นดุจพนมแก้วมณีลาดดอกไม้ที่พื้นเบื้องบนแห่งบรรพตนั้น ฟ้อนรำด้วยท่าทางอันงามเพริศพริ้งขับร้องเพลงขับไพเราะจับใจ ได้กล่าวคาถาที่ ๗ ว่า
คนธรรพ์ รากษส นาค กินนร หรือมนุษย์ คนไหนเป็นผู้ฉลาดสามารถจะให้สิ่งทั้งปวงได้ คนนั้น จักได้เป็นสามีของเราตลอดกาลนาน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เก คนฺธพฺเพ จ รกฺขเส นาเค ความว่าคนธรรพ์ รากษส หรือนาคก็ตาม. บทว่า เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท ในบรรดาคนธรรพ์เป็นต้นนั้น คนไหนเป็นผู้ฉลากสามารถเพื่อจะให้สมบัติอันน่าใคร่ทุกอย่าง เมื่อนำมโนรถของมารดาของเราผู้ปรารถนาดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตมา ผู้นั้นจักได้เป็นภัสดาของเราตลอดกาลนาน.
ขณะนั้น ปุณณกยักษ์เสนาบดี หลานของท้าวเวสวัณมหาราช เผ่นขึ้นม้ามโนมัยสินธพสูงประมาณ ๓ คาวุต เหาะไปสู่ยักษ์สมาคมที่พื้นมโนศิลาเหนือยอดกาฬาคิรีบรรพต ได้ยินเสียงแห่งนางอิรันทตีนาคกัญญานั้น เสียงขับร้องของนางอิรันทตี ได้ตัดผิวหนังเป็นต้นของปุณณกยักษ์ เข้าไปกระทั่งถึงเยื่อในกระดูก เพราะเคยอยู่ร่วมกันในอัตภาพถัดมา ปุณณกยักษ์นั้นมีจิตปฏิพัทธ์ ชักม้ากลับคืน นั่งอยู่บนหลังม้าสินธพนั้นแล เล้าโลมนางให้ยินดีว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ พี่เป็นผู้สามารถนำดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตมาให้ได้โดยชอบธรรมด้วยปัญญาของพี่ อย่าคิดวิตกไปเลย แล้วกล่าวคาถาที่ ๘ ว่า
ดูก่อนนางผู้มีนัยน์ตาหาที่ติไม่ได้ เธอจงเบาใจ เถิด เราจักเป็นสามีของเธอ จักเป็นผู้เลี้ยงดูเธอเพราะ ปัญญาของเรา อันสามารถจะนำเนื้อหทัยของวิธุรบัณฑิตมาให้ จงเบาใจเถิด เธอจักเป็นภรรยาของเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนินฺทโลจเน แปลว่า ผู้มีขนตางามที่จะพึงตำหนิมิได้. บทว่า ตถาวิธาหิ ความว่า อันสามารถนำนาซึ่งเนื้อหทัยของวิธุรบัณฑิตมาได้. บทว่า อสฺสาส ความว่า เจ้าจงได้ความดีใจไว้วางใจเถิด. บทว่า เหสฺสสิ ความว่า เจ้าจักเป็นภรรยาของพี่.
เพราะเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า
นางอิรันทตีผู้มีใจกำหนัดรักใคร่ เพราะเคยร่วม อภิรมย์กันมาในภพก่อน ได้กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า มาเถิดท่าน เราจักไปในสำนักพระบิดาของดิฉัน พระ บิดาของดิฉันจักตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ท่าน.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๓๕๑–๔๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๑๕๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๕๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Paṇḍu kīsiyāsi dubbalā vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure vimale akkhāhi pucchitā kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā.
Dhammo manujesu mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vaccati Dhammāhataṃ nāgakuñjara vidhurassa hadayābhipatthaye.
Candaṃ kho tvaṃ vimale dohaḷāyasi suriyaṃ vā athavāpi mālutaṃ dullabhaṃ 1- hi vidhurassa dassanaṃ 2- ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Kinnu tāta tuvaṃ pajjhāyasi padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ kinnu dummanarūposi issara mā tvaṃ soci amittatāpana.
Mātā hi tava irandati 3- vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati dullabhaṃ hi vidhurassa dassanaṃ ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Taṃ bhattāraṃ 4- pariyesanaṃ cara yo vidhuraṃ idhamānayissati. Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ rattiṃ nikkhamma avassutī cari.
Ke gandhabbe ke rakkhase ca nāge ke kiṃpurise athavāpi mānuse @Footnote: 1-2 Sī. Yu. dullabhe ... dassane . 3 Ma. irandhati. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. tassa bhattupariyesanaṃ. Ke paṇḍite sabbakāmadade dīgharattaṃ bhattā me bhavissati.
Assāsa hessāmi te pati bhattā te hessāmi anindalocane paññāhi mama tathāvidhāhi assāsa hessasi bhariyā mama.
Avacāsi puṇṇakaṃ irandatī pubbapathānugatena cetasā ehi gacchāma pitu mamantike eseva te etamatthaṃ pavakkhati.
Alaṅkatā suvasanā mālinī candanussadā yakkhaṃ hatthe gahetvāna pitu santikamupāgami.
|903.1| Nāgavara vaco suṇāhi me paṭirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ patthemi ahaṃ irandatiṃ tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ. |903.2| Sataṃ hatthī sataṃ assā sataṃ assatarī rathā sataṃ valabhiyo puṇṇā nānāratnassa kevalā te nāga paṭipajjassu dhītaraṃ dehirandatiṃ.
Yāva āmantaye ñātī mitte ca suhadajjane anāmantakatakammaṃ taṃ pacchā anutappati.
|905.1| Tato so varuṇo nāgo pavisitvā nivesanaṃ bhariyaṃ āmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |905.2| Ayaṃ so puṇṇako yakkho yācati maṃ irandatiṃ bahunā vittalābhena tassa dema piyaṃ mama.
Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idha māhareyya etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
|907.1| Tato so varuṇo nāgo nikkhamitvā nivesanā puṇṇakāmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |907.2| Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke tameva bāloti punāhu aññe Akkhāhi me vippavadanti ettha kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesi.
Korabyarājassa dhanañjayassa 1- yadi te suto vidhuro nāma kattā ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā irandatī paṭṭhacarāva 2- te hotu.
|910.1| Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ uṭṭhāya yakkho paramappatīto tattheva santo purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |910.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado.
|911.1| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |911.2| So puṇṇako kāmarāgena 3- giddho irandatiṃ nāgakaññaṃ jigiṃsaṃ gantvāna taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ iccabravi vessavaṇaṃ kuveraṃ. |911.3| Bhogavatī nāma mandire @Footnote: 1 Ma. dhanañcayassa . 2 Ma. padacarā . 3 Sī. Yu. kāmavegena. Vāsā hiraññavatīti vuccati nagare nimmite kāñcanamaye maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ. |911.4| Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo lohitaṅgassa masāragallino pāsādettha silāmayā sovaṇṇaratanena chāditā. |911.5| Ambā tilakā ca jambuyo sattapaṇṇā mucalindaketakā piyaṅgukā 1- uddālakā sahā pāribhaddakā sinduvāritā 2- . |911.6| Campeyyakā nāgamallikā bhaginīmālā athettha koliyā ete dumā pariṇāmitā sobhayanti uragassa mandire 3- . |911.7| Khajjurettha silāmayā sovaṇṇadhuvapupphitā bahū yattha vasatopapātiko nāgarājā varuṇo mahiddhiko. |911.8| Tassa komārikā bhariyā vimalā kāñcanavelliviggahā @Footnote: 1 Ma. piyaṅgu . 2 Ma. sinduvārakā . 3 Ma. mandiraṃ. Kāḷā taruṇāva uggatā pucimandatthanī 1- cārudassanā. |911.9| Lākhārasarattasucchavī kaṇikārāva nivātapupphitā tidivokkacarāva accharā vijjuvabbhaghanāva nissaṭā. |911.10| Sā dohaḷinī suvimhitā vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati taṃ nesaṃ dadāmi issara tena te denti irandatiṃ mamaṃ.
|912.1| So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ āmantiya vessavaṇaṃ kuveraṃ tattheva santo 2- purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |912.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado. |912.3| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
|913.1| So agamā rājagahaṃ surammaṃ @Footnote: 1 picumaṇḍatthanītipi pāṭho . 2 Yu. santaṃ. Aṅgassa rañño nagaraṃ durāsadaṃ 1- bahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa. |913.2| Mayūrakoñcagaṇasaṅghuṭṭhaṃ dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ nānāsakuṇābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ 2- pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ. |913.3| So puṇṇako vepulamābhiruyha 3- siluccayaṃ kiṃpurisānuciṇṇaṃ anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ tamaddasa pabbatakūṭamajjhe.
|914.1| Disvā maṇiṃ pabhassaraṃ jātivantaṃ 4- dhanāharaṃ 5- maṇiratanaṃ uḷāraṃ daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ obhāsatī vijjurivantalikkhe. |914.2| Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ manoharaṃ 5- nāma mahānubhāvaṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇo pakkāmi vehāyasamantalikkhe. @Footnote: 1 Sī.Ma. durāyutaṃ . 2 Sī.Yu. subhaṅgaṇaṃ . 3 Ma. -bhiruhi . 4 Ma. jātimantaṃ. @ 5 Ma. manoharaṃ.
|915.1| So agamā 1- nagaraṃ indapattaṃ oruyhupāgañchi sabhaṃ kurūnaṃ samāgate ekasataṃ samagge avhettha yakkho avikampamāno. |915.2| Konīdha raññaṃ varamābhijeti kamābhijeyyāma varaddhanena kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma ko vāpi no jeti varaddhanena.
Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi na korabyasseva vaco tavedaṃ abhītosi 2- no vaṇṇanibhāya sabbe akkhāhi me nāmañca bandhave ca.
Kaccāyano māṇavakosmi rāja anūnanāmo iti mavhayanti aṅgesu me ñātayo bandhavā ca akkhena devasmi idhānupatto.
Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi ye taṃ jinanto hare akkhadhutto bahūni rañño ratanāni atthi te tvaṃ daliddo kathamavhayesi. @Footnote: 1 Ma. aggamā . 2 Yu. abhibhosi.
Dhanāharo 1- nāma maṇi mamāyaṃ dhanāharaṃ 2- maṇiratanaṃ uḷāraṃ imañca ājaññaṃ amittatāpanaṃ etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto.
Eko maṇi māṇava kiṃ karissati ājāniyeko pana kiṃ karissati bahūni rañño ratanāni atthi ājāniyā vātajavā anappakā. Dohaḷakaṇḍaṃ nāma.
|921.1| Idañca me maṇiratanaṃ passa tvaṃ dvipaduttama itthīnaṃ viggahā cettha purisānañca viggahā. |921.2| Migānaṃ viggahā cettha sakuṇānañca viggahā nāgarāje supaṇṇe ca 3- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|922.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattī ca vammine 4- caturaṅginimaṃ senaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |922.2| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake balaggāni viyūhāni 5- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|923.1| Puraṃ aṭṭālasampannaṃ 6- bahupākāratoraṇaṃ siṅghāṭake subhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. manoharo . 2 Ma. manoharaṃ . 3 Ma. nāgarājā supaṇṇā ca . 4 Sī.Yu. @dhajāni ca . 5 Ma. viyūḷhāni . 6 Ma. uddhāpasampannaṃ. Sī.Yu. uddapasampannaṃ. |923.2| Esikā parikhāyo ca palīghaṃ aggaḷāni ca aṭṭālake ca dvāre ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|924.1| Passa toraṇamaggesu nānādijagaṇā bahū haṃsā koñcā mayūrā ca cakkavākā ca kukkuhā. |924.2| Kuṇālakā bahū citrā sikhaṇḍī jīvajīvakā nānādijagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|925.1| Passa nagaraṃ supākāraṃ abbhūtaṃ lomahaṃsanaṃ samussitaddhajaṃ rammaṃ suvaṇṇavālukasanthataṃ. |925.2| Passettha paṇṇasālāyo vibhattā bhāgaso mitā nivesane nivese ca sandhibyūhe pathatthiyo 1- .
