ธัมมัทธชชาดก
ว่าด้วยผู้ถึงธรรมของสัตบุรุษ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๘๙ · บรรทัด ๑๖๖๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภพระเทวทัตพยายามปลงพระชนม์พระองค์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า สุขํ ชีวิตรูโปว ดังนี้.
ความย่อว่า พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตพยายามฆ่าเรา ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้เมื่อก่อนก็พยายามฆ่าเราเหมือนกัน แต่ไม่อาจทำแม้เพียงความสะดุ้งสะเทือน จึงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาล พระราชาพระนามว่า ยศปาณีเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี. มีเสนาบดีชื่อ กาฬกะ ในครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ได้เป็นปุโรหิตของพระเจ้ายศปาณีนั้น ชื่อ ธรรมธัช. ส่วนกัลบกผู้แต่งพระศกของพระองค์ชื่อ ฉัตตปาณี. พระราชาทรงครองราชสมบัติโดยธรรม. แต่เสนาบดีของพระองค์ เมื่อจะวินิจฉัยคดีย่อมกินสินบน รับสินบนแล้วย่อมทำผู้ที่มิใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของดุจคนคอยกินเนื้อสันหลังของผู้อื่น.
อยู่มาวันหนึ่ง มนุษย์คนหนึ่งถูกตัดสินให้แพ้คดีที่ศาลประคองแขนสะอึกสะอื้นออกจากศาล เห็นพระโพธิสัตว์กำลังไปทำราชการ จึงซบลงที่เท้าพระโพธิสัตว์เล่าเรื่องที่ตนแพ้คดีว่า ข้าแต่นาย เมื่อคนเช่นท่านถวายอรรถและธรรมแด่พระราชายังอยู่ กาฬกะเสนาบดีรับสินบนทำผู้ที่ไม่เป็นเจ้าของให้เป็นเจ้าของ. พระโพธิสัตว์เกิดความสงสารกล่าวว่า มาเถิดพ่อหนุ่มเราจักวินิจฉัยคดีของท่านเอง แล้วพามนุษย์ผู้นั้นไปยังศาลมหาชนประชุมกัน. พระโพธิสัตว์กลับตัดสินให้เจ้าของนั้นแหละเป็นเจ้าของ. มหาชนต่างแซ่ซร้องสาธุการ. เสียงนั้นได้อึกทึกสนั่นไป. พระราชาทรงสดับเสียงนั้นตรัสถามว่า นั่นเสียงอะไรราชบุรุษกราบทูลว่า ขอเดชะ ธรรมธัชบัณฑิตตัดสินคดีที่กาฬกะเสนาบดีตัดสินไว้ผิดให้ถูก นั่นเป็นเสียงแซ่ซร้องสาธุการณ ที่นั้น พระพุทธเจ้าข้า. พระราชาทรงโสมนัสตรัสให้หาพระโพธิสัตว์มาตรัสถามว่า ท่านอาจารย์ได้ยินว่า ท่านตัดสินคดีหรือ กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ถูกแล้วพระเจ้าข้าท่านกาฬกะเสนาบดี ตัดสินไว้ไม่ดี ข้าพระพุทธเจ้าจึงวินิจฉัยเสียใหม่ แล้วตรัสว่าตั้งแต่นี้ไป ขอให้ท่านจงตัดสินคดีเถิด เราจะได้สบายหูทั้งประชาชนจะได้มีความเจริญ แล้วทรงขอร้องว่า ท่านจงนั่งที่ตัดสินคดี เพื่ออนุเคราะห์ต่อราษฎรเถิด แม้พระโพธิสัตว์ไม่ปรารถนาก็ได้ทำตามพระประสงค์. ตั้งแต่นั้นมาพระโพธิสัตว์ก็นั่ง ณ ที่ตัดสินคดี. กระทำผู้เป็นเจ้าของให้เป็นเจ้าของ. กาฬกะเสนาบดี เมื่อไม่ได้รับสินบนตั้งแต่นั้นมาก็เสื่อมจากลาภ จึงเพ็จทูลพระราชาให้บาดหมางพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่มหาราชธรรมธัชบัณฑิต ปรารถนาราชสมบัติของพระองค์. พระราชาไม่ทรงเชื่อ ทรงห้ามว่าท่านอย่าพูดอย่างนั้น เมื่อเสนาบดีกราบทูลอีกว่า หากพระองค์ไม่ทรงเชื่อข้าพระองค์ ขอจงทรงคอยทอดพระเนตรทางพระแกลในเวลาที่ธรรมธัชบัณฑิตมาเถิดที่นั้นพระองค์จะทรงเห็นพระนครทั้งสิ้นถูกธรรมธัชบัณฑิตกำไว้ในเงื้อมมือของตน พระราชาทอดพระเนตรขบวนพวกลูกความของธรรมธัชบัณฑิต ทรงเข้าใจว่าเป็นพวกของธรรมธัชบัณฑิตทั้งสิ้น ทรงแหนงพระทัย ตรัสถามว่า เราจะทําอย่างไร เสนาบดี. กราบทูลว่า ขอเดชะควรฆ่าธรรมธัชบัณฑิตพระเจ้าข้า. ตรัสว่า เรายังไม่เห็นโทษร้ายแรงจะฆ่าเขาอย่างไรได้. กราบทูลว่า มีอุบายอย่างหนึ่งพระเจ้าข้า. ตรัสถามว่าอุบายอย่างไร. กราบทูลว่า ขอพระองค์ทรงยกกรรมอันให้แก่ธรรมธัชบัณฑิตนั้น แล้วฆ่าเขาผู้ไม่สามารถทำกรรมนั้นได้เสีย โดยความผิดนั้นเถิดพระเจ้าข้า. ตรัสถามว่า ก็กรรมอันเหลือวิสัยของธรรมธัชบัณฑิตเป็นอย่างไร. กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ธรรมดาอุทยานที่ปลูกสร้างในพื้นดินแข็งบำรุงอยู่ จะให้ผลใน ๓-๔ ปี ขอพระองค์ตรัสเรียกธรรมธัชบัณฑิตนั้นมา แล้วตรัสว่า ดูก่อนบัณฑิตเราประพาสอุทยานเก่ามานานแล้ว บัดนี้ประสงค์จะประพาสอุทยานใหม่ พรุ่งนี้เราจะไปประพาสอุทยาน ท่านจงสร้างอุทยานให้เราเถิด ธรรมธัชบัณฑิตนั้น คงสร้างไม่ได้เป็นแน่ ทีนั้นแหละพระองค์จักสำเร็จโทษธรรมธัชบัณฑิตเสีย. พระราชาตรัสเรียกพระโพธิสัตว์มาตรัสตามที่กาฬกะเสนาบดีทูลอุบายทุกประการ.
