ธัมมัทธชชาดก
ว่าด้วยผู้ถึงธรรมของสัตบุรุษ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๘๙ · บรรทัด ๑๖๖๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
ก็ในกาลนั้นพระราชาฉัตตปาณีนั้น คิดว่าเราละเลยสนมหนึ่งหมื่นหกพัน คลอเคลียอยู่กับพระเทวีเพียงนางเดียวเท่านั้นด้วยอำนาจกิเลส ยังไม่สามารถจะให้นางอิ่มหนำได้ ขึ้นชื่อว่าการโกรธต่อหญิงทั้งหลายที่ให้เต็มได้ยาก อย่างนี้ก็เช่นกับการโกรธผ้านุ่งที่เศร้าหมองว่า เหตุใดจึงเศร้าหมองและเป็นเช่นกับการโกรธอาหารที่บริโภคแล้วกลับเป็นคูถ ว่าทำไมจึงกลับเป็นคูถ. ต่อแต่นี้ไปเราขออธิษฐานว่า ยังไม่บรรลุอรหัตตราบใด ขอความริษยาจงอย่าเกิดแก่เราเพราะอาศัยกิเลสตราบนั้น. ตั้งแต่นั้นมาพระราชามิได้ทรงริษยาเลย ฉัตตปาณีกัลบกกล่าวว่าเพราะฉะนั้นข้าพระองค์จึงไม่ริษยา หมายถึงความข้อนี้.
ลําดับนั้นพระราชาตรัสถามว่า ดูก่อนท่านฉัตตปาณี ท่านเห็นอารมณ์อันใดจึงเป็นผู้ไม่ดื่มน้ำเมา. ฉัตตปาณีเมื่อจะกราบทูลถึงเหตุนั้นจึงกล่าวคาถานี้ว่า :-
ข้าแต่มหาราช ข้าพระพุทธเจ้าเมาแล้ว จึงได้กินเนื้อบุตร ข้าพระพุทธเจ้าถูกความโศก ถึงบุตรนั้นกระทบแล้ว จึงเว้นการดื่มน้ำเมา.
อธิบายความในคาถานั้นว่า ข้าแต่มหาราชเมื่อครั้งก่อนข้าพระองค์เป็นพระเจ้าพาราณสีเช่นเดียวกับพระองค์ ขาดน้ำเมาเสียแล้วก็ไม่สามารถจะดำเนินชีวิตไปได้ แม้อาหารที่ไม่มีเนื้อก็ไม่สามารถบริโภคได้. ที่พระนครไม่มีการฆ่าสัตว์ในวันอุโบสถ. พ่อครัวซื้อเนื้อมาเก็บไว้แต่วัน ๑๓ ค่ำแห่งปักษ์. เนื้อนั้นเก็บไว้ไม่ดี สุนัขจึงกินเสียหมด. พ่อครัวหาเนื้อในวันอุโบสถไม่ได้ จึงปรุงอาหารมีรสเลิศต่าง ๆ สำหรับพระราชายกขึ้นไปบนปราสาท แต่ไม่อาจนำเข้าไปได้ จึงเข้าไปเฝ้าพระเทวีกราบทูลว่า ข้าแต่พระเทวีวันนี้ข้าพระองค์หาเนื้อไม่ได้ จึงไม่อาจนำพระกระยาหารที่ไม่มีเนื้อเข้าไปถวายได้ ข้าพระองค์จะทำอย่างไรดี. พระเทวีตรัสว่า นี่แน่ะเจ้าโอรสของเราเป็นที่รักโปรดปรานของพระราชา. พระราชาทรงเห็นโอรสของเราแล้วก็จะทรงจุมพิตสวมกอดโอรสนั้นเพลินจนไม่ทรงทราบว่า เนื้อมีหรือไม่มีสำหรับพระองค์. เราจะแต่งตัวโอรสแล้วให้นั่งบนพระเพลาของพระราชา เวลาที่พระองค์ทรงหยอกล้อพระโอรส ท่านจึงค่อยนำพระกระยาหารเข้าไปถวาย. พระเทวีตรัสดังนั้นแล้วจึงตกแต่งพระราชกุมารโอรสของพระองค์ให้นั่งบนพระเพลาของพระราชา. ในเวลาที่พระราชาทรงหยอกล้อเล่นกับพระโอรส พ่อครัวจึงนำพระกระยาหารเข้าไปถวาย. พระราชาทรงเมาสุรา ไม่ทรงเห็นเนื้อในถาด จึงตรัสถามว่า เนื้ออยู่ที่ไหนพ่อครัวกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์หาเนื้อไม่ได้เพราะวันนี้เป็นวันอุโบสถ ไม่มีการฆ่าสัตว์ จึงตรัสว่า ชื่อว่าเนื้อสำหรับเราหาได้ยากนักหรือ จึงทรงหักคอพระโอรสที่นั่งอยู่บนพระเพลา จนถึงสิ้นชีพิตักษัย โยนไปข้างหน้าพ่อครัวตรัสว่า จงไปปรุงมาโดยเร็ว. พ่อครัวได้ทำตามรับสั่ง. พระราชาได้เสวยพระกระยาหารด้วยเนื้อพระโอรสแล้ว. มิได้มีผู้สามารถร่ำไห้ทัดทานแม้แต่คนเดียว เพราะกลัวพระราชา. พระราชาครั้นเสวยเสร็จแล้วเสด็จเข้าห้องบรรทม ทรงตื่นบรรทมตอนใกล้รุ่ง ทรงสร่างเมาแล้วรับสั่งว่า จงนำโอรสของเรามา. ในกาลนั้นพระเทวีหมอบกันแสงร่ำไห้อยู่ ณ แทบพระบาท เมื่อพระราชาตรัสถามว่า กันแสงเรื่องอะไร กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์เมื่อวานนี้พระองค์ทรงฆ่าพระโอรสแล้วเสวยพระกระยาหารกับเนื้อพระโอรสเพคะ. พระราชาทรงกันแสงด้วยความโศกถึงพระโอรส ทรงเห็นโทษในการดื่มน้ำเมาว่า ทุกข์นี้เกิดขึ้นแก่เรา เพราะอาศัยการดื่มน้ำเมา แล้วทรงกำฝุ่นขึ้นมาทาพระพักตร์ ทรงอธิษฐานว่า ตั้งแต่นี้ไปเรายังไม่บรรลุพระอรหัตตราบใด เราจักไม่ดื่มสุราอันทำความพินาศเช่นนี้ตราบนั้น. ตั้งแต่นั้นมาพระองค์มิได้ทรงดื่มน้ำเมาอีกเลย. ฉัตตปาณีกัลบกกล่าวคาถานี้ว่า ปมตฺโตหํ มหาราช หมายถึงความนี้.
ลำดับนั้นพระราชาตรัสถามฉัตตปาณีว่า ฉัตตปาณีท่านเห็นอารมณ์อะไรหรือ จึงไม่มีความรัก. ฉัตตปาณีเมื่อจะทูลเหตุนั้น จึงกล่าวคาถานี้ว่า :-
ข้าพระองค์เป็นพระราชาพระนามว่า กิตวาส โอรสของข้าพระองค์ทำลายบาตรของ พระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วสิ้นชีวิต ข้าพระองค์ไม่ มีความรักเพราะโอรสนั้นเป็นเหตุ.
ความในคาถานั้นว่า ข้าแต่มหาราชเมื่อครั้งก่อนข้าพระองค์เป็นพระราชาพระนามว่า กิตวาส ในกรุงพาราณสี. โอรสของข้าพระองค์ได้ประสูติ. ครั้นประสูติแล้ว โหรเห็นลักษณะพระโอรสแล้วทํานายว่า ข้าแต่มหาราช พระอาญาไม่พ้นเกล้า พระโอรสนี้จักอดน้ำสิ้นพระชนม์ พระเจ้าข้า. พระชนกชนนีทรงขนานนามพระโอรสนั้นว่า ทุฏฐกุมาร. กุมารนั้นครั้นเจริญวัยแล้ว ได้ดำรงตำแหน่งเป็นอุปราช. พระราชาโปรดให้พระกุมารตามเสด็จ ข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้างเสมอ. และเพราะเกรงพระโอรสจะอดน้ำตาย จึงรับสั่งให้ขุดสระโบกขรณีไว้ในที่นั้น ๆภายในพระนครในประตูทั้งสี่ด้าน. รับสั่งให้สร้างมณฑปไว้ตามสี่แยกเป็นต้น แล้วให้ตั้งตุ่มน้ำดื่มไว้. วันหนึ่งพระกุมารแต่งพระองค์เสด็จประพาสอุทยานแต่เช้าตรู่ พบพระปัจเจกพุทธเจ้าในระหว่างทาง. มหาชนเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วต่างก็กราบไหว้สรรเสริญและประคองอัญชลีแด่พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น. พระกุมารนั้นคิดว่า พวกที่ไปกับคนเช่นเราพากันกราบไหว้สรรเสริญประคองอัญชลีแด่สมณะโล้นนี้ ทรงพิโรธ ลงจากช้างเข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้า