|926.1| Pānāgāre ca soṇḍe ca suddā 2- odaniyā gharā vesī ca gaṇikāyo ca maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.2| Mālākāre ca rajake gandhike atha dussike suvaṇṇakāre maṇikāre maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.3| Āḷārike ca sūde ca naṭanaṭṭakagāyine 3- pāṇissare kumbhathūnike maṇimhi passa nimmitaṃ.
|927.1| Passa bherīmudiṅgā ca saṅkhā paṇavadendimā sabbañca tālāvacaraṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.2| Sammatālañca vīṇañca naccagītaṃ suvāditaṃ @Footnote: 1 Ma. pathaddhiyo . 2 sūṇātipi pāṭho. Ma. sūnā . 3 Ma. naṭanāṭakagāyino. Turiyatālitasaṅghuṭṭhaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.3| Laṅghikā muṭṭhikā cettha māyākārā ca sobhiyā vetālike ca jalle ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|928.1| Samajjā cettha vattanti ākiṇṇā naranāribhi mañcātimañce bhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |928.2| Passa malle samajjasmiṃ pothente 1- diguṇaṃ bhujaṃ nihate nihatamāne ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|929.1| Passa pabbatapādesu nānāmigagaṇā bahū sīhā byagghā varāhā ca acchakokataracchayo. |929.2| Palasatā gavajā ca mahiṃsā rohitā rurū eṇeyyā sarabhā ceva gaṇino nikkasūkarā. |929.3| Kadalimigā bahū citrā viḷārā sasakaṇṇakā nānāmigagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|930.1| Najjāyo supatitthāyo sovaṇṇavālukasanthatā acchā savanti ambūni macchagumbanivesitā. |930.2| Kumbhilā makarā cettha suṃsumārā ca kacchapā pāṭhīnā bahusā 2- macchā balajā muñjarohitā. |930.3| Nānādijagaṇākiṇṇā nānādumagaṇāyutā veḷuriyaphalakarodāyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. phoṭente . 2 Sī. Ma. pāvusā.
|931.1| Passettha pokkharaṇiyo suvibhattā catuddisā nānādijagaṇākiṇṇā puthulomacchasevitā 1- |931.2| samantodakasampannaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ upetaṃ vanarājībhi maṇimhi passa nimmitaṃ.
|932.1| Purato videhe passa goyāniye ca pacchato kuruyo jambūdīpañca maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.2| Passa candañca suriyañca obhāsente catuddisā sineruṃ anupariyāyante maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.3| Sineruṃ himavantañca sāgarañca mahiddhiyaṃ 2- cattāro ca mahārāje maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.4| Ārāme vanagumbe ca pāṭiye ca siluccaye ramme kiṃpurisākiṇṇe maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.5| Pārusakaṃ cittalataṃ missakaṃ nandanaṃ vanaṃ vejayantañca pāsādaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.6| Sudhammaṃ tāvatiṃsañca pārichattañca pupphitaṃ erāvaṇaṃ nāgarājaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.7| Passettha devakaññāyo nabhā vijjurivuggatā nandane vicarantiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.8| Passettha devakaññāyo devaputtapalobhinī @Footnote: 1 Ma. puthulomanisevitā . 2 Ma. mahītalaṃ. Sī. Yu. mahiddhikaṃ. Devaputte ramamāne 1- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|933.1| Parosahassaṃ pāsāde veḷuriyaphalakasanthate pajjalantena 2- vaṇṇena maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.2| Tāvatiṃse ca yāme ca tusite cāpi nimmite paranimmitavasavattino 3- maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.3| Passettha pokkharaṇiyo vippasannodakā sucī maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca.
|934.1| Dasettha rājiyo setā dassanīyā 4- manoramā cha piṅgalā paṇṇarasā haliddā ca catuddasa. |934.2| Vīsati tattha sovaṇṇā vīsati rajatāmayā indagopakavaṇṇābhā tāva dissanti tiṃsati. |934.3| Dasettha kāḷiyo cha ca 5- mañjeṭṭhā pañcavīsati missā bandhukapupphehi nīluppalavicittakā. |934.4| Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ accimantaṃ pabhassaraṃ odhisuṅkaṃ mahārāja passa tvaṃ dvipaduttama. Maṇikaṇḍaṃ nāma.
Upāgataṃ rāja upehi lakkhaṃ netādisaṃ maṇiratanaṃ tavatthi dhammena jiyyāma 6- asāhasena jito ca no khippamavākarohi. @Footnote: 1 Sī. Yu. caramāne . 2 Ma. pajjalante ca . 3 Sī. Yu. paranimmitābhiratino. @ 4 Ma. dasanīlā . 5 Ma. chacca . 6 Ma. jissāma.
Pañcāla paccuggata sūrasena macchā ca maddā saha kekakebhi passantu no te asathena yuddhaṃ na no sabhāyaṃ na karonti kiñci.
|937.1| Te pāvisuṃ akkhamadena mattā rājā kurūnaṃ puṇṇako cāpi yakkho rājā kaliṃ viccinamaggahesi kaṭamaggahi puṇṇako nāma yakkho |937.2| te tattha jūte ubhaye 1- samāgate raññaṃ sakāse sakhinañca majjhe ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ tatthappanādo tumulo babhūva.
Jayo mahārāja parājayo ca āyūhataṃ aññatarassa hoti janinda jinnosi 2- varandhanena jito ca me khippamavākarohi.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi mayhaṃ ratanaṃ paṭhabyā gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ @Footnote: 1 ubhayotipi . 2 Ma. jinosi. Yu. jitosi. Ādāya yenicchasi tena gaccha.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi tuyhaṃ ratanaṃ paṭhabyā tesaṃ varo vidhuro nāma kattā so me jito taṃ me avākarohi.
Attā ca me so saraṇaṃ gatī ca dīpo ca leṇo ca parāyano ca asantuleyyo mama so dhanena pāṇena me sadiso esa kattā.