พระโพธิสัตว์ทราบว่า พระราชาถูกกาฬกะเสนาบดีผู้ไม่ได้รับสินบนเพ็จทูลยุยงแล้ว กราบทูลว่า ขอเดชะ ข้าพระองค์สามารถจักรู้เอง กลับไปเรือน บริโภคโภชนะอย่างดี นอนคิดตรองอยู่บนที่นอน พิภพของท้าวสักกะได้แสดงอาการร้อน. ท้าวเธอตรวจดูก็รู้ความคิดของพระโพธิสัตว์ รีบเสด็จมาเข้าห้องอันมีสิริประทับยืนอยู่บนอากาศ ตรัสถามว่า บัณฑิตท่านคิดอะไรพระโพธิสัตว์ถามว่า ท่านเป็นใคร ตอบว่าเราเป็นท้าวสักกะพระโพธิสัตว์จึงบอกว่า พระราชาให้ข้าพระองค์สร้างอุทยานใหม่ ข้าพระองค์คิดว่า จักทำอย่างไรจึงจะสร้างได้ ท้าวสักกะตรัสว่า บัณฑิตท่านอย่าคิดเลย เราจักเนรมิตอุทยานเช่นกับสวนนันทวันและจิตรลดาให้ท่าน ท่านจะให้สร้างที่ไหน. พระโพธิสัตว์ทูลว่า ขอจงสร้างที่โน้นเถิด. ท้าวสักกะเนรมิตแล้วก็เสด็จกลับเทพนคร. รุ่งขึ้นพระโพธิสัตว์เห็นอุทยานโดยประจักษ์แล้วจึงไปกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่มหาราช อุทยานสำหรับพระองค์สำเร็จแล้ว ขอจงเสด็จประพาสเถิด พระราชาเสด็จไปทอดพระเนตรเห็นอุทยานแวดล้อมด้วยปราการมีสีดังมโนสิลาสูง ๑๘ ศอก มีประตูหอรบครบครัน ประดับด้วยรุกขชาตินานาพรรณ ผลิดอกออกผลสะพรั่ง จึงตรัสถามกาฬกะเสนาบดีว่า บัณฑิตได้ทำตามคำสั่งของเราแล้ว บัดนี้เราจะทำอย่างไรต่อไป. กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า บัณฑิตสามารถสร้างอุทยานได้โดยคืนเดียว จะไม่สามารถชิงราชสมบัติหรือ. พระราชาตรัสถามว่า บัดนี้เราจะทำอย่างไรต่อไป. กราบทูลว่าจะให้ทำกรรมที่สุดวิสัยอย่างอื่น พระเจ้าข้า. ตรัสถาม กรรมอะไร. กราบทูลว่า ขอจงโปรดให้สร้างสระโบกขรณีอันแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการ พระราชารับว่า ดีละ จึงตรัสเรียกพระโพธิสัตว์มาแล้วตรัสว่า ดูก่อนอาจารย์ อุทยานท่านได้สร้างเสร็จแล้ว ท่านจงสร้างสระโบกขรณีอันแล้วด้วยแก้ว ๗ ประการอันสมควรแก่อุทยานนี้เถิด ถ้าไม่สามารถสร้างได้ ชีวิตท่านจะหาไม่. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์สามารถจักสร้างถวายได้ พระเจ้าข้า. ลำดับนั้นท้าวสักกะจึงเนรมิตสระโบกขรณีอันงดงามยิ่งมีท่าสนานร้อยหนึ่ง มีเขาวงกตพันหนึ่ง ดาดาษไปด้วยดอกปทุมห้าสีเช่นกับสระโบกขรณีนันทา. รุ่งขึ้นพระโพธิสัตว์ได้ทำสระนั้นให้ประจักษ์แล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะข้าพระพุทธเจ้าสร้างสระโบกขรณีเสร็จแล้วพระเจ้าข้า. พระราชาทอดพระเนตรเห็นสระโบกขรณีนั้น จึงตรัสถามกาฬกะว่า เราจะทำอย่างไรต่อไป. กราบทูลว่า ขอเดชะ พระองค์จงสั่งให้สร้างคฤหาสน์อันคู่ควรแก่อุทยานเถิด. พระราชาตรัสว่า ท่านอาจารย์บัดนี้ท่านจงสร้างคฤหาสน์อันล้วนแล้วไปด้วยงาช้าง สมควรแก่อุทยานนี้ และสระโบกขรณีเถิด หากสร้างไม่ได้ชีวิตของท่านจะหาไม่. ครั้นแล้วท้าวสักกะก็เนรมิตคฤหาสน์ให้แก่พระโพธิสัตว์. รุ่งขึ้นพระโพธิสัตว์ทำคฤหาสน์นั้นให้ประจักษ์ แล้วกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นคฤหาสน์นั้นแล้ว จึงตรัสถามกาฬกะว่า บัดนี้จะทำอย่างไรต่อไป. กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์จงรับสั่งให้สร้างแก้วมณีอันสมควรแก่คฤหาสน์นั้นเถิดพระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งให้พระโพธิสัตว์มาหาตรัสว่า บัณฑิตท่านจงสร้างแก้วมณีอันสมควรแก่คฤหาสน์ล้วนแล้วไปด้วยงานี้เถิด เราจักเที่ยวเดินด้วยแสงสว่างแห่งแก้วมณี หากท่านสร้างไม่ได้ ชีวิตของท่านจะไม่มี. ครั้งนั้นท้าวสักกะเนรมิตแก้วมณีให้พระโพธิสัตว์. รุ่งขึ้นพระโพธิสัตว์กระทำแก้วมณีนั้นให้ประจักษ์ แล้วกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแก้วมณีนั้น ตรัสถามกาฬกะ บัดนี้เราจะทำอย่างไรต่อไป. กาฬกะกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช เห็นจะมีเทวดาคอยเนรมิตให้สิ่งที่ปรารถนาแก่พราหมณ์ธรรมธัชเป็นแน่ คราวนี้สิ่งใดแม้เทวดาก็ไม่สามารถเนรมิตได้ ขอพระองค์จงรับสั่งสิ่งนั้นเถิด แม้เทวดาก็ไม่สามารถเนรมิตมนุษย์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ได้ เพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงรับส่งกะธรรมธัชว่าท่านจงสร้างคนรักษาอุทยานประกอบด้วยองค์ ๔ เถิด. พระราชาตรัสเรียกพระโพธิสัตว์มาแล้วตรัสว่า ดูก่อนอาจารย์ อุทยานสระโบกขรณีและปราสาท อันแล้วด้วยงา และแก้วมณีสำหรับส่องแสงสว่างแก่ปราสาท ท่านสร้างให้แก่เราเสร็จแล้ว บัดนี้ท่านจงสร้างคนรักษาอุทยานประกอบด้วยองค์ ๔ ทำหน้าที่รักษาอุทยานแก่เราเถิด หากท่านสร้างไม่ได้ชีวิตจะไม่มี. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ขอจงยกไว้เป็นพนักงานเถิด เมื่อข้าพระองค์ได้ จักรู้เอง จึงกลับไปบ้านบริโภคอาหารอย่างดีแล้ว นอนตื่นขึ้นในตอนรุ่ง นั่งคิดอยู่บนหลังที่นอนว่า ท้าวสักกเทวราชสามารถเนรมิตแต่สิ่งที่ตนเนรมิตได้ แต่คงไม่สามารถเนรมิตคนเฝ้าอุทยานประกอบด้วยองค์ ๔ ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การตายอย่างอนาถาในป่านั่นแลดีกว่าการตายในเงื้อมมือของผู้อื่น. พระโพธิสัตว์มิได้บอกเล่าแก่ใคร ๆ ลงจากเรือนออกจากพระนครทางประตูใหญ่ เข้าป่านั่งรำพึงถึงธรรมของสัตบุรุษ ณ โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง. ท้าวสักกะทราบเหตุนั้น จึงแปลงเป็นพรานไพรเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ เมื่อจะตรัสถามความนี้ว่า ดูก่อนพราหมณ์ท่านเป็นผู้แบบบางประหนึ่งว่าจะไม่เคยเห็นทุกข์ยากมาก่อนเลย
ท่านอยู่เป็นสุขแล้ว ได้ออกจากแว่นแคว้น มาสู่ป่าอันสงัดเงียบ ท่านนั้นนั่งซบเซาอยู่ที่ โคนต้นไม้แต่ผู้เดียว เหมือนคนกำพร้า.
ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขํ ชีวิตรูโปสิ ความว่า ท่านดำรงอยู่ในความสุข เช่นกับมีชีวิตอยู่ด้วยความสุข คือดุจบริหารให้มีความสุข. บทว่า รฏฺา คือ จากที่ที่วุ่นวายด้วยมนุษย์. บทว่าวิวนมาคโต คือ เข้าป่าอันเป็นที่ไม่มีน้ำ. บทว่า รุกฺขมูเล คือใกล้ต้นไม้. บทว่า กปโณ วิย ฌายสิ ความว่า ท่านนั่งซบเซาอยู่ผู้เดียวเหมือนคนกำพร้า. ท้าวสักกะตรัสถามว่า ท่านคิดอะไร
พระโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :เราอยู่เป็นสุขแล้ว ได้ออกจากแว่นแคว้น มาอยู่ป่าสงัดเงียบ ระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ อยู่ นั่งซบเซาอยู่ที่โคนต้นไม้แต่ผู้เดียว เหมือน คนกำพร้า.
ในบทเหล่านั้น บทว่า สตํ ธมฺมํ อนุสฺสรํ ความว่า ดูก่อนสหาย นั่นเป็นความจริง เราอยู่เป็นสุขแล้ว ได้จากบ้านเมืองมาสู่ป่า เราผู้เดียวเท่านั้นนั่งที่โคนต้นไม้ในป่านี้ ย่อมซบเซาเหมือนคนกำพร้า ท่านได้ถามว่า ท่านคิดเรื่องอะไร ข้าพเจ้าขอตอบแก่ท่าน. บทว่า สตํ ธมฺมํ ความว่า ก็ข้าพเจ้านั่งอยู่ที่นี้รำพึงถึงธรรมของสัตบุรุษผู้สงบ ผู้เป็นบัณฑิต คือพระพุทธเจ้าพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย แท้จริงโลกธรรม ๘ประการนี้ คือ ลาภ เสื่อมลาภ ยศ เสื่อมยศ นินทา สรรเสริญสุข ทุกข์ แต่สัตบุรุษทั้งหลาย ถูกโลกธรรม ๘ นี้ กระทบย่อมไม่หวั่น ไม่ไหว ธรรมของสัตบุรุษอันได้แก่ ความไม่หวั่นไหวในโลกธรรม ๘ นี้ ข้าพเจ้านั่งระลึกถึงธรรมนี้ด้วยประการฉะนี้.
