วิธุรชาดก
ว่าด้วยพระวิธูรบัณฑิตทรงบำเพ็ญสัจจะบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๙๓ · บรรทัด ๕๖๒๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๕ จาก ๑๔
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปลสตา แปลว่า เนื้อแรด. บาลีว่าพลสตา ดังนี้ก็มี. บทว่า ควชา แปลว่า โคลาน. บทว่า สรภา ได้แก่ เนื้อชนิดหนึ่ง ระมาดและสุกรบ้าน. บทว่า พหู จิตฺรา ได้แก่ เนื้ออันวิจิตรโดยประการต่างๆ. บทว่า วิฬารา แปลว่า แมวป่า. บทว่า สสกณฺณกา ได้แก่ กระต่ายและกระแต. ในแก้วมณีดวงนี้ มีแม่น้ำอันมีท่า อันราบเรียบ
ลาดด้วยทรายทอง มีน้ำใสสะอาดไหลไปไม่ขาดสาย เป็นที่อาศัยแห่งฝูงปลา อนึ่ง ในแม่น้ำนี้มีฝูงจระเข้ มังกร ปลาฉลาม เต่า ปลาสลาด ปลากระบอก ปลากด ปลาเค้า ปลาตะเพียน ท่องเที่ยวไปมา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นชฺชาโย แปลว่า แม่น้ำ. บทว่า โสวณฺณพากุลสณฺิตา ความว่า มีพื้นตั้งอยู่ราบเรียบลาดด้วยทรายทอง. บทว่า กุมฺภิลา ความว่า สัตว์เหล่านี้ มีรูปเห็นปานนี้เที่ยวสัญจรไปมาในแม่น้ำ เชิญทอดพระเนตรสัตว์แม้เหล่านั้นที่ธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีนี้.
เชิญทอดพระเนตร ขอบสระโบกขรณี อันก่อ สร้างด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนก
นานาชนิดดารดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาพรรณ อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เวฬุริยผลกโรทาโย ความว่า ฝูงนกป่าพากันเคาะแผ่นหินอันล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ ส่งเสียงร้องเพราะเสียงแก้วมณีนั้น.
ขอเชิญทอดพระเนตรดูสระโบกขรณีในแก้วมณี ดวงนี้ อันธรรมดาสร้างสรรไว้เรียบร้อยทั้ง ๔ ทิศ เกลื่อนกล่นด้วยฝูงนกต่างชนิด เป็นที่อยู่อาศัยของ ปลาใหญ่ ๆ ขอเชิญทอดพระเนตรแผ่นดิน อันมีน้ำ ล้อมโดยรอบ เป็นกุณฑลแห่งสาครประกอบด้วยทิว ป่า (เขียวขจี) อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุถุโลมจฺฉเสวิตา แปลว่า เป็นที่อยู่อาศัยของฝูงปลา. บทว่า วนราเชภิ แปลว่า ด้วยทิวป่าเป็นดังเทริดประดับ. อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้.
เชิญทอดพระเนตรบุพวิเทหทวีป อมรโคยาน ทวีป อุตรกุรุทวีป และชมพูทวีป ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณี ดวงนี้ พระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรพระจันทร์ และพระอาทิตย์ อันเวียนรอบสิเนรุบรรพต ส่องสว่าง ไปทั่ว ๔ ทิศ ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ อัน ธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอด พระเนตรสิเนรุบรรพต หิมวันตบรรพต สมุทรสาคร แผ่นดินใหญ่ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ อันธรรมดา สร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตร พุ่มไม้ในสวน แผ่นหินและเนินหินอันน่ารื่นรมย์เกลื่อน กล่นไปด้วยพวกกินนร อันธรรมดาสร้างสรรไว้ใน แก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรสวนสวรรค์ คือ ปารุสกวัน จิตตลดาวัน มิสสกวันและนันทวัน ทั้ง เวชยันตปราสาท อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณี ดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรสุธรรมเทวสภา ต้นปาริฉัตตกพกฤษ์อันมีดอกแย้มบาน และพระยาช้าง เอราวัณซึ่งมีอยู่ในดาวดึงส์พิภพ อันธรรมดาสร้างสรร ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเถิด พระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรดูเหล่านางเทพกัญญาอัน ทรงโฉมล้ำเลิศ ดังสายฟ้าแลบออกจากกลีบเมฆเที่ยว เล่นอยู่ในนันทวันนั้น อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้ว มณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเถิดพระเจ้าข้า ขอ เชิญทอดพระเนตรเหล่าเทพกัญญาผู้ประเล้าประโลม เทพบุตร อภิรมย์เหล่าเทพกัญญาอยู่ในนันทนวันนั้น อันธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้พระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิเทเห ได้แก่ บุพวิเทหทวีป. บทว่าโคยานิเย จ ได้แก่ อมรโคยานทวีป. บทว่า กุรุโย ชมฺพูทีปญฺจ ได้แก่อุตรกุรุทวีปและชมพูทวีป. บทว่า อนุปริยายนฺเต ความว่า ซึ่งพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้น เวียนรอบภูเขาสิเนรุ. บทว่า ปาฏิเย ความว่าหลังแผ่นหินดุจตั้งลาดไว้.
ขอเชิญทอดพระเนตรปราสาทมากกว่าพัน ใน ดาวดึงส์พิภพ พื้นลาดด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ มีรัศมี รุ่งเรือง อันธรรมสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอ เชิญทอดพระเนตรสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา ชั้น ดุสิต ชั้นนิมมานรดี และชั้นปรนิมมิตวสวัสดี อัน ธรรมดาสร้างสรรไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอด พระเนตรสระโบกขรณีในสวรรค์ชั้นนั้น ๆ อันมีน่าใส สะอาดดารดาษไปด้วยมณฑาลกะ ดอกปทุมและอุบล.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปโรสทสฺสํ ความว่า ในปราสาทมากกว่าพัน ในภพชั้นดาวดึงส์.
ลายขาว ๑๐ แห่งอันน่ารื่นรมย์ใจ ลายเหลือง อ่อน ๒๑ แห่ง ลายเหลืองขมิ้น ๑๔ แห่ง ลายสีทอง ๒๑ แห่ง ลายสีน้ำเงิน ๒๐ ลายสีแมลงค่อมทอง ๓๐ แห่ง มีปรากฏในแก้วมณีนี้ แก้วมณีดวงนี้มีลายดำ ๑๖ แห่ง และลายแดง ๒๕ แห่ง อันเจือด้วยดอกชะบา วิจิตรด้วยนิลุบล ข้าแต่มหาราชผู้สูงสุดกว่าปวงชน ขอเชิญทอดพระเนตรแก้วมณีดวงนี้ อันสมบูรณ์ด้วย องค์ทั้งปวงมีรัศมีรุ่งเรืองผุดผ่องอย่างนี้ ผู้ใดจักชนะ ข้าพระองค์ด้วยการเล่นสกา แก้วมณีดวงนี้ จักเป็น ส่วนค่าพนันของผู้นั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทเสตฺถ ราชิโย ความว่า ลายขาว ๑๐แห่ง มีอยู่ในแท่งแก้วมณีนั้น. บทว่า ฉ ปิงฺคลา ปณฺณรส แปลว่า ลายเหลืองอ่อน ๒๑ แห่ง. บทว่า หลิทฺทา แปลว่า ลายเหลืองขมิ้น ๑๔ แห่ง. บทว่าตึสติ ความว่า ลายสีแมลงค่อมทอง ๓๐ แห่ง. บทว่า ฉ จ ความว่า ลายสีดำ ๑๖ แห่ง. บทว่า มญฺเชฏฺา ปญฺจวีสติ ความว่า โปรดทอดพระเนตรลายสีแดง ๒๕ แห่ง. บทว่า มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหิ ความว่า ขอจงทอดพระเนตรลายสีดำอันวิจิตร ลายสีแดงเจือด้วยดอกเหล่านั้นอันวิจิตร จริงอยู่ในแก้วมณีนี้มีลายดำลายสีแดงเจือด้วยดอกชะบาวิจิตรด้วยดอกอุบลเขียว. บทว่า โอธิสุงฺกํ แปลว่า เป็นส่วนค่าพนัน. ปุณณกยักษ์กล่าวว่า ผู้ชำนะเราด้วยการเล่นสกา แก้วมณีนี้จะเป็นส่วนค่าพนันของผู้นั้น. ก็บาลีในอรรถกถาว่าโหตุ สุงฺกํ มหาราช จงเป็นส่วยของพระมหาราช ดังนี้ก็มี คำนั้นมีอธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้า พระองค์จงทอดพระเนตร แก้วมณีนี้คือเห็นปานนี้ ข้าแต่มหาราชเจ้า แก้วมณีนี้เป็นส่วยของข้าพระองค์ ผู้ใดชนะข้าพระองค์ด้วยการเล่นสกา แก้วมณีนี้เป็นส่วยของผู้นั้น. จบมณิกัณฑ์
ปุณณกยักษ์ ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้วทูลถามว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าแม้ถ้าพระองค์ทรงชนะข้าพระองค์ด้วยสกาก่อน ข้าพระองค์จักถวายแก้วมณีนี้แต่หากข้าพระองค์ชนะ พระองค์จะประทานอะไรแก่ข้าพระองค์. พระเจ้าธนัญชัยตรัสว่า ดูก่อนพ่อ ยกเว้นตัวของเราและเศวตฉัตรกับพระมเหสีเสีย ของที่เหลือซึ่งเป็นของ ๆ เรา เรายกให้เป็นส่วยสำหรับท่าน. ปุณณกยักษ์ทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ถ้าอย่างนั้น พระองค์อย่าชักช้าเลย เพราะข้าพระองค์มาแต่ไกล โปรดให้จัดแจงโรงสกาเสียเถิด พระราชารับสั่งให้พวกอำมาตย์จัดแจงแล้ว. อำมาตย์เหล่านั้นจัดแจงโรงเล่นสกาโดยเร็ว ปูพระที่นั่งด้วยเครื่องลาดอันวิจิตรงดงามสำหรับพระราชา ตกแต่งอาสนะถวายพระราชาที่เหลือ และตกแต่งอาสนะอันสมควรแก่ปุณณกยักษ์ เสร็จแล้วกราบบังคมทูลกำหนดกาลแด่พระราชา.
ลำดับนั้น ปุณณกยักษ์ได้กราบทูลพระราชาด้วยคาถาว่า
ข้าแต่พระมหาราชเจ้า กรรมในโรงเล่นสกา สำเร็จแล้ว เชิญพระองค์ไปทรงเล่นสกา แก้วมณีเช่น นี้ ของพระองค์ไม่มี เราพึงชนะกันโดยธรรม อย่า ชนะกันโดยไม่ชอบธรรม ถ้าข้าพระองค์ชนะพระองค์ ไซร้ ขอพระองค์อย่าได้ทรงทำให้เนิ่นช้า.
คำเป็นคาถานั้นมีอธิบายว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า กรรมในโรงสกาถึงเข้าแล้วคือสำเร็จแล้ว แก้วมณีเช่นนี้นี่ ไม่มีแก่พระองค์ ขอพระองค์อย่าได้ทรงทำให้เนิ่นช้า. บทว่า อุเปหิ ลกฺขํ ความว่า ขอพระองค์จงทรงเข้าไปสู่โรงสกา อันเป็นสถานที่เล่นด้วยสกาทั้งหลาย และเมื่อเล่น เราทั้งหลายพึงชนะกันโดยชอบธรรมเท่านั้น ความชนะจงมีแก่เราทั้งหลายโดยสงบเถิด ก็ถ้าข้าพระองค์พึงชนะไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้พระองค์จงอย่าชักช้าจงรีบกระทำทีเดียวเพราฉะนั้นพระองค์ไม่พึงกระทำให้เนิ่นช้า พึงให้ทรัพย์ที่ข้าพระองค์ชนะแล.
ลำดับนั้นพระราชาจึงตรัสกะปุณณกยักษ์นั้นว่า ดูก่อนมาณพ ท่านอย่ากลัวเราว่าเป็นพระราชา ชัยชนะหรือปราชัยจักมีโดยธรรมเท่านั้น ความชนะและแพ้ของเราจักมีโดยสงบ.
ปุณณกยักษ์ได้สดับดังนั้น จึงทูลว่า ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงทราบความชนะและแพ้ของเราทั้งสองก็โดยธรรมเท่านั้น ดังนี้แล้ว เมื่อจะกระทำพระราชาเหล่านั้นให้เป็นพยานจึงกล่าวคาถาว่า
ข้าแต่พระสุรเสนผู้ปรากฏในกรุงปัญจาละ พระเจ้ามัจฉราชและพระเจ้ามัททราช ทั้งพระเจ้าเกกกะราช พร้อมด้วยชาวชนบท ขอจงทอดพระเนตรดู ข้าพเจ้า ทั้งสองจะสู้กันด้วยสกา กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี ไม่ได้ทำสักขีพยานไว้แล้ว ย่อมไม่ทำกิจอะไร ๆ ใน ที่ประชุม.
บรรดาบทเหล่านั้น ปุณณกยักษ์เรียกพระเจ้าปัญจาลราชนั่นแลว่าปัจจุคคตา เพราะเป็นผู้เลื่องชื่อคือผู้ปรากฏ ลือเด่น. บทว่า มจฺฉา จความว่า ข้าแด่พระสหาย ก็พระองค์เป็นพระราชาในมัจฉรัฐ. บทว่า มทฺทา ความว่า ข้าแต่พระเจ้ามัททราช. บทว่า สห เกกเกภิ ความว่า ข้าแต่พระเจ้าวัตตมานเกกกะราชพระองค์พร้อมด้วยชาวชนบทชื่อเกกกะ อีกอย่างหนึ่งบัณฑิตวาง สห ศัพท์ ไว้หลังบทว่า เกกเกภิ และกระทำศัพท์ว่า ปจฺจุคฺคต ให้เป็นบทวิเสสนะ ของบทว่า สูรเสน แล้วพึงทราบความในคาถานี้อย่างนี้ว่าพระเจ้าสูรเสนมัจฉะผู้ปรากฏในแคว้นปัญจาละและพระเจ้ามัททะ พระเจ้าเกกกะและพระราชาที่เหลือพร้อมด้วยขาวชนบทชื่อว่า เกกกะ. บทว่า ปสฺสตุ โน เตความว่า ขอพระราชเหล่านั้นจงดูการต่อสู้กันเป็นคะแนนด้วยสกาของเราทั้งสอง. บทว่า โน ในบทว่า น โน สภายํ กโรนฺติ กญฺจิ นี้ เป็นเพียงนิบาต. ความว่า กษัตริย์ทั้งหลายก็ดี พราหมณ์ทั้งหลายก็ดี ย่อมไม่กระทำใคร ๆ ให้เป็นพยานในที่ประชุม แต่ย่อมกระทำตามธรรมเนียม เพราะฉะนั้น ปุณณกยักษ์จึงได้กระทำยักษ์เสนาบดีให้เป็นพยานอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจักไม่ได้กล่าวว่าเหตุอันไม่สมควรอะไรจะเกิดว่า ที่เราไม่ยอมรับฟัง เราไม่ยอมรับเห็น พวกท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด
ลำดับนั้น พระเจ้าธนัญชัยโกรพยราช มีพระราชา ๑๐๑ พระองค์แวดล้อมเป็นบริวาร ทรงพาปุณณกยักษ์เสด็จเข้าสู่โรงเล่นสกา พระราชาแม้ทั้งหมดและปุณณกยักษ์ต่างก็ประทับนั่งและนั่งบนอาสนะอันสมควรแล้ว. เจ้าพนักงานก็ยกกระดานสกาที่ทำด้วยเงิน และลูกบาศก์ที่ทำด้วยทองมาตั้งลงในท่ามกลาง. ฝ่ายปุณณกยักษ์ได้กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงทอดสกาเร็ว ๆ ลูกบาศก์สกาทั้งหลายจัดเป็น ๒๔ ลูก มีชื่อว่า มาลี สาวดี พหุลีและสันติภัทรเป็นต้น ในลูกบาศก์สกาเหล่านั้น ขอพระองค์ทรงถือลูกบาศก์ลูกที่ชอบพระทัยของพระองค์เถิด. พระราชาตรัสว่า ดีละ แล้วทรงถือเอาลูกบาศก์ที่ชื่อว่า พหุลี ปุณณกยักษ์ถือเอาลูกบาศก์ที่ชื่อว่า สาวดี ขณะนั้นพระราชาตรัสกะปุณณกยักษ์ว่า ดูก่อนมาณพ ถ้ากระนั้นท่านจงทอดลูกสกาก่อน. ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า วาระที่ข้าพระองค์จะทอดยังไม่ถึง ขอพระองค์ทรงทอดก่อนเถิดพระเจ้าข้า. พระราชาทรงรับว่า ดีละ. ก็อารักขเทวดาที่เคยเป็นพระชนนีของท้าวเธอในอัตภาพที่ ๓ มีอยู่ พระราชาทรงชนะด้วยสกา เพราะอานุภาพแห่งอารักขเทวดานั้น. อารักขเทวดานั้นได้สถิตอยู่ในที่ใกล้แห่งพระราชานั้น. พระราชาทรงระลึกถึงนางเทพธิดานั้นเมื่อจะทรงทอดสกาจึงตรัสพระคาถาว่า
ข้าแต่มารดา ขอมารดาจงดูแลข้าพเจ้าด้วย โปรดช่วยให้ความชนะปรากฏแก่ข้าพเจ้า ข้าแต่มารดา ขอมารดาจงช่วยอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้า เพราะเดชแห่ง มารดา ความชนะมากจะมีแก่ข้าพเจ้า ลูกบาศก์ที่ทำ ด้วยทองชมพูนุท ๔ เหลี่ยมจตุรัส กว้างและยาว ๘ นิ้ว รุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางบริษัทดุจแก้วมณีมีรัศมีสว่าง ไสว ที่ข้าพเจ้าจะทอดลง ณ บัดนี้ ขอให้พลิกขึ้นตาม ใจหวัง ข้าแต่เทวดา จงให้ความชนะแก่ข้าพเจ้า จง เห็นแก่ข้าพเจ้าผู้มีโภคสมบัติน้อย อันคนที่มารดาคอย ช่วยอนุเคราะห์อยู่แล้ว ย่อมจะเห็นแต่ความเจริญทุก เมื่อ ลูกบาศก์สกาชื่อมาลี ท่านกล่าวว่ามี ๘ แต้ม ลูก บาศก์สกาชื่อสาวดี ท่านกล่าวว่ามี ๖ แต้ม ลูกบาศก์ สกาชื่อพหุลรทราบว่ามี ๔ แต้ม ลูกบาศก์สกาชื่อสันติ-
ภัทรทราบว่า มี ๒ แต้ม และกระดานสกานั้น ท่านผู้รู้ประกาศว่ามี ๒๔ ตา.