Ciraṃ vivādo mama tuyhamassa 1- kāmañca pucchāma tameva gantvā eseva no vivaratu etamatthaṃ yaṃ vakkhati hotu tathā 2- ubhinnaṃ.
Addhā hi saccaṃ bhaṇasi na ca māṇava sāhasaṃ tameva gantvā pucchāma tena tussāmubho janā.
Saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ dhamme ṭhitaṃ vidhurannāmamaccaṃ dāsosi rañño uda vāsi ñāti vidhuroti saṅkhyā 3- katamosi loke.
|945.1| Āmāyadāsāpi bhavanti heke @Footnote: 1 Ma. tuyhañcassa . 2 Ma. kathā . 3 Ma. saṅkhā. Dhanena kītāpi bhavanti dāsā sayaṃpi dāsā upayanti heke 1- bhayā panuṇṇāpi 2- bhavanti dāsā |945.2| ete narānaṃ caturova dāsā. Addhā hi yonito ahampi jāto bhavo ca rañño abhavo ca rañño dāsohaṃ devassa paraṃpi gantvā dhammena maṃ māṇava tuyha dajjā.
Ayaṃpi 3- dutiyo vijayo mamajja puṭṭho hi kattā vivarittha 4- pañhaṃ adhammarūpo vata rājaseṭṭho subhāsitaṃ nānujānāsi mayhaṃ.
Evañce no so vivarittha 5- pañhaṃ dāsohamasmi na ca khosmi ñāti gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ ādāya yenicchasi tena gaccha. Akkhakaṇḍaṃ nāma.
|948.1| Vidhura vasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti kathaṃ assa kathannu assa saṅgaho. |948.2| Abyāpajjhaṃ kathaṃ assa saccavādī ca māṇavo @Footnote: 1 Ma. sayampi heke upayanti dāsā. 2 Ma. paṇunnāpi. 3 Ma. ayaṃ. 4-5 Ma. vivarettha. Asmā lokā paraṃ lokaṃ kathaṃ pecca na socati.
|949.1| Taṃ tattha gatimā dhitimā matimā atthadassimā saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro etadabravi. |949.2| Na sādhāraṇadārassa na bhuñje sādhumekako 1- na seve lokāyatikaṃ netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ. |949.3| Sīlavā vattasampanno appamatto vicakkhaṇo nivātavutti atthaddho surato sakhilo mudu. |949.4| Saṅgahetā ca mittānaṃ saṃvibhāgī vidhānavā tappeyya annapānena sadā samaṇabrāhmaṇe. |949.5| Dhammakāmo sutādhāro bhaveyya paripucchako sakkaccaṃ payirupāseyya sīlavante bahussute. |949.6| Gharamāvasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti siyā evaṃ evaṃ nu assa saṅgaho. |949.7| Abyāpajjho siyā evaṃ saccavādī ca māṇavo asmā lokā paraṃ lokaṃ evaṃ pecca na socati. Gharāvāsapañhā nāma.
Ehi dāni gamissāma dinno no issarena me mamevatthaṃ paṭipajja esa dhammo sanantano.
Jānāmi māṇava tayāhamasmi dinnohamasmi tava issarena @Footnote: 1 Ma. sādumekako. Tīhañca taṃ vāsayemu agāre yenaddhunā anusāsemu putte.
Tamme tathā hotu vasemu tīhaṃ kurutaṃ bhavaṃ ajja gharesu kiccaṃ anusāsataṃ puttadāre bhavajja yathā tayī pecca 1- sukhī bhaveyya.
Sādhūti vatvāna pahūtakāmo pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṃ taṃ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho.
Koñcaṃ mayūrañca piyañca ketaṃ upāgami tattha surammarūpaṃ pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa.
|955.1| Tattha naccanti gāyanti avhayanti varāvaraṃ accharā viya devesu nāriyo samalaṅkatā. |955.2| Samaṅgīkatvā pamadāhi yakkhaṃ annena pānena ca dhammapālo attatthamevānuvicintayanto 2- pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. @Footnote: 1 Sī. Yu. pacchā . 2 Ma. atthatthamevā-. |955.3| Taṃ candanagandharasānulittaṃ suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṃ bhariyaṃ avaca ehi suṇohi bhoti puttāni āmantaya tambanette. |955.4| Sutvāna vākyaṃ patino anojā 1- suṇisaṃ avaca tambanakhiṃ sunettaṃ āmantaya cammadharāni 2- cete puttāni indīvarapupphasāme.
|956.1| Te āgate muddhani dhammapālo cumbitvā putte avikampamāno āmantayitvāna avoca vākyaṃ dinnohaṃ raññā idha māṇavassa. |956.2| Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo ādāya yenicchati tena gacchati ahañca vo anusāsituṃ āgatosmi kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche. |956.3| Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī 3- janasandho puccheyya pahūtakāmo kimābhijānātha pure purāṇaṃ kiṃ vo pitā anusāse puratthā. @Footnote: 1 Ma. anujjā . 2 Ma. vammadharāni . 3 Sī. Yu. kurukhettavāsī. |956.4| Samānāsanā 1- hotha mayā ca 2- sabbe ko nīdha rañño abbhatiko manusso tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ mā heva deva na hi esa dhammo viyaggharājassa nihīnajacco samānāsano 3- deva kathaṃ bhaveyya. Lakkhakaṇḍaṃ 4-
|957.1| So ca putte amacce ca ñātayo suhadajjane alīnamanasaṅkappo vidhuro etadabravi. |957.2| Ethayyā 5- rājavasatiṃ nisīditvā suṇātha me yathā rājakulaṃ patto yasaṃ poso nigacchati.
|958.1| Na hi rājakulaṃ patto aññāto labhate yasaṃ nātisūro nātidummedho 6- nappamatto kudācanaṃ. |958.2| Yadāssa sīlaṃ paññañca soceyyañcādhigacchati atha vissāsate tamhi guyhañcassa na rakkhati.