ลำดับนั้นท้าวสักกะจึงตรัสถามว่า ดูก่อนพราหมณ์เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุใดท่านจึงนั่งอยู่ที่นี่เล่า. พระโพธิสัตว์ตอบว่าพระราชารับสั่งให้หาบุคคลผู้รักษาสวนประกอบด้วยองค์ ๔แต่ข้าพเจ้าไม่อาจหาบุคคลเช่นนั้นได้ จึงคิดว่าจะมีประโยชน์อะไรด้วยความตายในเงื้อมมือของผู้อื่น เราจักเข้าป่าไปตายอย่างอนาถา จึงได้มานั่งอยู่ที่นี่. ท้าวสักกะตรัสว่า ดูก่อนพราหมณ์เราคือท้าวสักกะ เราเนรมิตสวนให้ท่านแล้ว แต่ไม่สามารถจะเนรมิตผู้รักษาสวนซึ่งประกอบด้วยองค์ ๔ ได้. ช่างกัลบกผู้แต่งพระศกของพระราชาท่านชื่อว่า ฉัตตปาณี เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ เมื่อมีความต้องการผู้รักษาสวน ท่านจงกราบทูลให้ทรงแต่งตั้งช่างกัลบกนั้นเป็นผู้รักษาสวนเถิด. ท้าวสักกเทวราชประทานโอวาทแก่พระโพธิสัตว์แล้ว ทรงปลอบโยนว่า อย่ากลัวเลย แล้วเสด็จคืนสู่เทพบุรีของพระองค์. พระโพธิสัตว์ไปบ้านบริโภคอาหารแล้วไปถึงประตูพระราชวัง พบฉัตตปาณีที่ประตูพระราชวังนั้น จับมือฉัตตปาณีแล้วถามว่า สหายฉัตตปาณีได้ข่าวว่าท่านประกอบด้วยองค์ ๔ หรือ เมื่อฉัตตปาณีถามว่าใครเป็นผู้บอกท่านว่า ข้าพเจ้าประกอบด้วยองค์ ๔. ตอบว่าท้าวสักกเทวราช. ถามว่า เหตุใดจึงบอก. พระโพธิสัตว์จึงเล่าเรื่องทั้งหมดว่า บอกด้วยเหตุนี้. ฉัตตปาณีกล่าวว่า ถูกแล้วข้าพเจ้าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๔. ลําดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงจับมือฉัตตปาณีไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชฉัตตปาณีนี้เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ เมื่อมีความต้องการผู้รักษาสวน ขอจงทรงตั้งฉัตตปาณีนี้เป็นผู้รักษาสวนเถิด พระเจ้าข้า. ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามฉัตตปาณีว่า ได้ยินว่าท่านเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ หรือ กราบทูลว่าถูกแล้ว พระเจ้าข้าพระราชาตรัสถามว่า ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ คืออะไรบ้าง. ฉัตตปาณีทูลว่า :-
ขอเดชะ ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ริษยา เป็นผู้ ไม่ดื่มน้ำเมา เป็นผู้ไม่ติดในความรัก เป็นผู้ ตั้งมั่นอยู่ในความไม่โกรธ.
ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าความริษยาไม่มีแก่ข้าพระองค์ น้ำเมาข้าพระองค์ไม่เคยดื่ม ความรักก็ดี ความโกรธก็ดี ไม่เคยมีในผู้อื่น ข้าพระองค์ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้.
ลำดับนั้นพระราชาตรัสถามว่า ดูก่อนฉัตตปาณี ท่านเป็นผู้ไม่ริษยาหรือ. กราบทูลว่า ขอเดชะ ถูกแล้วพระเจ้าข้าข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ริษยา. ท่านเห็นเหตุอะไรจึงเป็นผู้ไม่ริษยา. ฉัตตปาณีกราบทูลว่า ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงโปรดสดับเถิด เมื่อจะกล่าวถึงเหตุของการไม่ริษยา จึงกล่าวคาถานี้ว่า :-
ข้าแต่ราชะ ข้าพระพุทธเจ้าได้สั่งให้จองจำ ปุโรหิต เพราะหญิงเป็นเหตุ ปุโรหิตนั้นให้ข้าพระองค์ตั้งอยู่ในประโยชน์แล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ริษยา.
อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า ข้าพระองค์นี้แหละ เมื่อก่อนเป็นพระราชาในกรุงพาราณสีนี้เอง เช่นกับพระองค์ ให้จองจำปุโรหิต เพราะสตรีเป็นเหตุ คือ ครั้งหนึ่งช่างกัลบกฉัตตปาณีนี้เป็นพระราชา ถูกพระเทวีผู้ลักลอบกับพวกข้าบาทมูล ๖๔ นายผู้หวังจะให้พระโพธิสัตว์ ซึ่งไม่สนใจตนให้พินาศ ทูลยุยงให้จองจำตามนัยที่มาแล้วในชาดกนี้ว่า :-
คนพาลแย้มพรายออกมาในที่ใด คนที่ ไม่ถูกจองจำ ก็ย่อมถูกจองจำในที่นั้น ส่วนนัก ปราชญ์แย้มพรายออกมาในที่ใด ถึงคนที่ถูก จองจำแล้ว ก็ย่อมหลุดออกมาได้ในที่นั้น.
ในครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ถูกจองจำนำไปเฝ้า จึงกราบทูลโทษของพระเทวีตามเป็นจริง ได้รอดพ้นเอง ได้ทูลให้ปลดปล่อยพวกข้าบาทมูลที่รับสั่งให้จองจำนั้นทั้งหมด ถวายโอวาทว่าข้าแต่มหาราช ขอพระองค์จงทรงนิรโทษให้แก่พวกข้าบาทมูลเหล่านั้น และพระเทวีเถิด พระเจ้าข้า. เรื่องราวทั้งหมดพึงทราบโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง.
ฉัตตปาณีหมายถึงความข้อนั้น จึงกล่าวว่า :ข้าแต่ราชะ เพราะหญิงเป็นเหตุ ฯลฯ เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ริษยา.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๓๖๕–๓๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๔๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
10 Dhammaddhajajātakaṃ
sukhaṃ jīvitarūposīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā na bhikkhave idāneva pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkateva, tāsamattampi kātuṃ nāsakkhīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ yasapāṇī nāma rājā dhammena rajjaṃ kāresi. Kāḷako nāmassa senāpati ahosi. Tadā bodhisatto tasseva purohito ahosi nāmena dhammaddhajo. Rañño panassa sīsapasādhanakappako chattapāṇī nāma. Rājā dhammena rajjaṃ kāresi. Senāpati panassa vinicchayaṃ karonto lañcaṃ khādati parapiṭṭhimaṃsiko viya lañcaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti. Athekadivasaṃ vinicchaye parājito manusso bāhā paggayha kandanto vinicchayā nikkhanto rājupaṭṭhānaṃ gacchantaṃ bodhisattaṃ disvā tassa pādesu patitvā tumhādisesu nāma sāmi rañño atthañca dhammañca anusāsantesu kāḷakasenāpati lañcaṃ gahetvā asāmike sāmike karotīti attano parājitabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto kāruññaṃ uppādetvā ehi bhaṇe, aṭṭaṃ te vinicchinissāmīti taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahājano sannipati. Bodhisatto taṃ aṭṭaṃ paṭivinicchitvā sāmikaṃ yeva sāmikaṃ akāsi. Mahājano sādhukāraṃ adāsi. So saddo Mahā ahosi. Rājā taṃ sutvā kiṃsaddo nāmesoti pucchi. Deva dhammaddhajapaṇḍitena dubbinicchito aṭṭo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddoti. Rājā tuṭṭho bodhisattaṃ pakkosāpetvā aṭṭo kira te ācariya vinicchitoti pucchitvā āma mahārāja kāḷakena dubbinicchitaṃ aṭṭaṃ vinicchitanti vutte itodāni paṭṭhāya tumhe va aṭṭaṃ vinicchinatha, mayhañca kaṇṇasukhaṃ bhavissati, lokassa ca vuḍḍhīti vatvā anicchantampi taṃ sattānudayāya vinicchaye nisīdathāti yācitvā sampaṭicchāpeti. Tato paṭṭhāya bodhisatto vinicchaye nisīdati. Sāmike yeva sāmike karoti. Kāḷako tato paṭṭhāya lañcaṃ alabhanto lābhato parihāyitvā mahārāja dhammaddhajapaṇḍito te rajjaṃ patthetīti bodhisattaṃ rañño antare paribhindi. Rājā asaddahanto mā evaṃ avacāti paṭikkhipi. Puna tena sace me na saddahatha, tassāgamanakāle vātapānena oloketha, atha tena sakalanagarassa attano hatthe katabhāvaṃ passissathāti vutte rājā tassa aṭṭakārakaparisaṃ disvā etasseva parisāti saññāya bhijjitvā kiṃ karoma senāpatīti pucchi. Deva etaṃ māretuṃ vaṭṭatīti. Oḷārikadosaṃ apassantā kathaṃ māressāmāti. Attheko upāyoti. Katarūpāyoti. Asayhamassa kammaṃ āropetvā taṃ kātuṃ asakkontaṃ tena dosena māressāmāti. Kiṃ panassa asayhakammanti. Mahārāja uyyānaṃ nāma sārabhūmiyaṃ ropitaṃ paṭijaggiyamānaṃ tīhi Catūhi saṃvaccharehi phalaṃ deti, tumhe taṃ pakkosāpetvā paṇḍita mayaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimhā, idāni navauyyāne kīḷitukāmamhā, sve uyyānaṃ kīḷissāma, uyyānaṃ me māpehīti vadatha, so māpetuṃ na sakkhissati, atha naṃ tasmiṃ dose māressāmāti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā paṇḍita mayaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimhā, idāni navauyyāne kīḷitukāmamhā, sve kīḷissāma, uyyānaṃ no māpehi, sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthīti. Bodhisatto kāḷakena lañcaṃ alabhamānena rājā paribhinno bhavissatīti ñatvā sakkonto jānissāmi mahārājāti vatvā gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā cintayamāno sayane nipajji. Sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento bodhisattassa cittaṃ ñatvā vegenāgantvā sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhatvā kiṃ cintesi paṇḍitāti pucchi. Kosi tvanti. Sakkohamasmīti. Rājā me 1- navauyyānaṃ māpesi, kinti katvā māpessāmīti cintesinti. Paṇḍita mā cintayi, ahaṃ te nandanavanacittalatāvanasadisaṃ uyyānaṃ māpessāmi, katarasmiṃ ṭhāne māpehīti āha. Asukaṭṭhāne māpehīti. Sakko māpetvā devanagarameva gato. Punadivase bodhisatto uyyānaṃ paccakkhato disvā gantvā rañño ārocesi niṭṭhitaṃ te mahārāja uyyānaṃ, kīḷissathāti 2-. Rājā gantvā aṭṭhārasahatthena manosilāvaṇṇena pākārena parikkhittaṃ dvāraṭṭālakasampannaṃ