พระราชาครั้นทรงขับเพลงสกาแล้ว ทรงพลิกลูกบาศก์ด้วยพระหัตถ์โยนขึ้นไปในอากาศ ด้วยอานุภาพแห่งปุณณกยักษ์ ลูกบาศก์จะยังพระราชาปราชัย ย่อมตกลงไม่ดี. พระราชทรงฉลาดในศิลปศาสตร์สกา เมื่อทราบว่าลูกบาศก์หมุนตกลงจะทำพระองค์ให้ปราชัย ทรงรับไว้เสียก่อนในอากาศ ทรงจับโยนขึ้นไปใหม่ในอากาศ. แม้ครั้งที่ ๒ ก็ทรงทราบลูกบาศก์ตกลงจะทำให้พระองค์ปราชัย จึงทรงรับไว้อย่างนั้นเหมือนกัน. ลำดับนั้น ปุณณกยักษ์ดำริว่า พระราชาองค์นี้เล่นสกากับยักษ์ผู้เช่นเรา ยังมายื่นมือรับลูกบาศก์อันกำลังตกลงไว้ได้ นี่เพราะเหตุอะไรหนอ เมื่อทราบว่าเพราะอานุภาพของอารักขเทวดาแล้ว จึงถลึงตาดูอารักขเทวดานั้น แสดงดุจดังว่าโกรธ. อารักขเทวดาพอปุณณกยักษ์เพ่งดูเท่านั้น ก็สะดุ้งกลัว วิ่งหนีไปถึงที่สุดเขาจักรวาลได้ยืนแอบตัวสั่นอยู่รัว ๆ. พระราชา ทรงโยนลูกบาศก์ขึ้นไปครั้งที่ ๓ แม้จะทรงทราบว่า ลูกบาศก์ตกลงแล้วจะทำพระองค์ให้ปราชัยก็หาสามารถจะทรงเหยียดพระหัตถ์ออกรับไว้ได้ไม่ เพราะอานุภาพแห่งปุณณกยักษ์. ลูกบาศก์นั้นตกลงไม่ดี ยังพระราชาให้ปราชัย. ลำดับนั้นปุณณกยักษ์ทราบว่า ท้าวเธอทรงปราชัย มีใจยินดีตบมือหัวเราะด้วยเสียงอันดัง ๓ ครั้งว่า ข้าพเจ้าชนะแล้วข้าพเจ้าชนะแล้ว ข้าพเจ้าชนะแล้วดังนี้. เสียงนั้นได้แผ่ไปทั่วชมพูทวีป.
พระศาสดา เมื่อทรงประกาศความนั้นจึงตรัสพระคาถาว่า
พระราชาของกุรุรัฐและปุณณกยักษ์ ผู้มัวเมาใน การเล่นสกาเข้าไปสู่โรงเล่นสกาแล้ว พระราชทรง เลือกได้ลูกบาศก์ ที่มีโทษ ทรงปราชัย ส่วนปุณณกยักษ์ชนะ พระราชาและปุณณกยักษ์ทั้งสองนั้น เมื่อ เจ้าพนักงานเอาสกามารวมพร้อมแล้ว ได้เล่นสกากัน อยู่ในโรงสกานั้น ปุณณกยักษ์ได้ชัยชนะ พระราชา ผู้แกล้วกล้าประเสริฐกว่านรชน ท่านกลางพระราชา ๑๐๑ พระองค์ และพยานที่เหลือ เสียงบันลือลั่นได้มี ขึ้น ในสนามสกานั้น ๓ ครั้ง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปาวิสุํ ความว่า เข้าไปในโรงสกา. บทว่า วิจินํ ความว่า พระราชา ทรงเลือกใน ๒๔ ตา ได้ยึดในทางที่มีโทษ คือยึดเอาทางปราชัย. บทว่า กฏมคฺคหิ ความว่า ส่วนปุณณกยักษ์ยึดเอาชัยชนะ พระราชากับปุณณกยักษ์ทั้งสองนั้น เมื่อเจ้าพนักงานเอาสกามาพร้อมกันในโรงเล่นสกานั้น ท่านทั้งสองได้เล่นสกาแล้ว. บทว่า รญฺํ ความว่า ครั้นปุณณกยักษ์นั้น ชนะพระราชา ผู้แกล้วกล้าประเสริฐกว่านรชนในท่ามกลางแห่งพระราชา ๑๐๑ และท่านผู้เป็นสักขีพยานที่เหลือ. บทว่า ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูว ความว่า เสียงบันลือลั่นได้มีขึ้นในมณฑลสกานั้น๓ ครั้งว่า ขอพระองค์จงทราบความที่พระราชาทรงปราชัยแล้ว ข้าพเจ้าชนะแล้ว ข้าพเจ้าชนะแล้ว ข้าพเจ้าชนะแล้ว.
พระราชา ครั้นทรงปราชัยแล้ว ทรงเสียพระทัยเป็นกำลัง. ลำดับนั้นปุณณกยักษ์เมื่อจะปลอบโยนท้าวเธอให้เบาพระทัย จึงทูลเป็นคาถาว่า
ข้าแต่พระมหาราชา เราทั้งสองผู้พยายามเล่น สกา ความชนะและความแพ้ย่อมมีแก่คนใดคนหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน ข้าพระองค์ชนะพระองค์ ด้วยทรัพย์อันประเสริฐแล้ว ข้าพระองค์ชนะแล้ว ขอ พระองค์ทรงพระราชทานเสียเร็ว ๆ เถิด.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๓๕๑–๔๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๑๕๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๕๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Paṇḍu kīsiyāsi dubbalā vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure vimale akkhāhi pucchitā kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā.
Dhammo manujesu mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vaccati Dhammāhataṃ nāgakuñjara vidhurassa hadayābhipatthaye.
Candaṃ kho tvaṃ vimale dohaḷāyasi suriyaṃ vā athavāpi mālutaṃ dullabhaṃ 1- hi vidhurassa dassanaṃ 2- ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Kinnu tāta tuvaṃ pajjhāyasi padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ kinnu dummanarūposi issara mā tvaṃ soci amittatāpana.
Mātā hi tava irandati 3- vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati dullabhaṃ hi vidhurassa dassanaṃ ko vidhuraṃ idhamānayissati.
Taṃ bhattāraṃ 4- pariyesanaṃ cara yo vidhuraṃ idhamānayissati. Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ rattiṃ nikkhamma avassutī cari.
Ke gandhabbe ke rakkhase ca nāge ke kiṃpurise athavāpi mānuse @Footnote: 1-2 Sī. Yu. dullabhe ... dassane . 3 Ma. irandhati. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. tassa bhattupariyesanaṃ. Ke paṇḍite sabbakāmadade dīgharattaṃ bhattā me bhavissati.
Assāsa hessāmi te pati bhattā te hessāmi anindalocane paññāhi mama tathāvidhāhi assāsa hessasi bhariyā mama.
Avacāsi puṇṇakaṃ irandatī pubbapathānugatena cetasā ehi gacchāma pitu mamantike eseva te etamatthaṃ pavakkhati.
Alaṅkatā suvasanā mālinī candanussadā yakkhaṃ hatthe gahetvāna pitu santikamupāgami.
|903.1| Nāgavara vaco suṇāhi me paṭirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ patthemi ahaṃ irandatiṃ tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ. |903.2| Sataṃ hatthī sataṃ assā sataṃ assatarī rathā sataṃ valabhiyo puṇṇā nānāratnassa kevalā te nāga paṭipajjassu dhītaraṃ dehirandatiṃ.
Yāva āmantaye ñātī mitte ca suhadajjane anāmantakatakammaṃ taṃ pacchā anutappati.
|905.1| Tato so varuṇo nāgo pavisitvā nivesanaṃ bhariyaṃ āmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |905.2| Ayaṃ so puṇṇako yakkho yācati maṃ irandatiṃ bahunā vittalābhena tassa dema piyaṃ mama.
Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idha māhareyya etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
|907.1| Tato so varuṇo nāgo nikkhamitvā nivesanā puṇṇakāmantayitvāna idaṃ vacanamabravi. |907.2| Na dhanena na vittena labbhā amhaṃ irandatī sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttariṃ patthayāma.
Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke tameva bāloti punāhu aññe Akkhāhi me vippavadanti ettha kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesi.