|959.1| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |959.2| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. samāsanā . 2 Ma. va . 3 Ma. samāsano . 4 Sī. pekkhaṇakaṇḍaṃ. @ 5 Ma. ethayyo . 6 Ma. nāsūro nāpi dummedho.
|960.1| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |960.2| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. |960.3| Yo cassa sukato maggo rañño supaṭiyādito na tena vutto gaccheyya sa rājavasatiṃ vase.
|961.1| Na rañño samakaṃ bhuñje kāmabhoge kudācanaṃ sabbattha pacchato gacche sa rājavasatiṃ vase. |961.2| Na rañño sadisaṃ vatthaṃ na mālaṃ na vilepanaṃ ākappaṃ sarakuttiṃ vā na rañño sadisamācare aññaṃ kareyya ākappaṃ sarājavasatiṃ vase.
|962.1| Kīḷe rājā amaccehi bhariyāhi parivārito nāmacco rājabhariyāsu bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. |962.2| Anuddhato acapalo nipako saṃvutindriyo manopaṇidhisampanno sa rājavasatiṃ vase.
|963.1| Nāssa bhariyāhi kīḷeyya na manteyya rahogato nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe sa rājavasatiṃ vase. |963.2| Na niddaṃ bahu maññeyya na madāya suraṃ pive nāssa dāye mige haññe sa rājavasatiṃ vase. |963.3| Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ Sammatomhīti ārūyhe sa rājavasatiṃ vase. |963.4| Nātidūre bhaje 1- rañño nāccāsanne vicakkhaṇo samekkhañcassa 2- tiṭṭheyya sandissanto sabhattuno. |963.5| Na me 3- rājā sakhā hoti na rājā hoti methuno khippaṃ kujjhanti rājāno sukenakkhīva ghaṭṭitaṃ. |963.6| Na pūjito maññamāno medhāvī paṇḍito naro pharusaṃ paṭimanteyya rājānaṃ parisaṃ gataṃ.
|964.1| Laddhadvāro labhe dvāraṃ 4- neva rājūsu vissase aggiva saṃyato tiṭṭhe 5- sa rājavasatiṃ vase. |964.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sampaggaṇhāti khattiyo gāmehi nigamehi vā raṭṭhehi janapadehi vā tuṇhībhūto upekkheyya na bhaṇe chekapāpakaṃ.
|965.1| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 6- tesaṃ kammāpadānena 7- rājā vaḍḍheti vettanaṃ na tesaṃ antarā gacche sa rājavasatiṃ vase. |965.2| Cāpova oname 8- dhīro vaṃso vāpi pakampaye paṭilomaṃ na vatteyya sa rājavasatiṃ vase. |965.3| Cāpovūnūdaro assa macchovassa ajivhatā 9- appāsī nipako sūro sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Sī. Yu. bhave . 2 Ma. sammukhañcassa . 3 Ma. ve . 4 Yu. laddhavāro labhe @vāraṃ . 5 Sī. Yu. aggīva yato tiṭṭheyya . 6 Ma. hatkārohe anīkaṭṭhe rathike @pattikārake . 7 Ma. kammāvadānena . 8 Ma. cāpovūnudaro . 9 Ma. ajivhavā.
|966.1| Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya samphassaṃ tejasaṅkhyaṃ kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ 1- khīṇamedho nigacchati. |966.2| Nātivelaṃ pabhāseyya na tuṇhī sabbadā siyā avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ patte kāle udīriye. |966.3| Akkodhano asaṅghaṭṭo sacco saṇho apesuṇo samphaṃ giraṃ na bhāseyya sa rājavasatiṃ vase.
|967.1| Mātāpetibharo 2- assa kule jeṭṭhāpacāyiko saṇho sakhilasambhāso 3- sa rājavasatiṃ vase. |967.2| Vinīto sippavā danto katatto niyato mudu appamatto suci dakkho sa rājavasatiṃ vase. |967.3| Nivātavutti vuḍḍhesu sappatisso sagāravo surato sukhasaṃvāso sa rājavasatiṃ vase. |967.4| Ārakā parivajjeyya sañhituṃ 4- pahitaṃ janaṃ bhattāraññevudikkheyya na ca aññassa rājino.
|968.1| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ payirupāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.2| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ anuvāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.3| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute @Footnote: 1 Ma. balyaṃ . 2 Ma.mātāpettibharo. 3 Sī.hiriottappasampanno. 4 Ma.sahituṃ. Tappeyya annapānena sa rājavasatiṃ vase. |968.4| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute āsajja paññe sevetha ākaṅkhaṃ vuḍḍhimattano.
|969.1| Dinnapubbaṃ na hāpeyya dānaṃ samaṇabrāhmaṇe na ca kiñci nivāreyya dānakāle vanibbake. |969.2| Paññavā buddhisampanno vidhānavidhikovido kālaññū samayaññū ca sa rājavasatiṃ vase. |969.3| Uṭṭhātā kammadheyyesu appamatto vicakkhaṇo susaṃvihitakammanto sa rājavasatiṃ vase.
|970.1| Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ gantvā cassa abhikkhaṇaṃ mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya mitaṃ ca 1- pācaye ghare. |970.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sīlesu asamāhitaṃ anaṅgāva 2- hi te bālā yathā petā tatheva te. |970.3| Coḷañca nesaṃ piṇḍañca āsīnānaṃ padāpaye dāse kammakare pose 3- sīlesu susamāhite dakkhe uṭṭhānasampanne ādhipaccasmi ṭhāpaye.
|971.1| Sīlavā ca alobho 4- ca anuvatto 5- ca rājino āvī raho hito tassa sa rājavasatiṃ vase. |971.2| Chandaññū rājino cassa cittaṭṭho cassa 6- rājino asaṅkusakavuttissa sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. mitaṃ va . 2 Ma. anaṅgavā . 3 Ma. pesse . 4 Ma. alolo ca . 5 Ma. @anurakkho. Sī. Yu. anuratto . 6 Ma. assa. |971.3| Acchādane ca nahāpane 1- dhove pāde adhosiraṃ āhatopi na kuppeyya sa rājavasatiṃ vase.