ตรัสถามว่า สมณะท่านได้ภัตตาหารแล้วหรือ พระปัจเจกพุทธเจ้าบอกว่า ได้แล้วพระกุมาร. พระกุมารจึงแย่งบาตรจากมือพระปัจเจกพุทธเจ้าทุ่มลงบนพื้นดินเหยียบย่ำยีภัตตาหารให้แหลกไป. พระปัจเจกพุทธเจ้าแลดูหน้าพระกุมารนั้น คิดว่าสัตว์ผู้นี้ทีจะวอดวายเสียแล้วหนอ. พระกุมารตรัสว่า สมณะเราเป็นโอรสของพระเจ้ากิตวาส มีนามว่าทุฏฐกุมาร ท่านโกรธเรา มองดูตาเรา จะทำอะไรเรา. พระปัจเจกพุทธเจ้า บาตรแตกแล้วจึงเหาะขึ้นสู่เวหาไปสู่เงื้อมเขานันทมูล ณ หิมวันตประเทศ เบื้องทิศอุดร. ขณะนั้นเองกรรมชั่วของพระกุมารก็ให้ผลทันตา. พระกุมารมีพระวรกายเร่าร้อนพลุ่งพล่าน ตรัสว่า ร้อนเหลือเกินล้มลง ณ ที่นั้นเอง. น้ำทั้งหมดที่มีอยู่ ณ ที่นั้น ๆ ก็เหือดแห้ง. สระทั้งหลายก็แห้งผาก. พระกุมารสิ้นชีพิตักษัยในที่นั้นเอง ไปบังเกิดในนรกอเวจี.
พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ถูกความโศกถึงพระโอรสครอบงำ ทรงดำริว่า ความโศกของเรานี้เกิดขึ้นแต่สิ่งที่เรารัก หากเราจะไม่มีความรักแล้ว ความโศกก็จะไม่เกิดขึ้นตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป ขึ้นชื่อว่าความรักในสิ่งใด ๆ ทั้งที่มีวิญญาณหรือไม่มีวิญญาณ อย่าได้เกิดขึ้นแก่เราเลย ทรงอธิษฐานดังนี้แล้ว. ตั้งแต่นั้นไปก็ไม่มีความรักเลย. ฉัตตปาณีกล่าวคาถาว่ากิตวาโส นามาหํ หมายถึงเนื้อความนั้น.
ลำดับนั้นพระราชาตรัสถามฉัตตปาณีว่า ดูก่อนฉัตตปาณีท่านเห็นอารมณ์อันใดเล่า จึงเป็นผู้ไม่โกรธ. ฉัตตปาณีเมื่อจะกราบทูลความนั้น จึงกล่าวคาถานี้ว่า :-
ข้าพระองค์เป็นดาบสชื่อว่าอรกะ เจริญ เมตตาจิตเจ็ดปีอยู่ในพรหมโลก เจ็ดกัป เพราะ ฉะนั้นจึงเป็นผู้ไม่โกรธ.
ความในคาถานั้นว่า ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นดาบสชื่ออรกะ เจริญเมตตาจิต เจ็ดปี แล้วอยู่ในพรหมโลกถึงเจ็ดสังวัฏฏกัป วิวัฏฏกัป ข้าพระองค์นั้นจึงไม่เป็นผู้ไม่โกรธ เพราะประพฤติสั่งสมเมตตาภาวนาสิ้นกาลนาน.
เมื่อฉัตตปาณีกราบทูลองค์ ๔ ของตนอย่างนี้แล้ว พระราชาได้ทรงให้สัญญาที่นัดหมายไว้แก่บริษัท. ทันใดนั้นเองเหล่าอำมาตย์มีพราหมณ์และคหบดีเป็นต้น ต่างลุกฮือกันขึ้นกล่าวว่า แน่ะ เจ้าคนกินสินบน โจรผู้ชั่วร้าย เจ้าไม่ได้กินสินบนแล้ว จึงคิดจะฆ่าบัณฑิต ต่างช่วยกันจับมือและเท้ากาฬกะเสนาบดีพาลงจากพระราชนิเวศน์ ทุบศีรษะด้วยก้อนหินและไม้ฆ้อนคนละไม้คนละมือ จนถึงแก่ความตาย จึงจับเท้าลากไปทิ้งไว้ที่กองหยากเยื่อ. ตั้งแต่นั้นมาพระราชาทรงครองราชสมบัติโดยธรรม ครั้นสวรรคตแล้วก็เสด็จไปตามยถากรรม.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดก. กาฬกะเสนาบดีในครั้งนั้นได้เป็น เทวทัตในครั้งนี้. ฉัตตปาณีอุบาสกได้เป็นสารีบุตร ส่วนธัมมัทธชปุโรหิต คือเราตถาคตนี้แล.
