หริตมาตชาดก
ว่าด้วยผู้มีอิสรภาพ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๓๒๗ · บรรทัด ๑๘๕๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ เวฬุวันมหาวิหาร ทรงปรารภพระเจ้าอชาตศัตรู ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อาสีวิสมฺปิ มํ สนฺตํ ดังนี้.
ความพิสดารมีว่า พระมหาโกศลพระราชบิดาของพระเจ้าโกศล พระราชทานพระธิดาแก่พระเจ้าพิมพิสาร ได้ประทานหมู่บ้านกาสีเป็นค่าสรงสนานแก่พระธิดา. พระเทวีนั้นเมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูกระทำปิตุฆาตกรรม ก็ได้สิ้นพระชนม์เพราะความเสน่หาต่อพระราชาไม่นานนัก. พระเจ้าอชาตศัตรูแม้เมื่อพระชนนีสิ้นพระชนม์ไปแล้ว ก็คงครองบ้านนั้นอยู่ตามเดิมพระเจ้าโกศลทรงดำริว่า เราจักไม่ให้หมู่บ้านอันเป็นของตระกูลของเราแก่โจรผู้ฆ่าบิดา จึงรบกับพระเจ้าอชาตศัตรู. บางคราวพระเจ้าน้าก็ชนะ บางคราวพระเจ้าหลานก็ชนะ. แต่คราวใดพระเจ้าอชาตศัตรูทรงชนะ คราวนั้นก็ทรงโสมนัส ปักธงชัยบนรถ เข้าไปสู่พระนครด้วยยศอันยิ่งใหญ่. คราวใดทรงปราชัยคราวนั้นก็ทรงโทมนัส ไม่ให้ใคร ๆ ทราบเลย เสด็จเข้าสู่พระนคร. อยู่มาวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระเจ้าอชาตศัตรูทรงชนะพระเจ้าน้าแล้วดีพระทัย ทรงปราชัยก็ทรงโทมนัส.
พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่แต่บัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อนพระเจ้าอชาตศัตรูนั้น ทรงชนะแล้วก็ดีพระทัย ทรงปราชัยแล้วก็ทรงโทมนัสเหมือนกัน แล้วทรงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์อุบัติในกำเนิดกบเขียว. ครั้งนั้นมนุษย์ทั้งหลายได้ดักลอบเพื่อต้องการจะจับปลาในที่มีแม่น้ำและลำธารเป็นต้น. มีปลาเป็นอันมากเข้าไปติดอยู่ในลอบใบหนึ่ง. ครั้งนั้นมีงูปลาตัวหนึ่ง จะกินปลาจึงเข้าไปสู่ลอบนั้น. ปลาเป็นอันมากรวมกันเข้าไปกัดงูตัวนั้นจนเลือดออกนอง. งูปลาไม่เห็นที่พึ่ง กลัวตายจึงหนีออกทางปากลอบ ได้รับความเจ็บปวดนอนอยู่บนพื้นน้ำ. ในขณะนั้น กบเขียวขึ้นไปเกาะบนหลักลอบงูเมื่อไม่ได้ที่จะตัดสินความ เห็นกบนอนอยู่บนหลักลอบนั้นเมื่อจะถามว่า ดูก่อนสหายกบ กิริยาของพวกปลาเหล่านี้ ท่านพอใจบ้างไหม ได้กล่าวคาถาแรกว่า :-
ดูก่อนท่านผู้เป็นบุตรกบเขียว ปลาทั้ง หลายรุมกัดฉันผู้มีพิษแล่นเร็ว เข้าไปยังปากลอบ เรื่องนี้ท่านชอบใจหรือ.