|972.1| Kumbhiñhi pañjaliṃ kayirā 2- cātaṃ 3- cāpi padakkhiṇaṃ kimeva sabbakāmānaṃ dātāraṃ dhīramuttamaṃ. |972.2| Yo deti sayanaṃ vatthaṃ yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ pajjunnoriva bhūtānaṃ 4- bhogehi abhivassati. |972.3| Eseyyā rājavasatī vattamāno yathā naro ārādhayati rājānaṃ pūjaṃ labhati bhattusu. Rājavasatī nāma. [5]-
|973.1| Evaṃ samanusāsitvā ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo parikiṇṇo suhajjehi 6- rājānamupasaṅkami. |973.2| Vanditvā sirasā pāde katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ vidhuro avaca rājānaṃ paggahetvāna añjaliṃ. |973.3| Ayaṃ maṃ māṇavo neti kattukāmo yathāmatiṃ ñātīnatthaṃ pavakkhāmi taṃ suṇohi arindama. |973.4| Putte ca me udikkhesi yañcamaññaṃ ghare dhanaṃ yathā pacchā 7- na hāyetha ñātisaṅgho mayī gate |973.5| yatheva khalati bhūmyaṃ bhūmyāyeva patiṭṭhati evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ etaṃ passāmi accayaṃ. @Footnote: 1 Ma. ucchādaye ca nhāpaye . 2 Ma. kumbhampañjaliṃ kariyā . 3 Sī. Yu. vāyasaṃ vā. @cātoti ekā sakuṇajāti . 4 Ma. bhūtāni . 5 Ma. antarapeyyāla . 6 Ma. suhadehi. @ 7 Ma. pecca.
Sakkā na gantuṃ iti mayhaṃ hoti chetvā 1- vadhitvā idha kātiyānaṃ idheva hohi iti mayhaṃ ruccati mā tvaṃ agā uttamabhūripañña.
|975.1| Mā hevadhammesu 2- manaṃ paṇīdahi atthe ca dhamme ca yutto bhavassu dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya. |975.2| Nevesa dhammo na puneti kiccaṃ ayiro hi dāsassa janinda issaro ghātetu jhāpetu athopi hantuṃ na ca mayhaṃ kodhatthi vajāmi cāhaṃ.
Jeṭṭhaputtaṃ upaguyha vineyya hadaye daraṃ assupuṇṇehi nettehi pāvisi so mahāgharaṃ.
|977.1| Sālāva sampamadditā 3- mālutena pamadditā senti puttā ca dārā ca vidhurassa nivesane. |977.2| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. @Footnote: 1 ghatvātipī . 2 Ma. hevamadhammesu . 3 Ma. sammapatitā. |977.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.6| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.7| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā 1- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.8| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 2- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.9| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā 3- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi.
|978.1| Katvā gharesu kiccāni anusāsitvā sakaṃ janaṃ mittāmacce ca bhacce 4- ca puttadāre ca bandhave. |978.2| Kammantaṃ saṃvidhetvāna ācikkhitvā ghare dhanaṃ nidhiñca iṇadānañca puṇṇakaṃ etadabravi. |978.3| Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre katāni kiccāni gharesu mayhaṃ anusāsitā puttadārā mayā ca karomi kiccāni 5- yathāmatinte. @Footnote:1-2-3 Ma. dāsisattasatāni ca . 4 Yu. suhajje . 5 Ma. karoma kaccāna.
|979.1| Sace hi katte anusāsitā te puttā ca dārā anujīvino ca handehidāni taramānarūpo dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā. |979.2| Asambhītova 1- gaṇhāhi ājānīyassa 2- vāladhiṃ idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ jīvalokassa dassanaṃ.
Sohaṃ kissānubhāyissaṃ 3- yassa me natthi dukkaṭaṃ kāyena vācā manasā yena gaccheyya duggatiṃ.
So assarājā vidhuraṃ vahanto pakkāmi vehāyasamantalikkhe sākhāsu selesu asajjamāno kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsi.
|982.1| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ @Footnote: 1 Ma. achambhitova . 2 Ma. ājāneyyassa . 3 Ma. ...kissa nu bhāyissaṃ. Yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.4| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.5| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.6| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.7| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.8| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato.
Sace so sattarattena paṇḍito nāgamissati sabbe aggiṃ pavissāma 1- natthattho jīvitena no.
Paṇḍito ca viyatto ca vibhāvī ca vicakkhaṇo khippaṃ mocesi attānaṃ mā bhāyitthāgamissati 2- . Antarapeyyālaṃ nāma.
So tattha gantvāna vicintayanto uccāvacā cetanakā bhavanti nayimassa jīvena mamatthi kiñci @Footnote: 1 Ma. pavekkhāma . 2 Sī. Yu. khippaṃ mocessatattānaṃ mā bhātha āgamissati. Hantvānimaṃ hadayaṃ ānayissaṃ 1- .
So tattha gantvā pabbatamantarasmiṃ 2- anto pavisitvāna paduṭṭhacitto asaṃvutasmiṃ 3- jagatippadese adhosiraṃ dhārayi kātiyāno.
|987.1| So lambamāno narake papāte mahabbhaye lomahaṃse vidugge asantasanto kurūnaṃ kattuseṭṭho iccabravi puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ. |987.2| Ariyāvakāsosi anarīyarūpo asaññato saññatasannikāso accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ 4- bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñci. |987.3| Yaṃ maṃ papātasmiṃ papātumicchasi ko nu tavattho maraṇena mayhaṃ amānusasseva tavajja vaṇṇo ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā.
|988.1| Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo 5- @Footnote: 1 Sī. Yu. ādiyissaṃ . 2 Ma. pabbatantarasmiṃ . 3 asamphutasmintipi pāṭho. @ 4 Ma. ludraṃ . 5 Sī. Yu. sajīvo. Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno. |988.2| Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāmi irandatī 1- nāma sā nāgakaññā tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayiṃ tuyhaṃ vadhāya dhīra.