Korabyarājassa dhanañjayassa 1- yadi te suto vidhuro nāma kattā ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā irandatī paṭṭhacarāva 2- te hotu.
|910.1| Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ uṭṭhāya yakkho paramappatīto tattheva santo purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |910.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado.
|911.1| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |911.2| So puṇṇako kāmarāgena 3- giddho irandatiṃ nāgakaññaṃ jigiṃsaṃ gantvāna taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ iccabravi vessavaṇaṃ kuveraṃ. |911.3| Bhogavatī nāma mandire @Footnote: 1 Ma. dhanañcayassa . 2 Ma. padacarā . 3 Sī. Yu. kāmavegena. Vāsā hiraññavatīti vuccati nagare nimmite kāñcanamaye maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ. |911.4| Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo lohitaṅgassa masāragallino pāsādettha silāmayā sovaṇṇaratanena chāditā. |911.5| Ambā tilakā ca jambuyo sattapaṇṇā mucalindaketakā piyaṅgukā 1- uddālakā sahā pāribhaddakā sinduvāritā 2- . |911.6| Campeyyakā nāgamallikā bhaginīmālā athettha koliyā ete dumā pariṇāmitā sobhayanti uragassa mandire 3- . |911.7| Khajjurettha silāmayā sovaṇṇadhuvapupphitā bahū yattha vasatopapātiko nāgarājā varuṇo mahiddhiko. |911.8| Tassa komārikā bhariyā vimalā kāñcanavelliviggahā @Footnote: 1 Ma. piyaṅgu . 2 Ma. sinduvārakā . 3 Ma. mandiraṃ. Kāḷā taruṇāva uggatā pucimandatthanī 1- cārudassanā. |911.9| Lākhārasarattasucchavī kaṇikārāva nivātapupphitā tidivokkacarāva accharā vijjuvabbhaghanāva nissaṭā. |911.10| Sā dohaḷinī suvimhitā vidhurassa hadayaṃ dhaniyyati taṃ nesaṃ dadāmi issara tena te denti irandatiṃ mamaṃ.
|912.1| So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ āmantiya vessavaṇaṃ kuveraṃ tattheva santo 2- purisaṃ asaṃsi ānehi ājaññamidheva yuttaṃ. |912.2| Jātarūpamayā kaṇṇā kācamhicamayā khurā jambonadassa pākassa suvaṇṇassa uracchado. |912.3| Devavāhavahaṃ yānaṃ assamāruyha puṇṇako alaṅkato kappitakesamassu pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
|913.1| So agamā rājagahaṃ surammaṃ @Footnote: 1 picumaṇḍatthanītipi pāṭho . 2 Yu. santaṃ. Aṅgassa rañño nagaraṃ durāsadaṃ 1- bahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa. |913.2| Mayūrakoñcagaṇasaṅghuṭṭhaṃ dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ nānāsakuṇābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ 2- pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ. |913.3| So puṇṇako vepulamābhiruyha 3- siluccayaṃ kiṃpurisānuciṇṇaṃ anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ tamaddasa pabbatakūṭamajjhe.
|914.1| Disvā maṇiṃ pabhassaraṃ jātivantaṃ 4- dhanāharaṃ 5- maṇiratanaṃ uḷāraṃ daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ obhāsatī vijjurivantalikkhe. |914.2| Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ manoharaṃ 5- nāma mahānubhāvaṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇo pakkāmi vehāyasamantalikkhe. @Footnote: 1 Sī.Ma. durāyutaṃ . 2 Sī.Yu. subhaṅgaṇaṃ . 3 Ma. -bhiruhi . 4 Ma. jātimantaṃ. @ 5 Ma. manoharaṃ.
|915.1| So agamā 1- nagaraṃ indapattaṃ oruyhupāgañchi sabhaṃ kurūnaṃ samāgate ekasataṃ samagge avhettha yakkho avikampamāno. |915.2| Konīdha raññaṃ varamābhijeti kamābhijeyyāma varaddhanena kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma ko vāpi no jeti varaddhanena.
Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi na korabyasseva vaco tavedaṃ abhītosi 2- no vaṇṇanibhāya sabbe akkhāhi me nāmañca bandhave ca.
Kaccāyano māṇavakosmi rāja anūnanāmo iti mavhayanti aṅgesu me ñātayo bandhavā ca akkhena devasmi idhānupatto.
Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi ye taṃ jinanto hare akkhadhutto bahūni rañño ratanāni atthi te tvaṃ daliddo kathamavhayesi. @Footnote: 1 Ma. aggamā . 2 Yu. abhibhosi.
Dhanāharo 1- nāma maṇi mamāyaṃ dhanāharaṃ 2- maṇiratanaṃ uḷāraṃ imañca ājaññaṃ amittatāpanaṃ etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto.
Eko maṇi māṇava kiṃ karissati ājāniyeko pana kiṃ karissati bahūni rañño ratanāni atthi ājāniyā vātajavā anappakā. Dohaḷakaṇḍaṃ nāma.
|921.1| Idañca me maṇiratanaṃ passa tvaṃ dvipaduttama itthīnaṃ viggahā cettha purisānañca viggahā. |921.2| Migānaṃ viggahā cettha sakuṇānañca viggahā nāgarāje supaṇṇe ca 3- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|922.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattī ca vammine 4- caturaṅginimaṃ senaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |922.2| Hatthārohe anīkaṭṭhe rathike pattikārake balaggāni viyūhāni 5- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|923.1| Puraṃ aṭṭālasampannaṃ 6- bahupākāratoraṇaṃ siṅghāṭake subhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. manoharo . 2 Ma. manoharaṃ . 3 Ma. nāgarājā supaṇṇā ca . 4 Sī.Yu. @dhajāni ca . 5 Ma. viyūḷhāni . 6 Ma. uddhāpasampannaṃ. Sī.Yu. uddapasampannaṃ. |923.2| Esikā parikhāyo ca palīghaṃ aggaḷāni ca aṭṭālake ca dvāre ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|924.1| Passa toraṇamaggesu nānādijagaṇā bahū haṃsā koñcā mayūrā ca cakkavākā ca kukkuhā. |924.2| Kuṇālakā bahū citrā sikhaṇḍī jīvajīvakā nānādijagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|925.1| Passa nagaraṃ supākāraṃ abbhūtaṃ lomahaṃsanaṃ samussitaddhajaṃ rammaṃ suvaṇṇavālukasanthataṃ. |925.2| Passettha paṇṇasālāyo vibhattā bhāgaso mitā nivesane nivese ca sandhibyūhe pathatthiyo 1- .
|926.1| Pānāgāre ca soṇḍe ca suddā 2- odaniyā gharā vesī ca gaṇikāyo ca maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.2| Mālākāre ca rajake gandhike atha dussike suvaṇṇakāre maṇikāre maṇimhi passa nimmitaṃ. |926.3| Āḷārike ca sūde ca naṭanaṭṭakagāyine 3- pāṇissare kumbhathūnike maṇimhi passa nimmitaṃ.
|927.1| Passa bherīmudiṅgā ca saṅkhā paṇavadendimā sabbañca tālāvacaraṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.2| Sammatālañca vīṇañca naccagītaṃ suvāditaṃ @Footnote: 1 Ma. pathaddhiyo . 2 sūṇātipi pāṭho. Ma. sūnā . 3 Ma. naṭanāṭakagāyino. Turiyatālitasaṅghuṭṭhaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |927.3| Laṅghikā muṭṭhikā cettha māyākārā ca sobhiyā vetālike ca jalle ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|928.1| Samajjā cettha vattanti ākiṇṇā naranāribhi mañcātimañce bhūmiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |928.2| Passa malle samajjasmiṃ pothente 1- diguṇaṃ bhujaṃ nihate nihatamāne ca maṇimhi passa nimmitaṃ.
|929.1| Passa pabbatapādesu nānāmigagaṇā bahū sīhā byagghā varāhā ca acchakokataracchayo. |929.2| Palasatā gavajā ca mahiṃsā rohitā rurū eṇeyyā sarabhā ceva gaṇino nikkasūkarā. |929.3| Kadalimigā bahū citrā viḷārā sasakaṇṇakā nānāmigagaṇākiṇṇaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ.
|930.1| Najjāyo supatitthāyo sovaṇṇavālukasanthatā acchā savanti ambūni macchagumbanivesitā. |930.2| Kumbhilā makarā cettha suṃsumārā ca kacchapā pāṭhīnā bahusā 2- macchā balajā muñjarohitā. |930.3| Nānādijagaṇākiṇṇā nānādumagaṇāyutā veḷuriyaphalakarodāyo maṇimhi passa nimmitaṃ. @Footnote: 1 Ma. phoṭente . 2 Sī. Ma. pāvusā.
|931.1| Passettha pokkharaṇiyo suvibhattā catuddisā nānādijagaṇākiṇṇā puthulomacchasevitā 1- |931.2| samantodakasampannaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ upetaṃ vanarājībhi maṇimhi passa nimmitaṃ.