จบ อรรถกถาธัมมัทธชชาดกที่ ๑๐
รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. โสมทัตตชาดก ๒. อุจฉิฏฐภัตตชาดก ๓. ภรุราชชาดก๔. ปุณณนทีชาดก ๕. กัจฉปชาดก ๖. มัจฉชาดก ๗. เสคคุชาดก ๘. กูฏวาณิชชาดก ๙. ครหิตชาดก ๑๐. ธัมมัทธชชาดก.
จบ พีรณัตถัมภกวรรคที่ ๗ ๘. กาสาววรรค
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๓๖๕–๓๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๔๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
10 Dhammaddhajajātakaṃ
sukhaṃ jīvitarūposīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā na bhikkhave idāneva pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkateva, tāsamattampi kātuṃ nāsakkhīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ yasapāṇī nāma rājā dhammena rajjaṃ kāresi. Kāḷako nāmassa senāpati ahosi. Tadā bodhisatto tasseva purohito ahosi nāmena dhammaddhajo. Rañño panassa sīsapasādhanakappako chattapāṇī nāma. Rājā dhammena rajjaṃ kāresi. Senāpati panassa vinicchayaṃ karonto lañcaṃ khādati parapiṭṭhimaṃsiko viya lañcaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti. Athekadivasaṃ vinicchaye parājito manusso bāhā paggayha kandanto vinicchayā nikkhanto rājupaṭṭhānaṃ gacchantaṃ bodhisattaṃ disvā tassa pādesu patitvā tumhādisesu nāma sāmi rañño atthañca dhammañca anusāsantesu kāḷakasenāpati lañcaṃ gahetvā asāmike sāmike karotīti attano parājitabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto kāruññaṃ uppādetvā ehi bhaṇe, aṭṭaṃ te vinicchinissāmīti taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahājano sannipati. Bodhisatto taṃ aṭṭaṃ paṭivinicchitvā sāmikaṃ yeva sāmikaṃ akāsi. Mahājano sādhukāraṃ adāsi. So saddo Mahā ahosi. Rājā taṃ sutvā kiṃsaddo nāmesoti pucchi. Deva dhammaddhajapaṇḍitena dubbinicchito aṭṭo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddoti. Rājā tuṭṭho bodhisattaṃ pakkosāpetvā aṭṭo kira te ācariya vinicchitoti pucchitvā āma mahārāja kāḷakena dubbinicchitaṃ aṭṭaṃ vinicchitanti vutte itodāni paṭṭhāya tumhe va aṭṭaṃ vinicchinatha, mayhañca kaṇṇasukhaṃ bhavissati, lokassa ca vuḍḍhīti vatvā anicchantampi taṃ sattānudayāya vinicchaye nisīdathāti yācitvā sampaṭicchāpeti. Tato paṭṭhāya bodhisatto vinicchaye nisīdati. Sāmike yeva sāmike karoti. Kāḷako tato paṭṭhāya lañcaṃ alabhanto lābhato parihāyitvā mahārāja dhammaddhajapaṇḍito te rajjaṃ patthetīti bodhisattaṃ rañño antare paribhindi. Rājā asaddahanto mā evaṃ avacāti paṭikkhipi. Puna tena sace me na saddahatha, tassāgamanakāle vātapānena oloketha, atha tena sakalanagarassa attano hatthe katabhāvaṃ passissathāti vutte rājā tassa aṭṭakārakaparisaṃ disvā etasseva parisāti saññāya bhijjitvā kiṃ karoma senāpatīti pucchi. Deva etaṃ māretuṃ vaṭṭatīti. Oḷārikadosaṃ apassantā kathaṃ māressāmāti. Attheko upāyoti. Katarūpāyoti. Asayhamassa kammaṃ āropetvā taṃ kātuṃ asakkontaṃ tena dosena māressāmāti. Kiṃ panassa asayhakammanti. Mahārāja uyyānaṃ nāma sārabhūmiyaṃ ropitaṃ paṭijaggiyamānaṃ tīhi Catūhi saṃvaccharehi phalaṃ deti, tumhe taṃ pakkosāpetvā paṇḍita mayaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimhā, idāni navauyyāne kīḷitukāmamhā, sve uyyānaṃ kīḷissāma, uyyānaṃ me māpehīti vadatha, so māpetuṃ na sakkhissati, atha naṃ tasmiṃ dose māressāmāti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā paṇḍita mayaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimhā, idāni navauyyāne kīḷitukāmamhā, sve kīḷissāma, uyyānaṃ no māpehi, sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthīti. Bodhisatto kāḷakena lañcaṃ alabhamānena rājā paribhinno bhavissatīti ñatvā sakkonto jānissāmi mahārājāti vatvā gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā cintayamāno sayane nipajji. Sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento bodhisattassa cittaṃ ñatvā vegenāgantvā sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhatvā kiṃ cintesi paṇḍitāti pucchi. Kosi tvanti. Sakkohamasmīti. Rājā me 1- navauyyānaṃ māpesi, kinti katvā māpessāmīti cintesinti. Paṇḍita mā cintayi, ahaṃ te nandanavanacittalatāvanasadisaṃ uyyānaṃ māpessāmi, katarasmiṃ ṭhāne māpehīti āha. Asukaṭṭhāne māpehīti. Sakko māpetvā devanagarameva gato. Punadivase bodhisatto uyyānaṃ paccakkhato disvā gantvā rañño ārocesi niṭṭhitaṃ te mahārāja uyyānaṃ, kīḷissathāti 2-. Rājā gantvā aṭṭhārasahatthena manosilāvaṇṇena pākārena parikkhittaṃ dvāraṭṭālakasampannaṃ