Māheva te 2- yakkha ahosi moho naṭṭhā bahū duggahitena lokā 3- kinte sumajjhāya piyāya kiccaṃ maraṇena me iṅgha suṇomi 4- sabbaṃ.
|990.1| Mahānubhāvassa mahoragassa dhītukāmo ñātibhatohamasmi 5- taṃ yācamānaṃ sasuro avoca yathāmamaññiṃsu sukāmanītaṃ. |990.2| Dajjemu kho te sutanuṃ sunettaṃ suvimhitaṃ 6- candanalittagattaṃ sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi. |990.3| Etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāma @Footnote: 1 Ma. irandhatī . 2 Ma. tvaṃ . 3 Ma. loke . 4 Sī. Yu. suṇoma . 5 Yu. @ñātigato . 6 Ma. sucimhitaṃ. Evaṃ na muḷhosmi suṇohi katte. |990.4| Na cāpi me duggahitatthi kiñci hadayena te dhammaladdhena nāgā irandatiṃ 1- nāgakaññaṃ dadanti. |990.5| Tasmā ahaṃ tuyhaṃ vadhāya yutto evaṃ mamattho maraṇena tuyhaṃ idheva taṃ narake pātayitvā hantvāna taṃ hadayaṃ ānayissaṃ.
Khippaṃ mamaṃ uddhara kātiyāna hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
|992.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nagamuddhani khippaṃ patiṭṭhapetvā assatthamāsīnaṃ samekkhiyāna paripucchi kattāramanomapaññaṃ. |992.2| Samuddhato mesi tuvaṃ papātā hadayena te ajja mamatthi kiccaṃ yekeci te sādhu narassa dhammā sabbeva me pātukarohi ajja. @Footnote: 1 Ma. irandhatiṃ.
Samuddhato tyasmi ahaṃ papātā hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava allañca pāṇiṃ parivajjayassu mā cassu mittesu kadāci dubbhī mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche.
Kathaṃ nu yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate kathaṃ so asatī ca kā ko pana mittadubbho akkhāhi me pucchito etamatthaṃ.
|996.1| Assatthataṃ 1- nopica diṭṭhapubbaṃ yo āsanenāpi nimantayeyya tasseva atthaṃ puriso kareyya yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā. |996.2| Yassekarattimpi ghare vaseyya yatthannapānaṃ puriso labhetha 2- na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye @Footnote: 1 asanthutantipi pāṭho . 2 Ma. labheyya. Allañca 1- pāṇiṃ dahate mittadubbho. |996.3| Yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho hi pāpako. |996.4| Puṇṇampi cemaṃ paṭhaviṃ dhanena dajjitthiyā puriso sammatāya laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche. |996.5| Evaṃ kho yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ asatī ca sā so pana mittadubbho so dhammiko hohi jahassu adhammaṃ. Sādhunaradhammakaṇḍaṃ nāma.
|997.1| Avasiṃ ahaṃ tuyhaṃ tīhaṃ agāre annena pānena upaṭṭhitosmi mitto mamāsi visajjāmahaṃ taṃ kāmaṃ gharaṃ uttamapañña gaccha. |997.2| Api hāyatu nāgakulassa 3- attho alampi me nāgakaññāya hetu 4- so tvaṃ sakeneva subhāsitena muttosi me ajja vadhāya pañña. @Footnote: 1 Ma. adubbhī . 2 Ma. nāgakulā . 3 Ma. hotu.
Handa tuvaṃ yakkha mamampi nehi sassuraṃ nu te 1- atthaṃ mayī carassu ahampi nāgādhipatīvimānaṃ 2- dakkhemi 3- nāgassa adiṭṭhapubbaṃ.
Yaṃ ve narassa ahitāya assa na taṃ pañño arahati dassanāya atha kena vaṇṇena amittagāmaṃ tuvamicchasi uttamapañña gantuṃ.
Addhā pajānāmi ahampi etaṃ na taṃ pañño arahati dassanāya pāpañca me natthi kataṃ kuhiñci tasmā na saṅke maraṇāgamāya.
|1001.1| Handa ca ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ mayā saha dakkhasi ehi katte yathacchati 4- naccagītehi nāgo rājā yathā vessavaṇo niḷiññaṃ 5- . |1001.2| Taṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena nikīḷitaṃ niccamaho ca rattiṃ pahutamālyaṃ bahupupphachannaṃ @Footnote: 1 sasurantiketipi pāṭho . Ma. sasuraṃ te . 2 Ma. mayaṃ ca nāgādhipatiṃ vimānaṃ. @ 3 Ma. dakkhemu . 4 Ma. yatthacchati . 5 Ma. naḷiññaṃ. Obhāsati vijjurivantalikkhe. |1001.3| Annena pānena upetarūpaṃ naccehi gītehi ca vāditehi paripūraṃ kaññāhi alaṅkatāhi upasobhati vatthapilandhanena.
|1002.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi pacchato āsanasmiṃ ādāya kattāramanomapaññaṃ upānayi bhavanaṃ nāgarañño. |1002.2| Patvāna ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa sāmaggipekkhī pana 1- nāgarājā pubbeva jāmātaramajjhabhāsatha.
Yaṃ nu tvaṃ agamā manussalokaṃ anvesamāno hadayaṃ paṇḍitassa kacci samiddhena idhānupatto ādāya kattāramanomapaññaṃ.
Ayaṃ hi so āgato yaṃ tvamicchasi dhammena laddho mama dhammapālo taṃ passatha sammukhā bhāsamānaṃ @Footnote: 1 Ma. sāmaggi pekkhamāno. Sukho have 1- sappurisehi saṅgamo. Kālāgirikaṇḍaṃ nāma.
Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito 2- byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1006.1| Na camhi byamhito nāga na ca maccubhayaṭṭito 3- na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1006.2| Kathaṃ nu 4- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1007.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye |1007.2| kathaṃ nu 5- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1008.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ 6- iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1008.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ. @Footnote: 1 Yu. bhave . 2-3 Sī. Yu. bhayaddito. ito paraṃ īdisameva . 4-5 Ma. no. @ 6 Ma. ayaṃ pāṭho natthi. ito paraṃ īdisameva.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāga mahāvimānaṃ.
|1011.1| Ahañca bhariyā ca manussaloke saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1011.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1011.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmā hi dhammañcara appamatto yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1014.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca dārā anujīvino ca telu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṃ. |1014.2| Evaṃ tuvaṃ nāga asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāga dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1019.1| Mahorago attamano udaggo sutvāna dhīrassa subhāsitāni hatthe gahetvāna anomapaññaṃ pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. |1019.2| Yena tvaṃ vimale paṇḍu yena bhattaṃ na ruccati na ca me tādiso vaṇṇo ayameso tamonudo. |1019.3| Yassa te hadayenattho āgatoyaṃ pabhaṅkaro tassa vākyaṃ nisāmehi dullabhaṃ dassanaṃ puna. @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha. 2 Ma. nu.
|1020.1| Disvāna taṃ vimalā bhūripaññaṃ dasaṅguliṃ añjaliṃ paggahetvā haṭṭhena bhāvena patītarūpā iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1020.2| Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1021.1| Na camhi byamhito nāgi na ca maccubhayaṭṭito na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1021.2| Kathaṃ nu 1- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1022.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1022.2| Kathaṃ nu 2- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1023.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgakaññetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1023.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ @Footnote: 1-2 Ma. no. Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāgi mahāvimānaṃ.
|1026.1| Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṃ saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1026.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1026.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko Iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmāhi dhammañcara appamattā yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1029.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca sāmī 1- anujīvino ca tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṃ. |1029.2| Evaṃ tuvaṃ nāgi asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo @Footnote: 1 Ma. dārā. Dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāgi dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha 1- kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1034.1| Yatheva varuṇo nāgo pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ tatheva nāgakaññāpi pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ. |1034.2| Yatheva varuṇaṃ nāgaṃ dhīro tosesi pucchito tatheva nāgakaññampi dhīro tosesi pucchito. |1034.3| Ubhopi te attamane viditvā mahoragaṃ nāgakaññañca dhīro @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha . 2 Ma. nu. Acchambhī abbhīto alomahaṭṭho iccabravi varuṇaṃ nāgarājaṃ. |1034.4| Mā rodhayi 1- nāga āyāhamasmi yena tava attho idaṃ sarīraṃ hadayena maṃsena karohi kiccaṃ sayaṃ karissāmi yathāmatinte.
Paññā have hadayaṃ paṇḍitānaṃ te tyamha paññāya mayaṃ sutuṭṭhā anūnanāmo labhatajja dāraṃ ajjeva taṃ kuruyo pāpayātu.
|1036.1| Sa puṇṇako attamano udaggo irandatiṃ 2- nāgakaññaṃ labhitvā haṭṭhena bhāvena patītarūpo iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1036.2| Bhariyāya maṃ tvaṃ akarī samaṅgiṃ ahañca te vidhura karomi kiccaṃ idañca te maṇiratanaṃ dadāmi ajjeva taṃ kuruyo pāpayāmi.
Ajeyyamesā tava hotu mittī 3- @Footnote: 1 Sī. Yu. mā heṭhayi . 2 Ma. irandhatiṃ . 3 ma metti. Bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṃ ānandacitto 1- sumano patīto datvā maṇiṃ mañca nayindapattaṃ.
|1038.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi purato āsanasmiṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇaṃ pakkāmi vehāyasamantalikkhe 2- . |1038.2| Mano manussassa yathāpi gacche tatopissa khippataraṃ ahosi sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ upānayi nagaraṃ indapattaṃ.
Etindapattaṃ nagaraṃ padissati rammāni ca ambavanāni bhāgaso ahañca bhariyāya samaṅgibhūto tuvañca pattosi sakaṃ niketaṃ.
|1040.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ oropayitvā dhammasabhāya majjhe ājaññamāruyha anomavaṇṇo @Footnote: 1 Ma. anandi vitto . 2 idaṃ pādadvayaṃ Sī. Ma. potthakesu na dissati. ādāya @kattāramanomapaññaṃ upānayi nagaraṃ indapattanti tattheva dissati. Pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |1040.2| Taṃ disvā rājā paramappatīto uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā avikampayaṃ dhammasabhāya majjhe nisīdayi pamukhaṃ āsanasmiṃ.
Tvaṃ no vinetāsi rathaṃva naṭṭhaṃ 1- nandanti taṃ kuruyo dassanena akkhāhi me pucchito etamatthaṃ kathaṃ pamokkho ahu māṇavassa.
|1042.1| Yaṃ māṇavotyābhivadi janinda na so manusso naravīraseṭṭha yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo. |1042.2| Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāno irandatī nāma sā nāgakaññā. |1042.3| Tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayittha maraṇāya mayhaṃ so ceva bhariyāya samaṅgibhūto @Footnote: 1 Ma. naddhaṃ. Ahañcānuññāto maṇi ca laddho.
|1043.1| Rukkho hi mayhaṃ gharadvāre jāto 1- paññākkhandho sīlamayassa sākhā atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko gavapphalo hatthigavassachanno. |1043.2| Naccagītaturiyābhinādite ucchijja senaṃ 2- puriso ahosi so no ayaṃ āgato sanniketaṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.3| Yekeci vittā mama paccayena sabbeva te pātukarontu ajja tibbāni katvāna upāyanāni rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.4| Yekeci bandhā 3- mama atthi raṭṭhe sabbeva te bandhanā mocayantu yathevayaṃ bandhanasmā pamutto evamete muñcare bandhanasmā. |1043.5| Unnaṅgalā māsamimaṃ karontu maṃsodanaṃ brāhmaṇā bhakkhayantu amajjapā majjarahā pivantu @Footnote: 1 Ma. padvāre sujāto . 2 Sī. Yu. menaṃ . 3 Ma. baddhā. Puṇṇāhi thālāhi palissutāhi. |1043.6| Mahāpathaṃ nicca samavhayantu tibbañca rakkhaṃ vidahantu raṭṭhe yathāññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha.
|1044.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgate paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti. Vidhurajātakaṃ navamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๙๓
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