|932.1| Purato videhe passa goyāniye ca pacchato kuruyo jambūdīpañca maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.2| Passa candañca suriyañca obhāsente catuddisā sineruṃ anupariyāyante maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.3| Sineruṃ himavantañca sāgarañca mahiddhiyaṃ 2- cattāro ca mahārāje maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.4| Ārāme vanagumbe ca pāṭiye ca siluccaye ramme kiṃpurisākiṇṇe maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.5| Pārusakaṃ cittalataṃ missakaṃ nandanaṃ vanaṃ vejayantañca pāsādaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.6| Sudhammaṃ tāvatiṃsañca pārichattañca pupphitaṃ erāvaṇaṃ nāgarājaṃ maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.7| Passettha devakaññāyo nabhā vijjurivuggatā nandane vicarantiyo maṇimhi passa nimmitaṃ. |932.8| Passettha devakaññāyo devaputtapalobhinī @Footnote: 1 Ma. puthulomanisevitā . 2 Ma. mahītalaṃ. Sī. Yu. mahiddhikaṃ. Devaputte ramamāne 1- maṇimhi passa nimmitaṃ.
|933.1| Parosahassaṃ pāsāde veḷuriyaphalakasanthate pajjalantena 2- vaṇṇena maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.2| Tāvatiṃse ca yāme ca tusite cāpi nimmite paranimmitavasavattino 3- maṇimhi passa nimmitaṃ. |933.3| Passettha pokkharaṇiyo vippasannodakā sucī maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca.
|934.1| Dasettha rājiyo setā dassanīyā 4- manoramā cha piṅgalā paṇṇarasā haliddā ca catuddasa. |934.2| Vīsati tattha sovaṇṇā vīsati rajatāmayā indagopakavaṇṇābhā tāva dissanti tiṃsati. |934.3| Dasettha kāḷiyo cha ca 5- mañjeṭṭhā pañcavīsati missā bandhukapupphehi nīluppalavicittakā. |934.4| Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ accimantaṃ pabhassaraṃ odhisuṅkaṃ mahārāja passa tvaṃ dvipaduttama. Maṇikaṇḍaṃ nāma.
Upāgataṃ rāja upehi lakkhaṃ netādisaṃ maṇiratanaṃ tavatthi dhammena jiyyāma 6- asāhasena jito ca no khippamavākarohi. @Footnote: 1 Sī. Yu. caramāne . 2 Ma. pajjalante ca . 3 Sī. Yu. paranimmitābhiratino. @ 4 Ma. dasanīlā . 5 Ma. chacca . 6 Ma. jissāma.
Pañcāla paccuggata sūrasena macchā ca maddā saha kekakebhi passantu no te asathena yuddhaṃ na no sabhāyaṃ na karonti kiñci.
|937.1| Te pāvisuṃ akkhamadena mattā rājā kurūnaṃ puṇṇako cāpi yakkho rājā kaliṃ viccinamaggahesi kaṭamaggahi puṇṇako nāma yakkho |937.2| te tattha jūte ubhaye 1- samāgate raññaṃ sakāse sakhinañca majjhe ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ tatthappanādo tumulo babhūva.
Jayo mahārāja parājayo ca āyūhataṃ aññatarassa hoti janinda jinnosi 2- varandhanena jito ca me khippamavākarohi.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi mayhaṃ ratanaṃ paṭhabyā gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ @Footnote: 1 ubhayotipi . 2 Ma. jinosi. Yu. jitosi. Ādāya yenicchasi tena gaccha.
Hatthī gavassā maṇikuṇḍalā ca yañcāpi tuyhaṃ ratanaṃ paṭhabyā tesaṃ varo vidhuro nāma kattā so me jito taṃ me avākarohi.
Attā ca me so saraṇaṃ gatī ca dīpo ca leṇo ca parāyano ca asantuleyyo mama so dhanena pāṇena me sadiso esa kattā.
Ciraṃ vivādo mama tuyhamassa 1- kāmañca pucchāma tameva gantvā eseva no vivaratu etamatthaṃ yaṃ vakkhati hotu tathā 2- ubhinnaṃ.
Addhā hi saccaṃ bhaṇasi na ca māṇava sāhasaṃ tameva gantvā pucchāma tena tussāmubho janā.
Saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ dhamme ṭhitaṃ vidhurannāmamaccaṃ dāsosi rañño uda vāsi ñāti vidhuroti saṅkhyā 3- katamosi loke.
|945.1| Āmāyadāsāpi bhavanti heke @Footnote: 1 Ma. tuyhañcassa . 2 Ma. kathā . 3 Ma. saṅkhā. Dhanena kītāpi bhavanti dāsā sayaṃpi dāsā upayanti heke 1- bhayā panuṇṇāpi 2- bhavanti dāsā |945.2| ete narānaṃ caturova dāsā. Addhā hi yonito ahampi jāto bhavo ca rañño abhavo ca rañño dāsohaṃ devassa paraṃpi gantvā dhammena maṃ māṇava tuyha dajjā.
Ayaṃpi 3- dutiyo vijayo mamajja puṭṭho hi kattā vivarittha 4- pañhaṃ adhammarūpo vata rājaseṭṭho subhāsitaṃ nānujānāsi mayhaṃ.
Evañce no so vivarittha 5- pañhaṃ dāsohamasmi na ca khosmi ñāti gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ ādāya yenicchasi tena gaccha. Akkhakaṇḍaṃ nāma.
|948.1| Vidhura vasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti kathaṃ assa kathannu assa saṅgaho. |948.2| Abyāpajjhaṃ kathaṃ assa saccavādī ca māṇavo @Footnote: 1 Ma. sayampi heke upayanti dāsā. 2 Ma. paṇunnāpi. 3 Ma. ayaṃ. 4-5 Ma. vivarettha. Asmā lokā paraṃ lokaṃ kathaṃ pecca na socati.
|949.1| Taṃ tattha gatimā dhitimā matimā atthadassimā saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro etadabravi. |949.2| Na sādhāraṇadārassa na bhuñje sādhumekako 1- na seve lokāyatikaṃ netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ. |949.3| Sīlavā vattasampanno appamatto vicakkhaṇo nivātavutti atthaddho surato sakhilo mudu. |949.4| Saṅgahetā ca mittānaṃ saṃvibhāgī vidhānavā tappeyya annapānena sadā samaṇabrāhmaṇe. |949.5| Dhammakāmo sutādhāro bhaveyya paripucchako sakkaccaṃ payirupāseyya sīlavante bahussute. |949.6| Gharamāvasamānassa gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ khemā vutti siyā evaṃ evaṃ nu assa saṅgaho. |949.7| Abyāpajjho siyā evaṃ saccavādī ca māṇavo asmā lokā paraṃ lokaṃ evaṃ pecca na socati. Gharāvāsapañhā nāma.
Ehi dāni gamissāma dinno no issarena me mamevatthaṃ paṭipajja esa dhammo sanantano.
Jānāmi māṇava tayāhamasmi dinnohamasmi tava issarena @Footnote: 1 Ma. sādumekako. Tīhañca taṃ vāsayemu agāre yenaddhunā anusāsemu putte.
Tamme tathā hotu vasemu tīhaṃ kurutaṃ bhavaṃ ajja gharesu kiccaṃ anusāsataṃ puttadāre bhavajja yathā tayī pecca 1- sukhī bhaveyya.
Sādhūti vatvāna pahūtakāmo pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṃ taṃ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho.
Koñcaṃ mayūrañca piyañca ketaṃ upāgami tattha surammarūpaṃ pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ masakkasāraṃ viya vāsavassa.
|955.1| Tattha naccanti gāyanti avhayanti varāvaraṃ accharā viya devesu nāriyo samalaṅkatā. |955.2| Samaṅgīkatvā pamadāhi yakkhaṃ annena pānena ca dhammapālo attatthamevānuvicintayanto 2- pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. @Footnote: 1 Sī. Yu. pacchā . 2 Ma. atthatthamevā-. |955.3| Taṃ candanagandharasānulittaṃ suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṃ bhariyaṃ avaca ehi suṇohi bhoti puttāni āmantaya tambanette. |955.4| Sutvāna vākyaṃ patino anojā 1- suṇisaṃ avaca tambanakhiṃ sunettaṃ āmantaya cammadharāni 2- cete puttāni indīvarapupphasāme.
|956.1| Te āgate muddhani dhammapālo cumbitvā putte avikampamāno āmantayitvāna avoca vākyaṃ dinnohaṃ raññā idha māṇavassa. |956.2| Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo ādāya yenicchati tena gacchati ahañca vo anusāsituṃ āgatosmi kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche. |956.3| Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī 3- janasandho puccheyya pahūtakāmo kimābhijānātha pure purāṇaṃ kiṃ vo pitā anusāse puratthā. @Footnote: 1 Ma. anujjā . 2 Ma. vammadharāni . 3 Sī. Yu. kurukhettavāsī. |956.4| Samānāsanā 1- hotha mayā ca 2- sabbe ko nīdha rañño abbhatiko manusso tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ mā heva deva na hi esa dhammo viyaggharājassa nihīnajacco samānāsano 3- deva kathaṃ bhaveyya. Lakkhakaṇḍaṃ 4-
|957.1| So ca putte amacce ca ñātayo suhadajjane alīnamanasaṅkappo vidhuro etadabravi. |957.2| Ethayyā 5- rājavasatiṃ nisīditvā suṇātha me yathā rājakulaṃ patto yasaṃ poso nigacchati.
|958.1| Na hi rājakulaṃ patto aññāto labhate yasaṃ nātisūro nātidummedho 6- nappamatto kudācanaṃ. |958.2| Yadāssa sīlaṃ paññañca soceyyañcādhigacchati atha vissāsate tamhi guyhañcassa na rakkhati.