@Footnote: 1 mantipi . 2 kīlassūtipi. Pupphaphalabhārabharitanānārukkhapaṭimaṇḍitaṃ uyyānaṃ disvā kāḷakasenāpatiṃ pucchi paṇḍitena amhākaṃ vacanaṃ kataṃ, idāni kiṃ karomāti. Mahārāja ekarattena uyyānaṃ māpetuṃ sakkonto rajjaṃ gahetuṃ kiṃ na sakkotīti. Kiṃ dāni karomāti. Ayampi naṃ asayhakammaṃ kāremāti. Kiṃ kammaṃ nāmāti. Sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpethāti. Rājā sādhūti bodhisattaṃ āmantetvā ācariya uyyānaṃ tāva te māpitaṃ, etassa pana anucchavikaṃ sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpehi, sace māpetuṃ nāsakkhissasi, jīvitaṃ te natthīti āha. Bodhisatto mahārāja sakkonto māpessāmīti. Atha sakko pokkharaṇiṃ māpesi sobhaggappattaṃ satatitthaṃ sahassavaṅkaṃ pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ nandanapokkharaṇīsadisaṃ. Punadivase bodhisatto tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi māpitā te deva pokkharaṇīti. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Uyyānassa anucchavikaṃ gehampi māpetuṃ āṇāpehi devāti. Rājā idāni ācariya imassa uyyānassa ceva pokkharaṇiyā ca anucchavikaṃ sabbadantamayaṃ gehaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitante natthīti āha. Athassa sakko gehampi māpesi. Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Gehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpetuṃ āṇāpehi mahārājāti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā paṇḍita imassa dantamayagehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpehi, maṇiālokena carissāmi, Sace māpetuṃ na sakkosi, jīvitante natthīti āha. Athassa sakko maṇiṃ māpesi. Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā idāni kiṃ karomāti kāḷakaṃ pucchi. Mahārāja dhammaddhajabrāhmaṇassa icchiticchitadāyikā devatā atthi maññe, idāni yaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, taṃ āṇāpehi, caturaṅgasamannāgataṃ nāma manussaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, tasmā caturaṅgasamannāgataṃ me uyyānapālaṃ māpehīti naṃ vadāhīti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ācariya tayā amhākaṃ uyyānapokkharaṇī- dantamayapāsādo tassa ālokakaraṇatthāya maṇiratanañca māpitaṃ, idāni me uyyānarakkhaṇakaṃ caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitante natthīti āha. Bodhisatto hotu labhamānā 1- jānissāmāti gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā nipanno paccūsakāle pabujjhitvā sayanapiṭṭhe nisinno cintesi sakko devarājā yaṃ attanā sakkā māpetuṃ taṃ māpesi, caturaṅgasamannāgataṃ pana uyyānapālaṃ na sakkā māpetuṃ, evaṃ sante paresaṃ hatthe maraṇato araññe anāthamaraṇameva varataranti. So kassaci anārocetvā pāsādā otaritvā aggadvāreneva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle sataṃ dhammaṃ āvajjamāno nisīdi. Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vanacarako viya hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā brāhmaṇa tvaṃ sukhumālo kadāci adiṭṭhapubbadukkharūpo
@Footnote: 1 labhamāno jānissāmītipi. Viya imaṃ araññaṃ pavisitvā kiṃ karonto nisinnosīti imamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha
sukhaṃ jīvitarūposi raṭṭhā vivanamāgato,
so ekako (araññasmiṃ) rukkhamūle kapaṇo viya jhāyasīti.
Tattha sukhaṃ jīvitarūposīti tvaṃ sukhena jīvitasadiso sukhe ṭhito sukhaparihato viya. Raṭṭhāti ākiṇṇamanussaṭṭhānā. Vivanamāgatoti nirudakaṭṭhānaṃ araññaṃ paviṭṭho. Rukkhamūleti rukkhasamīpe. Kapaṇo viya jhāyasīti kapaṇo viya ekako nisinno jhāyasi pajjhāyasi, kinnāmetaṃ cintesīti pucchi.
