อนุสาสิกชาดก
ว่าด้วยดีแต่สอนผู้อื่น
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๕ · บรรทัด ๗๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหารทรงปรารภภิกษุณีผู้ชอบพร่ำสอนรูปหนึ่ง ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า ยายญฺมนุสาสติ ดังนี้. ได้ยินว่า ภิกษุณีนั้นเป็นกุลธิดานางหนึ่ง ชาวพระนครสาวัตถีบวชแล้ว ตั้งแต่กาลที่ตนบวชแล้ว ก็มิได้ใส่ใจในสมณธรรมติดใจในอามิส เที่ยวไปบิณฑบาตในเอกเทศแห่งพระนคร ที่ภิกษุณีอื่น ๆ ไม่พากันไป ครั้งนั้น พวกมนุษย์พากันถวายบิณฑบาตอันประณีตแก่เธอ เธอถูกความอยากในรสผูกพันไว้คิดว่า ถ้าภิกษุณีอื่น ๆ จักเที่ยวบิณฑบาตในประเทศนี้ ลาภของเราจักเสื่อมถอย เราควรกระทำให้ภิกษุณีอื่น ๆ ไม่มาถึงประเทศนี้ ดังนี้แล้ว ไปสู่สำนักของนางภิกษุณีทั้งหลาย พร่ำสั่งสอนนางภิกษุณีทั้งหลายว่า ดูก่อนแม่เจ้าทั้งหลาย ในที่ตรงโน้นมีช้างดุ มีม้าดุ มีสุนัขดุ ท่องเที่ยวอยู่ เป็นสถานที่มีอันตรายรอบด้าน แม้คุณทั้งหลายอย่าไปเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นเลยฟังคำของเธอแล้ว แมัภิกษุณีสักรูปหนึ่ง ก็ไม่เหลียวคอมองดูประเทศนั้น. ครั้นวันหนึ่ง ขณะที่เธอกำลังเที่ยวบิณฑบาต เข้าไปสู่เรือนหลังหนึ่งโดยเร็ว แพะดุชนเอากระดูกขาหัก พวกมนุษย์รีบเข้าไปตรวจดู ประสานกระดูกขาที่หักสองท่อนให้ติดกันแล้วหามเธอด้วยเตียง นำไปสู่สำนักภิกษุณี พวกภิกษุณีพากันหัวเราะเยาะว่า ภิกษุณีรูปนี้ชอบพร่ำสอนภิกษุณีรูปอื่น ๆตนเองกลับเที่ยวไปในประเทศนั้น จนขาหักกลับมา ด้วยเหตุที่เธอกระทำแม้นั้น ก็ปรากฏในหมู่ภิกษุไม่ช้านัก ครั้นวันหนึ่งพวกภิกษุพากันกล่าวโทษของเธอในธรรมสภาว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุณีผู้ชอบสอน พร่ำสอนภิกษุณีอื่น ๆ ตนเองเที่ยวไปในประเทศนั้น ถูกแพะดุชนเอากระดูกหัก พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร ? เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน ภิกษุณีนั้น ก็เอาแต่สั่งสอนคนอื่น ๆ แต่ตนเองไม่ประพฤติ ต้องเสวยทุกข์ตลอดกาลเป็นนิตย์ทีเดียว แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีต มาสาธกดังนี้ :ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิด ในกำเนิดนกป่า เจริญวัยแล้ว ได้เป็นจ่าฝูงนก มีนกหลายร้อยเป็นบริวาร เข้าไปสู่ป่าหิมพานต์ ในกาลที่พระโพธิสัตว์อยู่ในป่าหิมพานต์นั้น นางนกจัณฑาลตัวหนึ่งไปสู่หนทางในดงดึก๑ หาอาหารกิน นางได้เมล็ดข้าวเปลือกและถั่วเป็นต้น ที่หล่นตกจากเกวียนในที่นั้นแล้วคิดว่า บัดนี้เราต้องหาวิธีทำให้พวกนกเหล่าอื่นไม่ไปสู่ประเทศนี้ดังนี้แล้ว ให้โอวาทแก่ฝูงนกว่า ขึ้นชื่อว่าทางใหญ่ในดงดึก เป็นทางมีภัยเฉพาะหน้า ฝูงสัตว์เป็นต้นว่า ช้าง ม้า และยวดยานที่เทียมด้วยโคดุ ๆ ย่อมผ่านไปมา ถ้าไม่สามารถจะโผบินขึ้นได้รวดเร็ว ก็ไม่ควรไปในที่นั้น ฝูงนกตั้งชื่อให้นางว่า "แม่อนุสาสิกา" วันหนึ่งนางกำลังเที่ยวไปในทางใหญ่ในดงดึก ได้ยินเสียงยานแล่นมาด้วยความเร็วอย่างยิ่ง ก็เหลียวมองดู โดยคิดว่ายังอยู่ไกล คงเที่ยวเรื่อยไป ครั้งนั้นยานก็พลันถึงตัวนาง ด้วยความเร็วปานลมพัด นางไม่อาจโผบินขึ้นได้ทัน ล้อทับร่างผ่านไป นกผู้เป็นจ่าฝูง เรียกประชุมฝูงนก ไม่เห็นนางก็กล่าวว่านางอนุสาสิกาไม่ปรากฏ พวกเจ้าจงค้นหานาง ฝูงนกพากันค้นหาเห็นนางแยกออกเป็นสองเสียงที่ทางใหญ่ ก็พากันแจ้งแก่จ่าฝูงจ่าฝูงกล่าวว่า นางห้ามนกอื่น ๆ แต่ตนเองเที่ยวไปในที่นั้น จึงแยกออกเป็นสองเสี่ยง แล้วกล่าวคาถานี้ความว่า :"นางนกสาลิกาตัวใด สั่งสอนนกตัวอื่น๑. ดงดึก = ป่าลึกเข้าไปไกล. อยู่เนือง ๆ ตัวเองมีปกติเที่ยวได้ด้วยความ
ละโมภ นางนกสาลิกาตัวนั้นถูกล้อบดแล้ว มี
ปีกหักนอนอยู่ " ดังนี้. บรรดาบทเหล่านั้น ย อักษรในบทว่า ยายญฺมนุสาสติ ทำการเชื่อมบท ความก็ว่า นางนกสาลิกาใดเล่า สั่งสอนผู้อื่น. บทว่า สยํ โลลุปฺปจารินี ความว่า เป็นผู้มีปกติเที่ยวคนองไปด้วยตน. บทว่า สายํ วิปกฺขิกา เสติ ความว่า นกตัวนั้น คือ นางสาลิกาตัวนี้ มีขนปีกกระจัดกระจาย นอนอยู่ที่ทางใหญ่. บทว่า หตา จกฺเกน สาสิกา ความว่า นางนกสาสิกาถูกล้อยานทับตาย. พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า นางนกสาลิกาในครั้งนั้น ได้มาเป็นภิกษุณีอนุสาสิกาในครั้งนี้ ส่วนนกจ่าฝูง ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล. จบ อรรถกถาอนุสาสิกชาดกที่ ๕
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๖ หน้า ๔๓๕–๔๓๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๕ อนุสาสิกชาตกํ
ยายญฺญมนุสาสตีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ อนุสาสิกภิกฺขุนึ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สา กิร สาวตฺถีวาสินี เอกา กุลธีตา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย สมณธมฺเม อนนุยุตฺตา อามิสคิทฺธา หุตฺวา ยตฺถ อญฺญา ภิกฺขุนิโย น คจฺฉนฺติ ตาทิเส นครสฺส เอกเทเส ปิณฺฑาย จรติ ฯ อถสฺสา มนุสฺสา ปณีตปิณฺฑปาตํ เทนฺติ ฯ สา รสตณฺหาย พชฺฌิตฺวา สเจ อิมสฺมึ ปเทเส อญฺญา ภิกฺขุนิโย ปิณฺฑาย จริสฺสนฺติ มยฺหํ ลาโภ ปริหายิสฺสติ ยถา เอตํ ปเทสํ อญฺญา นาคจฺฉนฺติ เอวํ มยา กาตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คนฺตฺวา อยฺเย อสุกฏฺฐาเน จณฺโฑ หตฺถี จณฺโฑ อสฺโส จณฺโฑ กุกฺกุโร จรติ สปริสฺสยฏฺฐานํ มา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺถาติ ภิกฺขุนิโย อนุสาสติ ฯ ตสฺสา สุตฺวา เอกา ภิกฺขุนีปิ ตํ ปเทสํ คีวํ ปริวตฺเตตฺวา น โอโลเกสิ ฯ ตสฺสา เอกสฺมึ ทิวเส ปิณฺฑาย จรนฺติยา เวเคเนกํ เคหํ ปวิสนฺติยา