|959.1| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |959.2| Tulā yathā paggahitā samadaṇḍā sudhāritā sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. samāsanā . 2 Ma. va . 3 Ma. samāsano . 4 Sī. pekkhaṇakaṇḍaṃ. @ 5 Ma. ethayyo . 6 Ma. nāsūro nāpi dummedho.
|960.1| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito ajjhiṭṭho na vikampeyya sa rājavasatiṃ vase. |960.2| Divā vā yadi vā rattiṃ rājakiccesu paṇḍito sabbāni abhisambhonto sa rājavasatiṃ vase. |960.3| Yo cassa sukato maggo rañño supaṭiyādito na tena vutto gaccheyya sa rājavasatiṃ vase.
|961.1| Na rañño samakaṃ bhuñje kāmabhoge kudācanaṃ sabbattha pacchato gacche sa rājavasatiṃ vase. |961.2| Na rañño sadisaṃ vatthaṃ na mālaṃ na vilepanaṃ ākappaṃ sarakuttiṃ vā na rañño sadisamācare aññaṃ kareyya ākappaṃ sarājavasatiṃ vase.
|962.1| Kīḷe rājā amaccehi bhariyāhi parivārito nāmacco rājabhariyāsu bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. |962.2| Anuddhato acapalo nipako saṃvutindriyo manopaṇidhisampanno sa rājavasatiṃ vase.
|963.1| Nāssa bhariyāhi kīḷeyya na manteyya rahogato nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe sa rājavasatiṃ vase. |963.2| Na niddaṃ bahu maññeyya na madāya suraṃ pive nāssa dāye mige haññe sa rājavasatiṃ vase. |963.3| Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ Sammatomhīti ārūyhe sa rājavasatiṃ vase. |963.4| Nātidūre bhaje 1- rañño nāccāsanne vicakkhaṇo samekkhañcassa 2- tiṭṭheyya sandissanto sabhattuno. |963.5| Na me 3- rājā sakhā hoti na rājā hoti methuno khippaṃ kujjhanti rājāno sukenakkhīva ghaṭṭitaṃ. |963.6| Na pūjito maññamāno medhāvī paṇḍito naro pharusaṃ paṭimanteyya rājānaṃ parisaṃ gataṃ.
|964.1| Laddhadvāro labhe dvāraṃ 4- neva rājūsu vissase aggiva saṃyato tiṭṭhe 5- sa rājavasatiṃ vase. |964.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sampaggaṇhāti khattiyo gāmehi nigamehi vā raṭṭhehi janapadehi vā tuṇhībhūto upekkheyya na bhaṇe chekapāpakaṃ.
|965.1| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 6- tesaṃ kammāpadānena 7- rājā vaḍḍheti vettanaṃ na tesaṃ antarā gacche sa rājavasatiṃ vase. |965.2| Cāpova oname 8- dhīro vaṃso vāpi pakampaye paṭilomaṃ na vatteyya sa rājavasatiṃ vase. |965.3| Cāpovūnūdaro assa macchovassa ajivhatā 9- appāsī nipako sūro sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Sī. Yu. bhave . 2 Ma. sammukhañcassa . 3 Ma. ve . 4 Yu. laddhavāro labhe @vāraṃ . 5 Sī. Yu. aggīva yato tiṭṭheyya . 6 Ma. hatkārohe anīkaṭṭhe rathike @pattikārake . 7 Ma. kammāvadānena . 8 Ma. cāpovūnudaro . 9 Ma. ajivhavā.
|966.1| Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya samphassaṃ tejasaṅkhyaṃ kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ 1- khīṇamedho nigacchati. |966.2| Nātivelaṃ pabhāseyya na tuṇhī sabbadā siyā avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ patte kāle udīriye. |966.3| Akkodhano asaṅghaṭṭo sacco saṇho apesuṇo samphaṃ giraṃ na bhāseyya sa rājavasatiṃ vase.
|967.1| Mātāpetibharo 2- assa kule jeṭṭhāpacāyiko saṇho sakhilasambhāso 3- sa rājavasatiṃ vase. |967.2| Vinīto sippavā danto katatto niyato mudu appamatto suci dakkho sa rājavasatiṃ vase. |967.3| Nivātavutti vuḍḍhesu sappatisso sagāravo surato sukhasaṃvāso sa rājavasatiṃ vase. |967.4| Ārakā parivajjeyya sañhituṃ 4- pahitaṃ janaṃ bhattāraññevudikkheyya na ca aññassa rājino.
|968.1| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ payirupāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.2| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute sakkaccaṃ anuvāseyya sa rājavasatiṃ vase. |968.3| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute @Footnote: 1 Ma. balyaṃ . 2 Ma.mātāpettibharo. 3 Sī.hiriottappasampanno. 4 Ma.sahituṃ. Tappeyya annapānena sa rājavasatiṃ vase. |968.4| Samaṇe brāhmaṇe cāpi sīlavante bahussute āsajja paññe sevetha ākaṅkhaṃ vuḍḍhimattano.
|969.1| Dinnapubbaṃ na hāpeyya dānaṃ samaṇabrāhmaṇe na ca kiñci nivāreyya dānakāle vanibbake. |969.2| Paññavā buddhisampanno vidhānavidhikovido kālaññū samayaññū ca sa rājavasatiṃ vase. |969.3| Uṭṭhātā kammadheyyesu appamatto vicakkhaṇo susaṃvihitakammanto sa rājavasatiṃ vase.
|970.1| Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ gantvā cassa abhikkhaṇaṃ mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya mitaṃ ca 1- pācaye ghare. |970.2| Puttaṃ vā bhātaraṃ saṃ vā sīlesu asamāhitaṃ anaṅgāva 2- hi te bālā yathā petā tatheva te. |970.3| Coḷañca nesaṃ piṇḍañca āsīnānaṃ padāpaye dāse kammakare pose 3- sīlesu susamāhite dakkhe uṭṭhānasampanne ādhipaccasmi ṭhāpaye.
|971.1| Sīlavā ca alobho 4- ca anuvatto 5- ca rājino āvī raho hito tassa sa rājavasatiṃ vase. |971.2| Chandaññū rājino cassa cittaṭṭho cassa 6- rājino asaṅkusakavuttissa sa rājavasatiṃ vase. @Footnote: 1 Ma. mitaṃ va . 2 Ma. anaṅgavā . 3 Ma. pesse . 4 Ma. alolo ca . 5 Ma. @anurakkho. Sī. Yu. anuratto . 6 Ma. assa. |971.3| Acchādane ca nahāpane 1- dhove pāde adhosiraṃ āhatopi na kuppeyya sa rājavasatiṃ vase.
|972.1| Kumbhiñhi pañjaliṃ kayirā 2- cātaṃ 3- cāpi padakkhiṇaṃ kimeva sabbakāmānaṃ dātāraṃ dhīramuttamaṃ. |972.2| Yo deti sayanaṃ vatthaṃ yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ pajjunnoriva bhūtānaṃ 4- bhogehi abhivassati. |972.3| Eseyyā rājavasatī vattamāno yathā naro ārādhayati rājānaṃ pūjaṃ labhati bhattusu. Rājavasatī nāma. [5]-
|973.1| Evaṃ samanusāsitvā ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo parikiṇṇo suhajjehi 6- rājānamupasaṅkami. |973.2| Vanditvā sirasā pāde katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ vidhuro avaca rājānaṃ paggahetvāna añjaliṃ. |973.3| Ayaṃ maṃ māṇavo neti kattukāmo yathāmatiṃ ñātīnatthaṃ pavakkhāmi taṃ suṇohi arindama. |973.4| Putte ca me udikkhesi yañcamaññaṃ ghare dhanaṃ yathā pacchā 7- na hāyetha ñātisaṅgho mayī gate |973.5| yatheva khalati bhūmyaṃ bhūmyāyeva patiṭṭhati evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ etaṃ passāmi accayaṃ. @Footnote: 1 Ma. ucchādaye ca nhāpaye . 2 Ma. kumbhampañjaliṃ kariyā . 3 Sī. Yu. vāyasaṃ vā. @cātoti ekā sakuṇajāti . 4 Ma. bhūtāni . 5 Ma. antarapeyyāla . 6 Ma. suhadehi. @ 7 Ma. pecca.
Sakkā na gantuṃ iti mayhaṃ hoti chetvā 1- vadhitvā idha kātiyānaṃ idheva hohi iti mayhaṃ ruccati mā tvaṃ agā uttamabhūripañña.
|975.1| Mā hevadhammesu 2- manaṃ paṇīdahi atthe ca dhamme ca yutto bhavassu dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya. |975.2| Nevesa dhammo na puneti kiccaṃ ayiro hi dāsassa janinda issaro ghātetu jhāpetu athopi hantuṃ na ca mayhaṃ kodhatthi vajāmi cāhaṃ.