@Footnote: 1 mantipi . 2 kīlassūtipi. Pupphaphalabhārabharitanānārukkhapaṭimaṇḍitaṃ uyyānaṃ disvā kāḷakasenāpatiṃ pucchi paṇḍitena amhākaṃ vacanaṃ kataṃ, idāni kiṃ karomāti. Mahārāja ekarattena uyyānaṃ māpetuṃ sakkonto rajjaṃ gahetuṃ kiṃ na sakkotīti. Kiṃ dāni karomāti. Ayampi naṃ asayhakammaṃ kāremāti. Kiṃ kammaṃ nāmāti. Sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpethāti. Rājā sādhūti bodhisattaṃ āmantetvā ācariya uyyānaṃ tāva te māpitaṃ, etassa pana anucchavikaṃ sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpehi, sace māpetuṃ nāsakkhissasi, jīvitaṃ te natthīti āha. Bodhisatto mahārāja sakkonto māpessāmīti. Atha sakko pokkharaṇiṃ māpesi sobhaggappattaṃ satatitthaṃ sahassavaṅkaṃ pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ nandanapokkharaṇīsadisaṃ. Punadivase bodhisatto tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi māpitā te deva pokkharaṇīti. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Uyyānassa anucchavikaṃ gehampi māpetuṃ āṇāpehi devāti. Rājā idāni ācariya imassa uyyānassa ceva pokkharaṇiyā ca anucchavikaṃ sabbadantamayaṃ gehaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitante natthīti āha. Athassa sakko gehampi māpesi. Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Gehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpetuṃ āṇāpehi mahārājāti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā paṇḍita imassa dantamayagehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpehi, maṇiālokena carissāmi, Sace māpetuṃ na sakkosi, jīvitante natthīti āha. Athassa sakko maṇiṃ māpesi. Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Mahārāja dhammaddhajabrāhmaṇassa icchiticchitadāyikā devatā atthi maññe, idāni yaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, taṃ āṇāpehi, caturaṅgasamannāgataṃ nāma manussaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, tasmā caturaṅgasamannāgataṃ me uyyānapālaṃ māpehīti naṃ vadāhīti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ācariya tayā amhākaṃ uyyānapokkharaṇī- dantamayapāsādo tassa ālokakaraṇatthāya maṇiratanañca māpitaṃ, idāni me uyyānarakkhaṇakaṃ caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitante natthīti āha. Bodhisatto hotu labhamānā 1- jānissāmāti gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā nipanno paccūsakāle pabujjhitvā sayanapiṭṭhe nisinno cintesi sakko devarājā yaṃ attanā sakkā māpetuṃ taṃ māpesi, caturaṅgasamannāgataṃ pana uyyānapālaṃ na sakkā māpetuṃ, evaṃ sante paresaṃ hatthe maraṇato araññe anāthamaraṇameva varataranti. So kassaci anārocetvā pāsādā otaritvā aggadvāreneva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle sataṃ dhammaṃ āvajjamāno nisīdi. Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vanacarako viya hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā brāhmaṇa tvaṃ sukhumālo kadāci adiṭṭhapubbadukkharūpo
@Footnote: 1 labhamāno jānissāmītipi. Viya imaṃ araññaṃ pavisitvā kiṃ karonto nisinnosīti imamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha
sukhaṃ jīvitarūposi raṭṭhā vivanamāgato,
so ekako (araññasmiṃ) rukkhamūle kapaṇo viya jhāyasīti.
Tattha sukhaṃ jīvitarūposīti tvaṃ sukhena jīvitasadiso sukhe ṭhito sukhaparihato viya. Raṭṭhāti ākiṇṇamanussaṭṭhānā. Vivanamāgatoti nirudakaṭṭhānaṃ araññaṃ paviṭṭho. Rukkhamūleti rukkhasamīpe. Kapaṇo viya jhāyasīti kapaṇo viya ekako nisinno jhāyasi pajjhāyasi, kinnāmetaṃ cintesīti pucchi.
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha
sukhaṃ jīvitarūposmi raṭṭhā vivanamāgato,
so ekako (araññasmiṃ) rukkhamūle kapaṇo viya jhāyāmi
sataṃ dhammaṃ anussaranti.
Tattha sataṃ dhammaṃ anussaranti samma saccametaṃ, ahaṃ sukhaṃ jīvitarūpo raṭṭhato vivanamāgato, sohaṃ ekakova imasmiṃ araññe rukkhamūle nisīditvā kapaṇo viya jhāyāmi, yaṃ vacanaṃ vadesi kinnāmetaṃ cintesīti taṃ te vadāmi. Sataṃ dhammanti ahaṃ hi sataṃ dhammaṃ anussaranto idha nisinno. Sataṃ dhammanti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sataṃ sappurisānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ayaṃ hi aṭṭhavidho lokadhammo, iminā pana abbhāhatā santo na kampenti na vedhenti ayamettha akampanasaṅkhāto sataṃ Dhammo, iti imaṃ dhammaṃ anussaranto nisinnomhīti dīpeti.
Atha naṃ sakko evaṃ sante brāhmaṇa imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinnosīti. Rājā caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ āharāpesi, tādisaṃ na sakkomi laddhuṃ, sohaṃ kiṃ me parassa hatthamaraṇena, araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marissāmīti cintetvā idha āgantvā nisinnomhīti. Brāhmaṇa ahaṃ sakko devarājā mayā te uyyānādīni māpitāni, caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpetuṃ na sakkomi, tumhākaṃ rañño sīsapasādhanakappako chattapāṇī nāma caturaṅgasamannāgato, uyyānapālena atthe sati, etaṃ kappakaṃ uyyānapālaṃ kātuṃ vadehīti. Iti sakko bodhisattassa ovādaṃ datvā mā bhāyīti samassāsetvā attano devapurameva gato. Bodhisatto gehaṃ gantvā bhuttapātarāso rājadvāraṃ gantvā chattapāṇimpi tattheva disvā taṃ hatthe gahetvā tvaṃ kira samma chattapāṇi caturaṅgasamannāgatosīti pucchitvā ko te mayhaṃ caturaṅgasamannāgatabhāvaṃ ācikkhīti vutte sakko devarājāti vatvā kiṃkāraṇā ācikkhīti vutte iminā kāraṇena ācikkhīti sabbaṃ ācikkhi. So āma ahaṃ caturaṅgasamannāgatoti āha. Atha naṃ bodhisatto hatthe gahetvā rañño santikaṃ gantvā ayaṃ mahārāja chattapāṇī caturaṅgasamannāgato, uyyānapālena atthe sati, imaṃ uyyānapālaṃ karothāti āha. Atha naṃ rājā tvaṃ kira caturaṅgasamannāgatosīti pucchi. Āma mahārājāti. Katamehi caturaṅgehi samannāgatosīti.