จณฺโฑ เมณฺฑโก ปหริตฺวา อูรุฏฺฐิกํ ภินฺทิ ฯ มนุสฺสา เวเคน อุปธาวิตฺวา ทฺวิธา ภินฺนํ อูรุฏฺฐิกํ เอกโต พนฺธิตฺวา ตํ ภิกฺขุนึ มญฺเจนาทาย ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ นยึสุ ฯ ภิกฺขุนิโย อยํ อญฺญา ภิกฺขุนิโย อนุสาสิตฺวา สยํ ตสฺมึ ปเทเส จรนฺตี อูรุํ ภินฺทาเปตฺวา อาคตาติ ปริหาสํ อกํสุ ฯ ตํปิ ตาย กตการณํ นจิรสฺเสว ภิกฺขุสงฺเฆ ปากฏํ อโหสิ ฯ อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ ภิกฺขู อาวุโส อนุสาสิกภิกฺขุนี อญฺญา อนุสาสิตฺวา สยํ ตสฺมึ ปเทเส จรมานา จณฺเฑน เมณฺฑเกน อูรุํ ภินฺทาเปสีติ ตสฺสา อคุณกถํ กเถสุํ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต น ภิกฺขเว อิทาเนว ปุพฺเพเปสา อญฺเญ อนุสาสติเยว สยมฺปน น วตฺตติ นิจฺจกาลํ ทุกฺขเมว อนุภวตีติ วตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต อรญฺญสกุณโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต สกุณเชฏฺฐโก หุตฺวา อเนกสกุณสตปริวาโร หิมวนฺตํ ปาวิสิ ฯ ตสฺส ตตฺถ วสนกาเล เอกา จณฺฑาลสกุณิกา มหาวตฺตนิมคฺคํ คนฺตฺวา โคจรํ คณฺหาติ ฯ สา ตตฺถ สกเฏหิ ปติตานิ วีหิมุคฺควีชาทีนิ ลภิตฺวา ยถา อิทานิ อิมํ ปเทสํ อญฺเญ สกุณา นาคจฺฉนฺติ ตถา กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา สกุณสงฺฆสฺส โอวาทํ เทติ วตฺตนิมหามคฺโค นาม สปฺปฏิภโย หตฺถิอสฺสาทโย เจว จณฺฑโคณยุตฺตยานานิ จ สญฺจรนฺติ สหสา อุปฺปติตุํ น สกฺกา โหติ น ตตฺถ คนฺตพฺพนฺติ ฯ สกุณสงฺโฆ ตสฺสา อนุสาสิกาเตฺวว นามํ อกาสิ ฯ สา เอกทิวสํ วตฺตนิมหามคฺเค จรนฺตี อติมหาเวเคน อาคจฺฉนฺตสฺส ยานสฺส สทฺทํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกตฺวา ทูเร ตาวาติ จรติเยว ฯ อถ นํ ยานํ วาตเวเคน สีฆเมว สมฺปาปุณิ ฯ สา อุฏฺฐาตุํ นาสกฺขิ ฯ จกฺกํ ภินฺทิตฺวา คตํ ฯ สกุณเชฏฺฐโก สกุเณ สมาเนนฺโต ตํ อทิสฺวา อนุสาสิกา น ทิสฺสติ อุปธาเรถ นนฺติ อาห ฯ สกุณา อุปธาเรนฺตา ตํ มหามคฺเค เทฺวธา ภินฺนํ ทิสฺวา สกุณเชฏฺฐกสฺส อาโรเจสุํ ฯ สกุณเชฏฺฐโก สา อญฺญา สกุณิกา นิวาเรตฺวา สยํ ตตฺถ จรมานา ทฺวิธา ภินฺนาติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
ยายญฺญมนุสาสติ สยํ โลลุปฺปจารินี
สายํ วิปกฺขิกา เสติ หตา จกฺเกน สาลิกาติ ฯ
ตตฺถ ยายญฺญมนุสาสตีติ ยกาโร ปทสนฺธิกโร ยา อญฺญมนุสาสตีติ อตฺโถ ฯ สยํ โลลุปฺจารินีติ อตฺตโน โลลุปฺปจารินี สมานา ฯ สายํ วิปกฺขิกา เสตีติ สา เอสา วิคตปกฺขา หุตฺวา มหามคฺเค สยติ ฯ หตา จกฺเกน สาลิกาติ ยานจกฺเกน หตา สาลิกา สกุณิกาติ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ตทา อนุสาสิกา สกุณิกา อนุสาสิกา ภิกฺขุนี อโหสิ สกุณเชฏฺฐโก ปน อหเมวาติ ฯ
อนุสาสิกชาตกํ ปญฺจมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