Jeṭṭhaputtaṃ upaguyha vineyya hadaye daraṃ assupuṇṇehi nettehi pāvisi so mahāgharaṃ.
|977.1| Sālāva sampamadditā 3- mālutena pamadditā senti puttā ca dārā ca vidhurassa nivesane. |977.2| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. @Footnote: 1 ghatvātipī . 2 Ma. hevamadhammesu . 3 Ma. sammapatitā. |977.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ vidhurassa nivesane. |977.6| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.7| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā 1- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.8| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā 2- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |977.9| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā 3- bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi.
|978.1| Katvā gharesu kiccāni anusāsitvā sakaṃ janaṃ mittāmacce ca bhacce 4- ca puttadāre ca bandhave. |978.2| Kammantaṃ saṃvidhetvāna ācikkhitvā ghare dhanaṃ nidhiñca iṇadānañca puṇṇakaṃ etadabravi. |978.3| Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre katāni kiccāni gharesu mayhaṃ anusāsitā puttadārā mayā ca karomi kiccāni 5- yathāmatinte. @Footnote:1-2-3 Ma. dāsisattasatāni ca . 4 Yu. suhajje . 5 Ma. karoma kaccāna.
|979.1| Sace hi katte anusāsitā te puttā ca dārā anujīvino ca handehidāni taramānarūpo dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā. |979.2| Asambhītova 1- gaṇhāhi ājānīyassa 2- vāladhiṃ idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ jīvalokassa dassanaṃ.
Sohaṃ kissānubhāyissaṃ 3- yassa me natthi dukkaṭaṃ kāyena vācā manasā yena gaccheyya duggatiṃ.
So assarājā vidhuraṃ vahanto pakkāmi vehāyasamantalikkhe sākhāsu selesu asajjamāno kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsi.
|982.1| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ @Footnote: 1 Ma. achambhitova . 2 Ma. ājāneyyassa . 3 Ma. ...kissa nu bhāyissaṃ. Yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.4| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ yakkho brāhmaṇavaṇṇena vidhuraṃ ādāya gacchati. |982.5| Itthīsahassaṃ bhariyānaṃ dāsīsattasatāni ca bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.6| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.7| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato. |982.8| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bāhā paggayha pakkanduṃ paṇḍito so kuhiṃ gato.
Sace so sattarattena paṇḍito nāgamissati sabbe aggiṃ pavissāma 1- natthattho jīvitena no.
Paṇḍito ca viyatto ca vibhāvī ca vicakkhaṇo khippaṃ mocesi attānaṃ mā bhāyitthāgamissati 2- . Antarapeyyālaṃ nāma.
So tattha gantvāna vicintayanto uccāvacā cetanakā bhavanti nayimassa jīvena mamatthi kiñci @Footnote: 1 Ma. pavekkhāma . 2 Sī. Yu. khippaṃ mocessatattānaṃ mā bhātha āgamissati. Hantvānimaṃ hadayaṃ ānayissaṃ 1- .
So tattha gantvā pabbatamantarasmiṃ 2- anto pavisitvāna paduṭṭhacitto asaṃvutasmiṃ 3- jagatippadese adhosiraṃ dhārayi kātiyāno.
|987.1| So lambamāno narake papāte mahabbhaye lomahaṃse vidugge asantasanto kurūnaṃ kattuseṭṭho iccabravi puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ. |987.2| Ariyāvakāsosi anarīyarūpo asaññato saññatasannikāso accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ 4- bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñci. |987.3| Yaṃ maṃ papātasmiṃ papātumicchasi ko nu tavattho maraṇena mayhaṃ amānusasseva tavajja vaṇṇo ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā.
|988.1| Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo 5- @Footnote: 1 Sī. Yu. ādiyissaṃ . 2 Ma. pabbatantarasmiṃ . 3 asamphutasmintipi pāṭho. @ 4 Ma. ludraṃ . 5 Sī. Yu. sajīvo. Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno. |988.2| Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāmi irandatī 1- nāma sā nāgakaññā tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayiṃ tuyhaṃ vadhāya dhīra.
Māheva te 2- yakkha ahosi moho naṭṭhā bahū duggahitena lokā 3- kinte sumajjhāya piyāya kiccaṃ maraṇena me iṅgha suṇomi 4- sabbaṃ.
|990.1| Mahānubhāvassa mahoragassa dhītukāmo ñātibhatohamasmi 5- taṃ yācamānaṃ sasuro avoca yathāmamaññiṃsu sukāmanītaṃ. |990.2| Dajjemu kho te sutanuṃ sunettaṃ suvimhitaṃ 6- candanalittagattaṃ sace tuvaṃ dahayaṃ paṇḍitassa dhammena laddhā idhamāharesi. |990.3| Etena vittena kumāri labbhā nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāma @Footnote: 1 Ma. irandhatī . 2 Ma. tvaṃ . 3 Ma. loke . 4 Sī. Yu. suṇoma . 5 Yu. @ñātigato . 6 Ma. sucimhitaṃ. Evaṃ na muḷhosmi suṇohi katte. |990.4| Na cāpi me duggahitatthi kiñci hadayena te dhammaladdhena nāgā irandatiṃ 1- nāgakaññaṃ dadanti. |990.5| Tasmā ahaṃ tuyhaṃ vadhāya yutto evaṃ mamattho maraṇena tuyhaṃ idheva taṃ narake pātayitvā hantvāna taṃ hadayaṃ ānayissaṃ.
Khippaṃ mamaṃ uddhara kātiyāna hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
|992.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nagamuddhani khippaṃ patiṭṭhapetvā assatthamāsīnaṃ samekkhiyāna paripucchi kattāramanomapaññaṃ. |992.2| Samuddhato mesi tuvaṃ papātā hadayena te ajja mamatthi kiccaṃ yekeci te sādhu narassa dhammā sabbeva me pātukarohi ajja. @Footnote: 1 Ma. irandhatiṃ.
Samuddhato tyasmi ahaṃ papātā hadayena me yadi te atthi kiccaṃ yekeci me sādhu narassa dhammā sabbeva te pātukaromi ajja.
Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava allañca pāṇiṃ parivajjayassu mā cassu mittesu kadāci dubbhī mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche.
Kathaṃ nu yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate kathaṃ so asatī ca kā ko pana mittadubbho akkhāhi me pucchito etamatthaṃ.
|996.1| Assatthataṃ 1- nopica diṭṭhapubbaṃ yo āsanenāpi nimantayeyya tasseva atthaṃ puriso kareyya yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā. |996.2| Yassekarattimpi ghare vaseyya yatthannapānaṃ puriso labhetha 2- na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye @Footnote: 1 asanthutantipi pāṭho . 2 Ma. labheyya. Allañca 1- pāṇiṃ dahate mittadubbho. |996.3| Yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho hi pāpako. |996.4| Puṇṇampi cemaṃ paṭhaviṃ dhanena dajjitthiyā puriso sammatāya laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche. |996.5| Evaṃ kho yātaṃ anuyāyī hoti allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ asatī ca sā so pana mittadubbho so dhammiko hohi jahassu adhammaṃ. Sādhunaradhammakaṇḍaṃ nāma.
|997.1| Avasiṃ ahaṃ tuyhaṃ tīhaṃ agāre annena pānena upaṭṭhitosmi mitto mamāsi visajjāmahaṃ taṃ kāmaṃ gharaṃ uttamapañña gaccha. |997.2| Api hāyatu nāgakulassa 3- attho alampi me nāgakaññāya hetu 4- so tvaṃ sakeneva subhāsitena muttosi me ajja vadhāya pañña. @Footnote: 1 Ma. adubbhī . 2 Ma. nāgakulā . 3 Ma. hotu.
Handa tuvaṃ yakkha mamampi nehi sassuraṃ nu te 1- atthaṃ mayī carassu ahampi nāgādhipatīvimānaṃ 2- dakkhemi 3- nāgassa adiṭṭhapubbaṃ.
Yaṃ ve narassa ahitāya assa na taṃ pañño arahati dassanāya atha kena vaṇṇena amittagāmaṃ tuvamicchasi uttamapañña gantuṃ.
Addhā pajānāmi ahampi etaṃ na taṃ pañño arahati dassanāya pāpañca me natthi kataṃ kuhiñci tasmā na saṅke maraṇāgamāya.
|1001.1| Handa ca ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ mayā saha dakkhasi ehi katte yathacchati 4- naccagītehi nāgo rājā yathā vessavaṇo niḷiññaṃ 5- . |1001.2| Taṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena nikīḷitaṃ niccamaho ca rattiṃ pahutamālyaṃ bahupupphachannaṃ @Footnote: 1 sasurantiketipi pāṭho . Ma. sasuraṃ te . 2 Ma. mayaṃ ca nāgādhipatiṃ vimānaṃ. @ 3 Ma. dakkhemu . 4 Ma. yatthacchati . 5 Ma. naḷiññaṃ. Obhāsati vijjurivantalikkhe. |1001.3| Annena pānena upetarūpaṃ naccehi gītehi ca vāditehi paripūraṃ kaññāhi alaṅkatāhi upasobhati vatthapilandhanena.
|1002.1| So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi pacchato āsanasmiṃ ādāya kattāramanomapaññaṃ upānayi bhavanaṃ nāgarañño. |1002.2| Patvāna ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa sāmaggipekkhī pana 1- nāgarājā pubbeva jāmātaramajjhabhāsatha.
Yaṃ nu tvaṃ agamā manussalokaṃ anvesamāno hadayaṃ paṇḍitassa kacci samiddhena idhānupatto ādāya kattāramanomapaññaṃ.
