พาโลวาทชาดก
ว่าด้วยคนมีปัญญาบริโภค
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๓๔๒ · บรรทัด ๑๙๒๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา เสด็จเข้าไปอาศัยกรุงเวสาลี ทรงปรารภสีหเสนาบดี ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า หนฺตฺวา ฆตฺวา วธิตฺวา จ ดังนี้.
ความย่อมีอยู่ว่า สีหเสนาบดีนั้นถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเป็นที่พึ่งแล้วนิมนต์ไปถวายภัตตาหารปรุงด้วยเนื้อ. พวกนิครนถฟังข่าวแล้วไม่พอใจ ใคร่จะเบียดเบียนพระตถาคตเจ้าจึงกล่าวใส่ไคล้ว่าพระสมณโคดมเสวยเนื้อที่เขาอุทิศถวายทั้งที่ผู้อยู่. ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย นิครนถนาฏบุตรกับพวกบริษัทเที่ยวใส่ไคล้ว่าพระสมณโคดมเสวยเนื้อที่เขาอุทิศถวายทั้งที่รู้อยู่. พระศาสดาสดับเรื่องนั้นแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิครนถนาฏบุตรนินทาเราเพราะบริโภคเนื้อที่เขาอุทิศถวายแต่ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อนก็ได้ติเตียนแล้วเหมือนกัน ทรงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ ครั้นเจริญวัยแล้วออกบรรพชาเป็นฤาษีมาจากป่าหิมพานต์ เพื่อต้องการเสพรสเปรี้ยวเค็มในกรุงพาราณสี. รุ่งขึ้นจึงเที่ยวภิกษาจารไปในพระนคร. ครั้งนั้นกุฎุมพีผู้หนึ่งคิดว่า เราจักแกล้งดาบสให้ลำบาก จึงนิมนต์ให้เข้าไปสู่เรือน นิมนต์ให้นั่งบนอาสนะที่จัดปูไว้แล้ว อังคาสด้วยปลาและเนื้อ ครั้นเสร็จภัตกิจแล้วนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่งตรัสว่า เนื้อนี้ข้าพเจ้าฆ่าสัตว์ปรุงเป็นอาหารเฉพาะท่านโดยตรง ขออกุศลนี้อย่าได้มีแก่ข้าพเจ้าเลย จงตกเป็นของท่านเถิดแล้วกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-
บุคคลผู้ไม่สำรวมประหารสัตว์ เบียด เบียนและฆ่าสัตว์ให้ทานแก่สมณะใด สมณะ นั้นบริโภคภัตรเช่นนี้ ย่อมเข้าไปติดบาปด้วย. พระโพธิสัตว์ฟังแล้ว จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :ถ้าสมณะผู้มีปัญญาแม้บริโภคทานที่บุคคล ผู้ไม่สำรวม ฆ่าบุตรและภรรยาถวาย ก็ไม่เข้า ไปติดบาปเลย.
ในบทเหล่านั้น บทว่า ภุญฺชมาโนปิ สปฺปญฺโ ความว่าเนื้อของผู้อื่นที่บุคคลผู้ทุศีลแม้ฆ่าบุตรภรรยาให้แล้ว ยกไว้เถิดท่านผู้มีปัญญาผู้ถึงพร้อมด้วยคุณ มีขันติและเมตตาเป็นต้นแม้บริโภคเนื้อนั้น ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยบาป.
พระโพธิสัตว์แสดงธรรมแก่กุฎุมพีอย่างนั้นแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป.
พระศาสดาทรงนาพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดก. นิครนถนาฏบุตรได้เป็นกุฎุมพี ส่วนดาบส คือเราตถาคตนี้แล.