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha
sukhaṃ jīvitarūposmi raṭṭhā vivanamāgato,
so ekako (araññasmiṃ) rukkhamūle kapaṇo viya jhāyāmi
sataṃ dhammaṃ anussaranti.
Tattha sataṃ dhammaṃ anussaranti samma saccametaṃ, ahaṃ sukhaṃ jīvitarūpo raṭṭhato vivanamāgato, sohaṃ ekakova imasmiṃ araññe rukkhamūle nisīditvā kapaṇo viya jhāyāmi, yaṃ vacanaṃ vadesi kinnāmetaṃ cintesīti taṃ te vadāmi. Sataṃ dhammanti ahaṃ hi sataṃ dhammaṃ anussaranto idha nisinno. Sataṃ dhammanti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ sataṃ sappurisānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ayaṃ hi aṭṭhavidho lokadhammo, iminā pana abbhāhatā santo na kampenti na vedhenti ayamettha akampanasaṅkhāto sataṃ Dhammo, iti imaṃ dhammaṃ anussaranto nisinnomhīti dīpeti.
Atha naṃ sakko evaṃ sante brāhmaṇa imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinnosīti. Rājā caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ āharāpesi, tādisaṃ na sakkomi laddhuṃ, sohaṃ kiṃ me parassa hatthamaraṇena, araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marissāmīti cintetvā idha āgantvā nisinnomhīti. Brāhmaṇa ahaṃ sakko devarājā mayā te uyyānādīni māpitāni, caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpetuṃ na sakkomi, tumhākaṃ rañño sīsapasādhanakappako chattapāṇī nāma caturaṅgasamannāgato, uyyānapālena atthe sati, etaṃ kappakaṃ uyyānapālaṃ kātuṃ vadehīti. Iti sakko bodhisattassa ovādaṃ datvā mā bhāyīti samassāsetvā attano devapurameva gato. Bodhisatto gehaṃ gantvā bhuttapātarāso rājadvāraṃ gantvā chattapāṇimpi tattheva disvā taṃ hatthe gahetvā tvaṃ kira samma chattapāṇi caturaṅgasamannāgatosīti pucchitvā ko te mayhaṃ caturaṅgasamannāgatabhāvaṃ ācikkhīti vutte sakko devarājāti vatvā kiṃkāraṇā ācikkhīti vutte iminā kāraṇena ācikkhīti sabbaṃ ācikkhi. So āma ahaṃ caturaṅgasamannāgatoti āha. Atha naṃ bodhisatto hatthe gahetvā rañño santikaṃ gantvā ayaṃ mahārāja chattapāṇī caturaṅgasamannāgato, uyyānapālena atthe sati, imaṃ uyyānapālaṃ karothāti āha. Atha naṃ rājā tvaṃ kira caturaṅgasamannāgatosīti pucchi. Āma mahārājāti. Katamehi caturaṅgehi samannāgatosīti.
Anussuyyako ahaṃ deva amajjapāyako ahaṃ
nisnehako ahaṃ deva akkodhanaadhiṭṭhitoti.
Mayhaṃ mahārāja ussuyyā nāma natthi, majjaṃ me na pivitapubbaṃ, paresu sineho vā kodho vā na bhūtapubbo, imehi caturaṅgehi samannāgatomhīti.
Atha naṃ rājā chattapāṇi anussuyyakosmīti vadesīti. Āma deva anussuyyakomhīti. Kiṃ kāraṇaṃ disvā anussuyyako jātosīti. Suṇohi devāti attano anussuyyakakāraṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha
itthiyā kāraṇā rāja bandhāpesiṃ purohitaṃ,
so maṃ atthe nivesesi, tasmāhaṃ anussuyyakoti.
Tassattho ahaṃ hi pubbe imasmiṃ yeva bārāṇasinagare tādiso ca rājā hutvā itthiyā kāraṇā purohitaṃ bandhāpesiṃ
abaddhā tattha bajjhanti yattha bālā ca bhāsare,
baddhāpi tattha muccanti yattha dhīrā ca bhāsareti, imasmiṃ jātake āgatanayeneva ekasmiṃ kāle ayaṃ chattapāṇi rājā hutvā catusaṭṭhiyā pādamūlikehi saddhiṃ padussitvā bodhisattaṃ attano manorathaṃ apūrentaṃ nāsetukāmāya deviyā paribhinno bandhāpesi. Tadā bandhitvā ānīto bodhisatto yathābhūtaṃ deviyā dosaṃ ārocetvā sayaṃ mutto raññā bandhāpite sabbepi te pādamūlike mocāpetvā etesañca deviyā ca aparādhaṃ khamatha mahārājāti ovadati. Sabbaṃ heṭṭhāvuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Taṃ sandhāyāha
Itthiyā kāraṇā rāja bandhāpesiṃ purohitaṃ,
so maṃ atthe nivesesi, tasmāhaṃ anussuyyakoti.