Ayaṃ hi so āgato yaṃ tvamicchasi dhammena laddho mama dhammapālo taṃ passatha sammukhā bhāsamānaṃ @Footnote: 1 Ma. sāmaggi pekkhamāno. Sukho have 1- sappurisehi saṅgamo. Kālāgirikaṇḍaṃ nāma.
Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito 2- byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1006.1| Na camhi byamhito nāga na ca maccubhayaṭṭito 3- na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1006.2| Kathaṃ nu 4- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1007.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye |1007.2| kathaṃ nu 5- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1008.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ 6- iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1008.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ. @Footnote: 1 Yu. bhave . 2-3 Sī. Yu. bhayaddito. ito paraṃ īdisameva . 4-5 Ma. no. @ 6 Ma. ayaṃ pāṭho natthi. ito paraṃ īdisameva.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāga mahāvimānaṃ.
|1011.1| Ahañca bhariyā ca manussaloke saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1011.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1011.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmā hi dhammañcara appamatto yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1014.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca dārā anujīvino ca telu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṃ. |1014.2| Evaṃ tuvaṃ nāga asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāga dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1019.1| Mahorago attamano udaggo sutvāna dhīrassa subhāsitāni hatthe gahetvāna anomapaññaṃ pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse. |1019.2| Yena tvaṃ vimale paṇḍu yena bhattaṃ na ruccati na ca me tādiso vaṇṇo ayameso tamonudo. |1019.3| Yassa te hadayenattho āgatoyaṃ pabhaṅkaro tassa vākyaṃ nisāmehi dullabhaṃ dassanaṃ puna. @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha. 2 Ma. nu.
|1020.1| Disvāna taṃ vimalā bhūripaññaṃ dasaṅguliṃ añjaliṃ paggahetvā haṭṭhena bhāvena patītarūpā iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1020.2| Adiṭṭhapubbaṃ disvāna macco maccubhayaṭṭito byamhito nābhivādesi na idaṃ paññavatāmiva.
|1021.1| Na camhi byamhito nāgi na ca maccubhayaṭṭito na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1021.2| Kathaṃ nu 1- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1022.1| Evametaṃ yathā brūsi saccaṃ bhāsasi paṇḍita na vajjho abhivādeyya vajjhaṃ vā nābhivādaye. |1022.2| Kathaṃ nu 2- abhivādeyya abhivādāpayetha ve yaṃ naro hantumiccheyya taṃ kammaṃ nupapajjati.
|1023.1| Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ vimānaṃ iddhī jutī balaviriyūpapatti pucchāmi taṃ nāgakaññetamatthaṃ kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ. |1023.2| Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ @Footnote: 1-2 Ma. no. Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṃ yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ.
Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajamme na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kimpana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca te nāgi mahāvimānaṃ.
|1026.1| Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṃ saddhā ubho dānapatī ahumhā opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. |1026.2| Mālañca gandhañca vilepanañca padīpiyaṃ seyyamupassayañca acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. |1026.3| Taṃ me vataṃ tampana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko Iddhī jutī balaviriyūpapatti idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
Evañca te laddhamidaṃ vimānaṃ jānāsi puññāna phalūpapattiṃ tasmāhi dhammañcara appamattā yathā vimānaṃ puna māvasesi.
Nayīdha santi samaṇabrāhmaṇā ca yesannapānāni dademu katte akkhāhi me pucchito etamatthaṃ yathā vimānaṃ puna māvasema.
|1029.1| Bhogī hi te santi idhūpapannā puttā ca sāmī 1- anujīvino ca tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṃ. |1029.2| Evaṃ tuvaṃ nāgi asampadosaṃ anupālaya vacasā kammunā ca ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
Addhā hi so socati rājaseṭṭho tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo @Footnote: 1 Ma. dārā. Dukkhūpanītopi tayā samecca vindeyya poso sukhamāturopi.
Addhā sataṃ bhāsasi nāgi dhammaṃ anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ etādisiyāsu hi āpadāsu paññāyate mādisānaṃ viseso.
Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte dhammena laddho itimāyamāha 1- kathaṃ [2]- tuvaṃ hatthamimassamāgato.
Yo missaro tattha ahosi rājā tamāyamakkhehi ajesi jūte so maṃ jito rājā imassadāsi dhammena laddhosmi asāhasena.
|1034.1| Yatheva varuṇo nāgo pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ tatheva nāgakaññāpi pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ. |1034.2| Yatheva varuṇaṃ nāgaṃ dhīro tosesi pucchito tatheva nāgakaññampi dhīro tosesi pucchito. |1034.3| Ubhopi te attamane viditvā mahoragaṃ nāgakaññañca dhīro @Footnote: 1 Ma. iti tāyamāha . 2 Ma. nu. Acchambhī abbhīto alomahaṭṭho iccabravi varuṇaṃ nāgarājaṃ. |1034.4| Mā rodhayi 1- nāga āyāhamasmi yena tava attho idaṃ sarīraṃ hadayena maṃsena karohi kiccaṃ sayaṃ karissāmi yathāmatinte.
Paññā have hadayaṃ paṇḍitānaṃ te tyamha paññāya mayaṃ sutuṭṭhā anūnanāmo labhatajja dāraṃ ajjeva taṃ kuruyo pāpayātu.
|1036.1| Sa puṇṇako attamano udaggo irandatiṃ 2- nāgakaññaṃ labhitvā haṭṭhena bhāvena patītarūpo iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ. |1036.2| Bhariyāya maṃ tvaṃ akarī samaṅgiṃ ahañca te vidhura karomi kiccaṃ idañca te maṇiratanaṃ dadāmi ajjeva taṃ kuruyo pāpayāmi.
Ajeyyamesā tava hotu mittī 3- @Footnote: 1 Sī. Yu. mā heṭhayi . 2 Ma. irandhatiṃ . 3 ma metti. Bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṃ ānandacitto 1- sumano patīto datvā maṇiṃ mañca nayindapattaṃ.
|1038.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ nisīdayi purato āsanasmiṃ ājaññamāruyha anomavaṇṇaṃ pakkāmi vehāyasamantalikkhe 2- . |1038.2| Mano manussassa yathāpi gacche tatopissa khippataraṃ ahosi sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ upānayi nagaraṃ indapattaṃ.
Etindapattaṃ nagaraṃ padissati rammāni ca ambavanāni bhāgaso ahañca bhariyāya samaṅgibhūto tuvañca pattosi sakaṃ niketaṃ.
|1040.1| Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ oropayitvā dhammasabhāya majjhe ājaññamāruyha anomavaṇṇo @Footnote: 1 Ma. anandi vitto . 2 idaṃ pādadvayaṃ Sī. Ma. potthakesu na dissati. ādāya @kattāramanomapaññaṃ upānayi nagaraṃ indapattanti tattheva dissati. Pakkāmi vehāyasamantalikkhe. |1040.2| Taṃ disvā rājā paramappatīto uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā avikampayaṃ dhammasabhāya majjhe nisīdayi pamukhaṃ āsanasmiṃ.
Tvaṃ no vinetāsi rathaṃva naṭṭhaṃ 1- nandanti taṃ kuruyo dassanena akkhāhi me pucchito etamatthaṃ kathaṃ pamokkho ahu māṇavassa.
|1042.1| Yaṃ māṇavotyābhivadi janinda na so manusso naravīraseṭṭha yadi te suto puṇṇako nāma yakkho rañño kuverassa hi so sajibbo. |1042.2| Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo brahā sucī vaṇṇabalūpapanno tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāno irandatī nāma sā nāgakaññā. |1042.3| Tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayittha maraṇāya mayhaṃ so ceva bhariyāya samaṅgibhūto @Footnote: 1 Ma. naddhaṃ. Ahañcānuññāto maṇi ca laddho.
|1043.1| Rukkho hi mayhaṃ gharadvāre jāto 1- paññākkhandho sīlamayassa sākhā atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko gavapphalo hatthigavassachanno. |1043.2| Naccagītaturiyābhinādite ucchijja senaṃ 2- puriso ahosi so no ayaṃ āgato sanniketaṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.3| Yekeci vittā mama paccayena sabbeva te pātukarontu ajja tibbāni katvāna upāyanāni rukkhassimassāpacitiṃ karotha. |1043.4| Yekeci bandhā 3- mama atthi raṭṭhe sabbeva te bandhanā mocayantu yathevayaṃ bandhanasmā pamutto evamete muñcare bandhanasmā. |1043.5| Unnaṅgalā māsamimaṃ karontu maṃsodanaṃ brāhmaṇā bhakkhayantu amajjapā majjarahā pivantu @Footnote: 1 Ma. padvāre sujāto . 2 Sī. Yu. menaṃ . 3 Ma. baddhā. Puṇṇāhi thālāhi palissutāhi. |1043.6| Mahāpathaṃ nicca samavhayantu tibbañca rakkhaṃ vidahantu raṭṭhe yathāññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ rukkhassimassāpacitiṃ karotha.
|1044.1| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.2| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.3| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā bahuṃ annañca pānañca paṇḍitassābhihārayuṃ. |1044.4| Bahujjano pasannosi disvā paṇḍitamāgate paṇḍitamhi anuppatte celukkhepo pavattathāti. Vidhurajātakaṃ navamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๙๓
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