สีหจัมมชาดก
ว่าด้วยลาปลอมเป็นราชสีห์
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๒๗ · บรรทัด ๑๓๗๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภพระโกกาลิกะนั่นแล ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า เนตํ สีหสฺส นทิตํ ดังนี้.
ในเวลานั้นพระโกกาลิกะประสงค์จะกล่าว สรภัญญะ. พระศาสดาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์อุบัติในตระกูลชาวนา ครั้นเจริญวัย หาเลี้ยงชีพด้วยกสิกรรมนั่นเอง. ในกาลนั้นมีพ่อค้าคนหนึ่งเที่ยวทำการค้าด้วยการบรรทุกสินค้าบนหลังลา. พ่อค้านั้นขนสินค้าลงจากหลังลาในที่ที่ไปถึง แล้วเอาหนังราชสีห์คลุมลาปล่อยไปหากิน ที่นาข้าวสาลีและข้าวเหนียว. คนรักษานาเห็นแล้ว ไม่อาจเข้าใกล้ด้วยเข้าใจว่าเป็นราชสีห์. อยู่มาวันหนึ่งพ่อค้านั้น พักอยู่ที่ประตูบ้านแห่งหนึ่ง หุงอาหารเช้า แต่นั้นจึงเอาหนังราชสีห์คลุมหลังลา ปล่อยไปหากินในนาข้าวเหนียว. พวกเฝ้านาเห็นมันเข้าก็ไม่อาจเข้าใกล้มันได้ ด้วยสำคัญว่าเป็นราชสีห์ จึงพากันกลับไปเรือน. พวกชาวบ้านทั้งหมด ต่างถืออาวุธ เป่าสังข์ รัวกลอง โห่ร้องไปยังที่ใกล้นา. ลากลัวตายจึงเปล่งเสียงเป็นเสียงลา. ครั้นพระโพธิสัตว์รู้ว่ามันเป็นลา จึงกล่าวคาถาแรกว่า :-
นี่มิใช่เสียงบรรลือของราชสีห์ ไม่ใช่เสียง บรรลือของเสือโคร่ง ไม่ใช่เสียงบรรลือของเสือ เหลือง ลาผู้ลามกคลุมตัวด้วยหนังราชสีห์บรรลือ เสียง.
ในบทเหล่านั้น บทว่า ชมฺโม แปลว่า ลามก. แม้พวกชาวบ้านก็รู้ว่ามันเป็นลา จึงพากันโบยให้ล้มลง กระดูกหักแล้วเอาหนังราชสีห์ไป. ครั้นพ่อค้านั้นมาเห็นลาถึงความบอบช้ำจึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-
ลาเอาหนังราชสีห์คลุมตัว เที่ยวหากิน ข้าวเหนียวนานมาแล้ว ร้องให้เขารู้ว่าเป็นลา ได้ประทุษร้ายตนเองแล้ว.
ในบทเหล่านั้น บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่าลานี้ไม่ให้เขารู้ว่าตัวเป็นลา จึงเอาหนังราชสีห์มาคลุม กินข้าวเหนียวอ่อนมาเป็นเวลานาน. บทว่า รวมาโน ว ทูสยิ ความว่า เมื่อร้องเสียงเป็นลาก็ประทุษร้ายตนเอง. มิใช่ความผิดของหนังราชสีห์.
เมื่อพ่อค้านั้นกล่าวอย่างนี้เสร็จแล้ว ลาก็นอนตายในที่นั้นเอง. แม้พ่อค้าก็ทิ้งลากลับบ้าน.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดก. ลาในครั้งนั้นได้เป็นพระโกกาลิกะในครั้งนี้. ส่วนชาวนาบัณฑิต คือเราตถาคตนี้แล.
จบ อรรถกถาสีหจัมมชาดกที่ ๙
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๒๑๖–๒๑๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๑๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๙ สีหจมฺมชาตกํ
เนตํ สีหสฺส นทิตนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต โกกาลิกญฺเญว อารพฺภ กเถสิ ฯ
โส อิมสฺมึ กาเล สรภญฺญํ ภณิตุกาโม อโหสิ ฯ สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต กสกกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต กสิกมฺเมเนว ชีวิตํ กปฺเปสิ ฯ ตสฺมึ กาเล เอโก วาณิโช คทฺรภภารเกน โวหารํ กโรนฺโต วิจรติ ฯ โส คตคตฏฺฐาเน คทฺรภสฺส ปิฏฺฐิโต ภณฺฑิกํ โอตาเรตฺวา คทฺรภํ สีหจมฺเมน ปารุเปตฺวา สาลิยวเขตฺเตสุ วิสฺสชฺเชติ ฯ เขตฺตรกฺขิกา ตํ ทิสฺวา สีโหติ สญฺญาย อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ ฯ อเถกทิวสํ โส วาณิโช เอกสฺมึ คามทฺวาเร นิวาสํ คเหตฺวา ปาตราสํ ปจาเปนฺโต ตโต คทฺรภํ สีหจมฺเมน ปารุเปตฺวา ยวเขตฺเต วิสฺสชฺเชสิ ฯ เขตฺตรกฺขิกา ตํ ทิสฺวา สีโหติ สญฺญาย ตํ อุปสงฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโต เคหํ คนฺตฺวา อาโรเจสุํ ฯ สกลคามวาสิโน อาวุธานิ คเหตฺวา สงฺเข ธเมนฺตา เภริโย วาเทนฺตา เขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุนฺนทึสุ ฯ คทฺรโภ มรณภยภีโต คทฺรภรวํ รวิ ฯ อถสฺส คทฺรภภาวํ ญตฺวา โพธิสตฺโต ปฐมํ คาถมาห
เนตํ สีหสฺส นทิตํ น พฺยคฺฆสฺส น ทีปิโน,
ปารุโต สีหจมฺเมน ชมฺโม นทติ คทฺรโภติ ฯ
ตตฺถ ชมฺโมติ ลามโก ฯ
คามวาสิโนปิ ตสฺส คทฺรภภาวํ ญตฺวา อฏฺฐีนิ ภญฺชนฺตา โปเถตฺวา ปาเตตฺวา สีหจมฺมํ อาทาย อคมํสุ ฯ อถ โส วาณิโช อาคนฺตฺวา ตํ พฺยสนปฺปตฺตํ คทฺรภํ ทิสฺวา ทุติยํ คาถมาห
จิรมฺปิ โข ตํ ขาเทยฺย คทฺรโภ หริตํ ยวํ
ปารุโต สีหจมฺเมน รวมาโนว ทูสยีติ ฯ
ตตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ ฯ อยํ คทฺรโภ อตฺตโน คทฺรภภาวํ อชานาเปตฺวา สีหจมฺเมน ปารุโต จิรมฺปิ กาลํ หริตํ ยวํ ขาเทยฺยาติ อตฺโถ ฯ รวมาโนว ทูสยีติ อตฺตโน ปน คทฺรภรวํ รวมาโน เจส อตฺตานํ ทูสยิ, นตฺเถตฺถ สีหจมฺมสฺส โทโสติ ฯ
ตสฺมึ เอวํ วทนฺเต เยว คทฺรโภ ตตฺเถว นิปนฺโน มริ ฯ วาณิโชปิ ตํ ปหาย ปกฺกามิ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ฯ ตทา คทฺรโภ โกกาลิโก อโหสิ, ปณฺฑิตกสโก ปน อหเมวาติ ฯ
สีหจมฺมชาตกํ นวมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