จบ อรรถกถาพาโลวาทชาดกที่ ๖
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๕๐๗–๕๐๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๑๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๖ พาโลวาทชาตกํ ๑-
หนฺตฺวา ฆตฺวา วธิตฺวา จาติ อิทํ สตฺถา เวสาลิยํ ๒- อุปนิสฺสาย กูฏาคารสาลายํ วิหรนฺโต สีหเสนาปตึ อารพฺภ กเถสิ ฯ
โส หิ ภควนฺตํ สรณํ คนฺตฺวา นิมนฺเตตฺวา สมํสกํ ภตฺตํ อทาสิ ฯ นิคณฺฐา ตํ สุตฺวา กุปิตา อนตฺตมนา ตถาคตํ วิเหเฐตุกามา สมโณ โคตโม ชานํ อุทฺทิสฺส กตํ มํสํ ภุญฺชตีติ อกฺโกสึสุ ฯ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ อาวุโส นิคณฺฐนาฏปุตฺโต สมโณ โคตโม ชานํ อุทฺทิสฺส กตํ มํสํ ภุญฺชตีติ สทฺธึ ปริสาย อกฺโกสนฺโต อาหิณฺฑตีติ ฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา น ภิกฺขเว นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต อิทาเนว มํ อุทฺทิสฺส กตํ มํสํ ขาทเนน ครหติ, ปุพฺเพปิ ครหิ เยวาติ วตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย หิมวนฺตโต พาราณสึ อาคนฺตฺวา ปุนทิวเส นครํ ภิกฺขาย ปาวิสิ ฯ อเถโก กุฏุมฺพิโก ตาปสํ วิเหเฐสฺสามีติ ฆรํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทาเปตฺวา มจฺฉมํเสน ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา อิทํ มํสํ ตุมฺเห เยว อุทฺทิสฺส ปาเณ มาเรตฺวา กตํ, อิทํ อกุสลํ มา อมฺหากเมว ตุมฺหากมฺปิ โหตูติ วตฺวา ปฐมํ คาถมาห
@เชิงอรรถ: ๑ เตโลวาทชาตกนฺติปิ ฯ ๒ เวสาลินฺติปิ ฯ
หนฺตฺวา ฆตฺวา วธิตฺวา จ เทติ ทานํ อสญฺญโต,
อีทิสํ ภตฺตํ ภุญฺชมาโน ส ปาปมุปลิมฺปตีติ ฯ
ตตฺถ หนฺตฺวาติ ปหริตฺวา ฯ ฆตฺวาติ กิลเมตฺวา ฯ วธิตฺวาติ มาเรตฺวา ฯ เทติ ทานํ อสญฺญโตติ อสญฺญโต ทุสฺสีโล เอวํ กตฺวา ทานํ เทติ ฯ อีทิสํ ภตฺตํ ภุญฺชมาโน ส ปาปมุปลิมฺปตีติ อีทิสํ อุทฺทิสฺส กตํ ภตฺตํ ภุญฺชมาโน โส สมโณปิ ปาเปน อุปลิมฺปติ สํยุชฺชติ เยวาติ ฯ
ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต ทุติยํ คาถมาห
ปุตฺตทารมฺปิ เจ หนฺตฺวา เทติ ทานํ อสญฺญโต,
ภุญฺชมาโนปิ สปฺปญฺโญ น ปาปมุปลิมฺปตีติ ฯ
ตตฺถ ภุญฺชมาโนปิ สปฺปญฺโญติ ติฏฺฐตุ อญฺเญสํ มํสํ ปุตฺตทารํ วธิตฺวาปิ ทุสฺสีเลน ทินฺนํ สปฺปญฺโญ ขนฺติเมตฺตาทิคุณสมฺปนฺโน ตํ ภุญฺชมาโนปิ ปาเปน น อุปลิมฺปตีติ ฯ
เอวมสฺส โพธิสตฺโต ธมฺมํ กเถตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ฯ ตทา กุฏุมฺพิโก นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต อโหสิ, ตาปโส ปน อหเมวาติ ฯ
พาโลวาทชาตกํ ฉฏฐมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