Anussuyyako ahaṃ deva amajjapāyako ahaṃ
nisnehako ahaṃ deva akkodhanaadhiṭṭhitoti.
Mayhaṃ mahārāja ussuyyā nāma natthi, majjaṃ me na pivitapubbaṃ, paresu sineho vā kodho vā na bhūtapubbo, imehi caturaṅgehi samannāgatomhīti.
Atha naṃ rājā chattapāṇi anussuyyakosmīti vadesīti. Āma deva anussuyyakomhīti. Kiṃ kāraṇaṃ disvā anussuyyako jātosīti. Suṇohi devāti attano anussuyyakakāraṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha
itthiyā kāraṇā rāja bandhāpesiṃ purohitaṃ,
so maṃ atthe nivesesi, tasmāhaṃ anussuyyakoti.
Tassattho ahaṃ hi pubbe imasmiṃ yeva bārāṇasinagare tādiso ca rājā hutvā itthiyā kāraṇā purohitaṃ bandhāpesiṃ
abaddhā tattha bajjhanti yattha bālā ca bhāsare,
baddhāpi tattha muccanti yattha dhīrā ca bhāsareti, imasmiṃ jātake āgatanayeneva ekasmiṃ kāle ayaṃ chattapāṇi rājā hutvā catusaṭṭhiyā pādamūlikehi saddhiṃ padussitvā bodhisattaṃ attano manorathaṃ apūrentaṃ nāsetukāmāya deviyā paribhinno bandhāpesi. Tadā bandhitvā ānīto bodhisatto yathābhūtaṃ deviyā dosaṃ ārocetvā sayaṃ mutto raññā bandhāpite sabbepi te pādamūlike mocāpetvā etesañca deviyā ca aparādhaṃ khamatha mahārājāti ovadati. Sabbaṃ heṭṭhāvuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Taṃ sandhāyāha
Itthiyā kāraṇā rāja bandhāpesiṃ purohitaṃ,
so maṃ atthe nivesesi, tasmāhaṃ anussuyyakoti.
Tadā pana so cintesi ahaṃ soḷasasahassā itthiyo pahāya etaṃ ekameva kilesavasena saṅgaṇhantopi taṃ santappetuṃ nāsakkhiṃ, evaṃ duppūraṇīyānaṃ itthīnaṃ kujjhanaṃ nāma, nivatthavatthe kilissante kasmā kilissatīti kujjhanasadisaṃ hoti, bhuttabhatte gūthabhāvaṃ āpajjante kasmā etaṃ gūthabhāvaṃ āpajjatīti kujjhanasadisaṃ viya ca hoti, itodāni paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi tāva kilesaṃ nissāya mayhaṃ ussuyyā mā uppajjatūti adhiṭṭhahiṃ. Tato paṭṭhāya anussuyyako jāto. Idaṃ sandhāya tasmāhaṃ anussuyyakoti āha.
Atha naṃ rājā samma chattapāṇi kiṃ ārammaṇaṃ disvā amajjapo jātosīti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
pamattohaṃ 1- mahārāja puttamaṃsāni khādasiṃ,
tassa sokenāhaṃ phuṭṭho majjapānaṃ vivajjayinti.
Ahaṃ mahārāja pubbe tādiso va bārāṇasirājā hutvā majjena vinā vattituṃ nāsakkhiṃ, amaṃsakabhattampi bhuñjituṃ nāsakkhiṃ. Nagare uposathadivasesu māghāṭo hoti. Bhattakārako pakkhassa terasiyaññeva maṃsaṃ gahetvā ṭhapesi. Taṃ dunnikkhittaṃ sunakhā khādiṃsu. Bhattakārako uposathadivase maṃsaṃ alabhitvā rañño nānaggarasabhojanaṃ pacitvā pāsādaṃ āropetvā upanāmetuṃ asakkonto deviṃ
@Footnote: 1 matto ahantipi. Upasaṅkamitvā devi ajja me maṃsaṃ na laddhaṃ, amaṃsakabhojanaṃ upanāmetuṃ na sakkomi, kiṃ karomīti āha. Tāta mayhaṃ putto rañño piyo manāpo, puttaṃ me disvā rājā tameva cumbanto parissajanto attano atthinatthibhāvampi na jānāti, ahaṃ puttaṃ maṇḍitvā rañño ūrumhi nisīdāpessāmi, tassa puttena saddhiṃ kīḷanakāle tvaṃ bhattaṃ upaneyyāsīti. Sā evaṃ vatvā attano puttaṃ pilandhanakumāraṃ maṇḍitvā rañño ūrumhi nisīdāpesi. Rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle bhattakārako bhattaṃ upanesi. Rājā surāmadamatto pātiyaṃ maṃsaṃ adisvā maṃsaṃ kuhinti pucchitvā ajja deva uposathe māghāṭatāya maṃsaṃ na laddhanti vutte mayhaṃ maṃsaṃ nāma dullabhanti vatvā ūrumhi nisinnassa piyaputtassa gīvaṃ vaṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhattakārakassa purato khipitvā vegena sampādetvā āharāti āha. Bhattakārako tathā akāsi. Rājā puttamaṃsena bhattaṃ bhuñji. Rañño bhayena ekopi kandituṃ vā kathetuṃ vā samattho nāhosi. Rājā bhuñjitvā sayanapiṭṭhe niddaṃ upagantvā paccūsakāle pabujjhitvā viggatamado puttaṃ me āharāti āha. Tasmiṃ kāle devī kandamānā pādamūle nipati. Kiṃ kandesīti vutte deva hiyyo te puttaṃ māretvā puttamaṃsena bhattaṃ bhuttanti āha. Rājā puttasokena roditvā idaṃ me dukkhaṃ surāpānaṃ nissāya uppannanti surāpāne dosaṃ disvā ito paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi tāva evarūpaṃ vināsakārakaṃ suraṃ nāma na pivissāmīti paṃsuṃ Gahetvā mukhaṃ puñchitvā adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya majjaṃ nāma na pivi. Imamatthaṃ sandhāya pamattohaṃ 1- mahārājāti imaṃ gāthamāha.