ลำดับนั้นกบเขียวจึงกล่าวกะงูว่า ดูก่อนสหาย ถูกแล้วข้าพเจ้าพอใจ เพราะอะไร เพราะหากพวกปลามาถึงถิ่นของท่านท่านก็ย่อมกิน ฝ่ายพวกปลาก็ย่อมกินท่านผู้ไปอยู่ถิ่นของตนอันการจะอ่อนกำลังในถิ่นหากิน ในที่เป็นแดนของตน ๆ ย่อมไม่มี ได้กล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-
บุรุษผู้มีอิสรภาพอยู่เพียงใดก็ย่ำยีผู้อื่น ได้อยู่เพียงนั้น คนอื่นมาย่ำยีตนคราวใด คราวนั้น ผู้ที่ถูกย่ำยีก็ย่ำยีตอบบ้าง.
ในบทเหล่านั้น บทว่า วิลุมฺปเตว ฯเปฯ อุปกปฺปติ ความว่าความมีอิสรภาพย่อมสำเร็จ ย่อมเป็นไปแก่บุรุษเพียงใด เขาย่อมย่ำยีผู้อื่นได้เพียงนั้น. อธิบายว่า บุรุษนั้นสามารถย่ำยีได้ตลอดกาล. บทว่า ยทา จญฺเ วิลุมฺปนฺติ คือ คนอื่นที่มีอิสรภาพมาย่ำยีตนคราวใด. บทว่า โส วิลุตฺโต วิลุมฺปติ ความว่า คราวนั้นผู้ย่ำยีนั้นย่อมถูกย่ำยี.
เมื่อพระโพธิสัตว์วินิจฉัยคดีแล้ว ฝูงปลารู้ว่างูปลาอ่อนกำลัง คิดว่าจักจับศัตรูจึงกรูกันออกจากปากลอบทำให้งูปลาตายในที่นั้นเอง แล้วต่างก็หลีกไป.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดก. งูปลาในครั้งนั้นได้เป็นพระเจ้าอชาตศัตรูในครั้งนี้. ส่วนกบเขียว คือเราตถาคตนี้แล.
จบ อรรถกถาหริตมาตชาดกที่ ๙
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๔๖๔–๔๖๗ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๑๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๙ หริตมาตชาตกํ
อาสีวิสมฺปิ มํ สนฺตนฺติ อิทํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต อชาตสตฺตุํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
โกสลราชสฺส หิ ปิตา มหาโกสโล พิมฺพิสารรญฺโญ ธีตรํ ททมาโน ธีตุ นฺหานมูลํ กาสิกคามกํ นาม อทาสิ ฯ สา เทวี อชาตสตฺตุนา ปิตุฆาตกมฺเม กเต รญฺโญ สิเนเหน น จิรสฺเสว กาลมกาสิ ฯ อชาตสตฺตุ มาตริ กาลกตายปิ ตํ คามํ ภุญฺชเตว ฯ โกสลราชา ปิตุฆาตกสฺส โจรสฺส มม กุลสนฺตกํ คามํ น ทสฺสามีติ เตน สทฺธึ ยุชฺฌติ ฯ กทาจิ มาตุลสฺส ชโย โหติ, กทาจิ ภาคิเนยฺยสฺส ฯ ยทา ปน อชาตสตฺตุ ชินาติ ตทา โสมนสฺสปฺปตฺโต รเถ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา มหนฺเตน ยเสน นครํ ปวิสติ ฯ ยทา ปราชยติ ตทา โทมนสฺสปฺปตฺโต กิญฺจิ อชานาเปตฺวา ว ปวิสติ ฯ อเถกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ อาวุโส อชาตสตฺตุ มาตุลํ ชินิตฺวา ตุสฺสิ ปราชิโต โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสีติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กายนุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต น ภิกฺขเว อิทาเนว ปุพฺเพเปส ชินิตฺวา ตุสฺสติ ปราชิโต โทมนสฺสปฺปตฺโต โหตีติ วตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต นีลมณฺฑุกโยนิยํ นิพฺพตฺติ ฯ ตทา มนุสฺสา นทีกนฺทราทีสุ ตตฺถ ตตฺถ มจฺฉํ คหณตฺถาย กุมินานิ โอฑฺเฑสุํ ฯ เอกสฺมึ กุมิเน พหู มจฺฉา ปวิสึสุ ฯ อเถโก อุทกาสีวิโส มจฺเฉ ขาทนฺโต ตํ กุมินํ ปาวิสิ ฯ พหู มจฺฉา เอกโต หุตฺวา ตํ ขาทนฺตา เอกนฺตโลหิตํ อกํสุ ฯ โส ปฏิสรณํ อปสฺสนฺโต มรณภยตชฺชิโต กุมินมุเขน นิกฺขมิตฺวา เวทนาปฺปตฺโต อุทกปริยนฺเต นิปชฺชิ ฯ นีลมณฺฑุโกปิ ตสฺมึ ขเณ อุปฺปติตฺวา กุมินมูลมตฺถเก นิปนฺโน โหติ ฯ อาสีวิโส วินิจฺฉยฏฺฐานํ อลภนฺโต ตตฺถ ตํ นิปนฺนกํ ทิสฺวา สมฺม นีลมณฺฑุก อิเมสํ มจฺฉานํ กิริยา รุจฺจติ ตุยฺหนฺติ ปุจฺฉนฺโต ปฐมํ คาถมาห
อาสีวิสมฺปิ มํ สนฺตํ ปวิฏฺฐํ กุมินามุขํ
รุจฺจเต หริตมาตา ๑- ยํ มํ ขาทนฺติ มจฺฉกาติ ฯ
ตตฺถ อาสีวิสมฺปิ มํ สนฺตนฺติ มํ อาคตวิสํ สมานํ ฯ รุจฺจเต หริตมาตา ยํ มํ ขาทนฺติ มจฺฉกาติ เอตํ ตว รุจฺจติ หริตมณฺฑุกปุตฺตาติ วทติ ฯ
อถ นํ หริตมณฺฑุโก อาม สมฺม รุจฺจติ, กึการณา, สเจ ตฺวํ หิ ตว ปเทสํ อาคเต มจฺเฉ ขาทสิ, มจฺฉาปิ อตฺตโน ปเทสํ อาคตํ ตํ ขาทนฺติ, อตฺตโน อตฺตโน วิสเย ปเทเส โคจรภูมิยํ อพลํ นาม นตฺถีติ วตฺวา ทุติยํ คาถมาห
วิลุมฺปเตว ปุริโส ยาวสฺส อุปกปฺปติ,
ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ ฯ
ตตฺถ วิลุมฺปเตว ปุริโส ยาวสฺส อุปกปฺปตีติ ยาว อสฺส ปุริสสฺส อิสฺสริยํ อุปกปฺปติ อิชฺฌติ ปวตฺตติ ตาว โส อญฺญํ
@เชิงอรรถ: ๑ หริตามาตาติปิ ฯ วิลุมฺปติ เยว ฯ ยาว โส อุปกปฺปตีติปิ ปาโฐ ฯ ยตฺตกํ กาลํ โส ปุริโส สกฺโกติ วิลุมฺปิตุนฺติ อตฺโถ ฯ ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺตีติ ยทา อญฺเญ อิสฺสรา หุตฺวา วิลุมฺปนฺติ ฯ โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ อถ โส วิลุมฺปโก อญฺเญหิ วิลุมฺปติ ฯ วิลุมฺปเรติปิ ปาโฐ ฯ อยเมตฺถ อตฺโถ ฯ วิลุมฺปนนฺติ ปฐนฺติ ฯ ตสฺสตฺโถ น สเมติ เอวํ วิลุมฺปโก ปุน วิลุมฺปํ ปาปุณาตีติ ฯ
โพธิสตฺเตน อฏฺเฏ วินิจฺฉิเต อุทกาสีวิสสฺส ทุพฺพลภาวํ ญตฺวา ปจฺจามิตฺตํ คณฺหิสฺสามาติ มจฺฉคณา กุมินมุขา นิกฺขมิตฺวา ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา ปกฺกามุํ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ฯ ตทา อุทกาสีวิโส อชาตสตฺตุ อโหสิ, นีลมณฺฑุโก ปน อหเมวาติ ฯ
หริตมาตชาตกํ นวมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