Tadā pana so cintesi ahaṃ soḷasasahassā itthiyo pahāya etaṃ ekameva kilesavasena saṅgaṇhantopi taṃ santappetuṃ nāsakkhiṃ, evaṃ duppūraṇīyānaṃ itthīnaṃ kujjhanaṃ nāma, nivatthavatthe kilissante kasmā kilissatīti kujjhanasadisaṃ hoti, bhuttabhatte gūthabhāvaṃ āpajjante kasmā etaṃ gūthabhāvaṃ āpajjatīti kujjhanasadisaṃ viya ca hoti, itodāni paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi tāva kilesaṃ nissāya mayhaṃ ussuyyā mā uppajjatūti adhiṭṭhahiṃ. Tato paṭṭhāya anussuyyako jāto. Idaṃ sandhāya tasmāhaṃ anussuyyakoti āha.
Atha naṃ rājā samma chattapāṇi kiṃ ārammaṇaṃ disvā amajjapo jātosīti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
pamattohaṃ 1- mahārāja puttamaṃsāni khādasiṃ,
tassa sokenāhaṃ phuṭṭho majjapānaṃ vivajjayinti.
Ahaṃ mahārāja pubbe tādiso va bārāṇasirājā hutvā majjena vinā vattituṃ nāsakkhiṃ, amaṃsakabhattampi bhuñjituṃ nāsakkhiṃ. Nagare uposathadivasesu māghāṭo hoti. Bhattakārako pakkhassa terasiyaññeva maṃsaṃ gahetvā ṭhapesi. Taṃ dunnikkhittaṃ sunakhā khādiṃsu. Bhattakārako uposathadivase maṃsaṃ alabhitvā rañño nānaggarasabhojanaṃ pacitvā pāsādaṃ āropetvā upanāmetuṃ asakkonto deviṃ
@Footnote: 1 matto ahantipi. Upasaṅkamitvā devi ajja me maṃsaṃ na laddhaṃ, amaṃsakabhojanaṃ upanāmetuṃ na sakkomi, kiṃ karomīti āha. Tāta mayhaṃ putto rañño piyo manāpo, puttaṃ me disvā rājā tameva cumbanto parissajanto attano atthinatthibhāvampi na jānāti, ahaṃ puttaṃ maṇḍitvā rañño ūrumhi nisīdāpessāmi, tassa puttena saddhiṃ kīḷanakāle tvaṃ bhattaṃ upaneyyāsīti. Sā evaṃ vatvā attano puttaṃ pilandhanakumāraṃ maṇḍitvā rañño ūrumhi nisīdāpesi. Rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle bhattakārako bhattaṃ upanesi. Rājā surāmadamatto pātiyaṃ maṃsaṃ adisvā maṃsaṃ kuhinti pucchitvā ajja deva uposathe māghāṭatāya maṃsaṃ na laddhanti vutte mayhaṃ maṃsaṃ nāma dullabhanti vatvā ūrumhi nisinnassa piyaputtassa gīvaṃ vaṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhattakārakassa purato khipitvā vegena sampādetvā āharāti āha. Bhattakārako tathā akāsi. Rājā puttamaṃsena bhattaṃ bhuñji. Rañño bhayena ekopi kandituṃ vā kathetuṃ vā samattho nāhosi. Rājā bhuñjitvā sayanapiṭṭhe niddaṃ upagantvā paccūsakāle pabujjhitvā viggatamado puttaṃ me āharāti āha. Tasmiṃ kāle devī kandamānā pādamūle nipati. Kiṃ kandesīti vutte deva hiyyo te puttaṃ māretvā puttamaṃsena bhattaṃ bhuttanti āha. Rājā puttasokena roditvā idaṃ me dukkhaṃ surāpānaṃ nissāya uppannanti surāpāne dosaṃ disvā ito paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi tāva evarūpaṃ vināsakārakaṃ suraṃ nāma na pivissāmīti paṃsuṃ Gahetvā mukhaṃ puñchitvā adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya majjaṃ nāma na pivi. Imamatthaṃ sandhāya pamattohaṃ 1- mahārājāti imaṃ gāthamāha.