Atha naṃ rājā kiṃ pana samma ārammaṇaṃ disvā nisneho jātosīti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
kitavāso nāmāhaṃ rājā, putto paccekabodhi me
pattaṃ bhinditvā cavito, nisneho tassa kāraṇāti.
Mahārāja pubbe ahaṃ bārāṇasiyaṃ kitavāso nāma rājā. Tassa me putto vijāyi. Jātakāle lakkhaṇapāṭhakā taṃ disvā mahārāja ayaṃ kumāro pānīyaṃ alabhitvā marissatīti āhaṃsu. Duṭṭhakumārotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto uparajjaṃ kāresi. Rājā kumāraṃ purato vā pacchato vā katvā vicari. Pānīyaṃ alabhitvā maraṇabhayena cassa catūsu dvāresu antonagaresu ca tattha tattha pokkharaṇiyo kāresi. Catukkādīsu maṇḍape kārāpetvā pānīyacāṭiyo ṭhapāpesi. So ekadivasaṃ alaṅkatapaṭiyatto pāto yeva uyyānaṃ gacchanto antarāmagge paccekabuddhaṃ passi. Mahājanopi paccekabuddhaṃ disvā tameva vandati pasaṃsati añjaliñcassa paggaṇhāti. So kumāro cintesi mādisena saddhiṃ gacchantā imaṃ muṇḍakaṃ vandanti pasaṃsanti añjaliñcassa paggaṇhantīti. So kupito hatthito oruyha paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā laddhante samaṇa bhattanti vatvā āma kumārāti
@Footnote: 1 matto ahantipi. Vutte tassa hatthato pattaṃ gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā saddhiṃ bhattena madditvā pādappahārena cuṇṇavicuṇṇaṃ akāsi. Paccekabuddho naṭṭho vatāyaṃ sattoti tassa mukhaṃ olokesi. Kumāro ahaṃ samaṇa kitavāsarañño putto nāmena duṭṭhakumāro nāma, tvaṃ me kuddho akkhīni ummīletvā olokento kiṃ karissasīti āha. Paccekabuddho bhinnapatto 1- hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā uttarahimavante nandamūlakapabbhārameva gato. Kumārassāpi taṃ khaṇaññeva pāpakammaṃ paripacci. So ḍayhāmīti samuggatasarīraḍāho tattheva pati. Tattha tattheva yattakaṃ pānīyaṃ, tattakaṃ pānīyaṃ sabbaṃ chijji. Mātikā sussiṃsu. Tattheva jīvitakkhayaṃ patvā avīcimhi nibbatti. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttasokena abhibhūto cintesi ayaṃ me soko piyavatthuto uppajji, sace me sineho nābhavissa, soko na uppajjissa, itodāni me paṭṭhāya saviññāṇake vā aviññāṇake vā kismiñci vatthusmiṃ sineho nāma mā uppajjīti adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya sineho nāma natthi. Taṃ sandhāya kitavāso nāmāhanti gāthamāha. Tattha putto paccekabodhi me pattaṃ bhinditvā cavitoti mama putto paccekabodhipattaṃ bhinditvā cavito. Nisneho tassa kāraṇāti tadā uppannassa piyavatthussa kāraṇā nisneho jātoti attho.
Atha naṃ rājā kiṃ pana samma ārammaṇaṃ disvā nikkodho
@Footnote: 1 chinnabhattotipi. Jātosīti pucchi. So taṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
arako hutvā mettacittaṃ satta vassāni bhāvayiṃ,
satta kappe brahmaloke, tasmā akkodhano ahanti.
Tassattho ahaṃ mahārāja arako nāma tāpaso hutvā satta vassāni mettacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmaloke vasiṃ, svāhaṃ dīgharattaṃ mettābhāvanāya āciṇṇapariciṇṇatāya akkodhano jātoti.
Evaṃ chattapāṇinā attano catūsu aṅgesu kathitesu rājā parisāya iṅgitasaññaṃ adāsi. Taṃ khaṇaññeva amaccā ca brāhmaṇagahapatikādayo ca uṭṭhahitvā are lañcakhādaka duṭṭhacora tvaṃ lañcaṃ alabhitvā paṇḍitaṃ māretukāmo jātoti kāḷakaṃ hatthapādesu gahetvā rājanivesanā otaritvā gahitagahitehi pāsāṇamuggarehi sīsaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pādesu gahetvā kaḍḍhantā saṅkāraṭṭhānesu chaḍḍesuṃ. Tato paṭṭhāya rājā dhammena rajjaṃ kārento yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā kāḷako senāpati devadatto ahosi, chattapāṇikappako sāriputto, dhammaddhajo pana ahamevāti.
Dhammaddhajajātakaṃ dasamaṃ.
Bīraṇatthambhakavaggo sattamo.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