Atha naṃ rājā kiṃ pana samma ārammaṇaṃ disvā nisneho jātosīti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
kitavāso nāmāhaṃ rājā, putto paccekabodhi me
pattaṃ bhinditvā cavito, nisneho tassa kāraṇāti.
Mahārāja pubbe ahaṃ bārāṇasiyaṃ kitavāso nāma rājā. Tassa me putto vijāyi. Jātakāle lakkhaṇapāṭhakā taṃ disvā mahārāja ayaṃ kumāro pānīyaṃ alabhitvā marissatīti āhaṃsu. Duṭṭhakumārotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto uparajjaṃ kāresi. Rājā kumāraṃ purato vā pacchato vā katvā vicari. Pānīyaṃ alabhitvā maraṇabhayena cassa catūsu dvāresu antonagaresu ca tattha tattha pokkharaṇiyo kāresi. Catukkādīsu maṇḍape kārāpetvā pānīyacāṭiyo ṭhapāpesi. So ekadivasaṃ alaṅkatapaṭiyatto pāto yeva uyyānaṃ gacchanto antarāmagge paccekabuddhaṃ passi. Mahājanopi paccekabuddhaṃ disvā tameva vandati pasaṃsati añjaliñcassa paggaṇhāti. So kumāro cintesi mādisena saddhiṃ gacchantā imaṃ muṇḍakaṃ vandanti pasaṃsanti añjaliñcassa paggaṇhantīti. So kupito hatthito oruyha paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā laddhante samaṇa bhattanti vatvā āma kumārāti
@Footnote: 1 matto ahantipi. Vutte tassa hatthato pattaṃ gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā saddhiṃ bhattena madditvā pādappahārena cuṇṇavicuṇṇaṃ akāsi. Paccekabuddho naṭṭho vatāyaṃ sattoti tassa mukhaṃ olokesi. Kumāro ahaṃ samaṇa kitavāsarañño putto nāmena duṭṭhakumāro nāma, tvaṃ me kuddho akkhīni ummīletvā olokento kiṃ karissasīti āha. Paccekabuddho bhinnapatto 1- hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā uttarahimavante nandamūlakapabbhārameva gato. Kumārassāpi taṃ khaṇaññeva pāpakammaṃ paripacci. So ḍayhāmīti samuggatasarīraḍāho tattheva pati. Tattha tattheva yattakaṃ pānīyaṃ, tattakaṃ pānīyaṃ sabbaṃ chijji. Mātikā sussiṃsu. Tattheva jīvitakkhayaṃ patvā avīcimhi nibbatti. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttasokena abhibhūto cintesi ayaṃ me soko piyavatthuto uppajji, sace me sineho nābhavissa, soko na uppajjissa, itodāni me paṭṭhāya saviññāṇake vā aviññāṇake vā kismiñci vatthusmiṃ sineho nāma mā uppajjīti adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya sineho nāma natthi. Taṃ sandhāya kitavāso nāmāhanti gāthamāha. Tattha putto paccekabodhi me pattaṃ bhinditvā cavitoti mama putto paccekabodhipattaṃ bhinditvā cavito. Nisneho tassa kāraṇāti tadā uppannassa piyavatthussa kāraṇā nisneho jātoti attho.
Atha naṃ rājā kiṃ pana samma ārammaṇaṃ disvā nikkodho
@Footnote: 1 chinnabhattotipi. Jātosīti pucchi. So taṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha
arako hutvā mettacittaṃ satta vassāni bhāvayiṃ,
satta kappe brahmaloke, tasmā akkodhano ahanti.
Tassattho ahaṃ mahārāja arako nāma tāpaso hutvā satta vassāni mettacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmaloke vasiṃ, svāhaṃ dīgharattaṃ mettābhāvanāya āciṇṇapariciṇṇatāya akkodhano jātoti.
Evaṃ chattapāṇinā attano catūsu aṅgesu kathitesu rājā parisāya iṅgitasaññaṃ adāsi. Taṃ khaṇaññeva amaccā ca brāhmaṇagahapatikādayo ca uṭṭhahitvā are lañcakhādaka duṭṭhacora tvaṃ lañcaṃ alabhitvā paṇḍitaṃ māretukāmo jātoti kāḷakaṃ hatthapādesu gahetvā rājanivesanā otaritvā gahitagahitehi pāsāṇamuggarehi sīsaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pādesu gahetvā kaḍḍhantā saṅkāraṭṭhānesu chaḍḍesuṃ. Tato paṭṭhāya rājā dhammena rajjaṃ kārento yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā kāḷako senāpati devadatto ahosi, chattapāṇikappako sāriputto, dhammaddhajo pana ahamevāti.
Dhammaddhajajātakaṃ dasamaṃ.
Bīraṇatthambhakavaggo sattamo.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