คามณิจันทชาดก
ว่าด้วยลิงเป็นสัตว์ไม่รู้จักเหตุ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๓๗๐ · บรรทัด ๒๐๕๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๓
เรื่องเล่า
ทรงวิสัชนาอย่างไร ? คือก่อนอื่น ทรงสดับสาสน์ที่ ๑ ได้ตรัสว่า เมื่อก่อน ได้มีไก่ซึ่งขันเป็นเวลาอยู่ในที่เป็นที่อยู่พวกพราหมณ์มาณพเหล่านั้น เมื่อพราหมณ์มาณพเหล่านั้นลุกขึ้นตามเสียงไก่นั้น แล้วเรียนมนต์ทำการสังวัธยายอยู่ จนอรุณขึ้นด้วยเหตุนั้น มนต์ที่พวกพราหมณ์มาณพเหล่านั้นเล่าเรียนมาเอาไว้ก็ไม่เสื่อม มาบัดนี้ มีไก่ซึ่งขันไม่เป็นเวลาอยู่ในที่อยู่ของพราหมณ์มาณพเหล่านั้น ไก่ตัวนั้น ขันดึกเกินไปบ้าง จวนสว่างบ้าง พวกพราหมณ์. มาณพลุกขึ้นตามเสียงของไก่นั้นซึ่งขันดึกเกินไป เล่าเรียนมนต์ก็ง่วงนอน กำลังทำการสังวัธยายก็หลับไปอีก ครั้นลุกขึ้นตามเสียงของไก่ซึ่งขันในเวลาจวนจะสว่าง ก็สังวัธยายไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น มนต์ที่พวกพราหมณ์มาณพเหล่านั้นเล่าเรียนไว้ จึงไม่ปรากฏ. แม้เรื่องที่ ๒ ครั้นได้ทรงสดับแล้ว จึงตรัสว่า เมื่อก่อนดาบสเหล่านั้นพากันกระทำสมณธรรม ได้เป็นผู้ขวนขวายประกอบการบริกรรมกสิณ มาบัดนี้ พากันละทิ้งสมณธรรมเสีย ขวนขวายประกอบในกิจที่ไม่ควรกระทำ ให้ผลาผลที่เกิดขึ้นในอารามแก่พวกอุปัฏฐาก สำเร็จการเลี้ยงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยการรับก้อนข้าวและให้ก้อนข้าวตอบแทน ด้วยเหตุนั้น ผลาผลทั้งหลายของดาบสเหล่านั้นจึงไม่อร่อย ก็ถ้าดาบสเหล่านั้น จักเป็นผู้ขวนขวายประกอบสมณธรรมอีก เหมือนในกาลก่อน ผลาผลทั้งหลายของดาบสเหล่านั้น จักกลับมีรสอร่อยอีก ดาบสเหล่านั้นย่อมไม่รู้ว่าราชตระกูลเป็นบัณฑิตท่านจงบอกให้ดาบสเหล่านั้นกระทำสมณธรรม. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๓ จึงตรัสว่า พระยานาคเหล่านั้นกระทำการทะเลาะกันแลกันด้วยเหตุนั้น น้ำนั้นจึงขุ่นมัว ถ้าพระยานาคเหล่านั้นจักสมัครสมานกันเหมือนเมื่อก่อน จักกลับเป็นน้ำใสอีก. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๘ จึงตรัสว่า เมื่อก่อน รุกขเทวดานั้นรักษาพวกมนุษย์ผู้เดินทางไปในดง เพราะฉะนั้น จึงได้พลีกรรมมีประการต่าง ๆ มาบัดนี้ ไม่กระทำการอารักขา เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้พลีกรรม ถ้าจักกระทำการอารักขา เหมือนในกาลก่อน ก็จักเป็นผู้ได้ลาภอันเลิศอีก เทวดานั้นไม่รู้ว่าพระราชาเป็นบัณฑิต เพราะฉะนั้น ท่านจงบอกให้เทวดานั้นอารักขาพวกมนุษย์ผู้ขึ้นสู่ดงเถิด. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๕ จึงตรัสว่า นกกระทานั้น จับที่เชิงจอมปลวกนั้น จึงขันอย่างอิ่มเอิบใจ ภายใต้จอมปลวกนั้น มีหม้อขุมทรัพย์ใหญ่ ท่านจงขุดจอมปลวกเอาขุมทรัพย์นั้นเถิด. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๖ จึงตรัสว่า เนื้อตัวนั้นสามารถกินหญ้าที่โคนต้นไม้ใด เบื้องบนต้นไม้นั้น มีรวงผึ้งใหญ่ เนื้อตัวนั้นติดหญ้าที่เปื้อนน้ำผึ้ง จึงไม่อาจเคี้ยวกินหญ้าอื่น ท่านจงนำรวงผึ้งนั้นไปแล้วส่งรสหวานชั้นเลิศมาให้เรา ที่เหลือจากนั้น เอาไว้บริโภคใช้สอยสำหรับตน. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๗ จึงตรัสว่า ภายใต้จอมปลวกที่งูอยู่นั้นมีขุมทรัพย์หม้อใหญ่ งูตัวนั้นรักษาขุมทรัพย์นั้นอยู่ ในเวลาจะออกเพราะความโลภในทรัพย์ จึงทำสรีระให้หย่อน ติดนั่นติดนี่ออกไปครั้นได้เหยื่อแล้ว ไม่ติดขัดเลย รีบเข้าไปโดยเร็ว เพราะความเสน่หาในทรัพย์ ท่านจงขุดเอาขุมทรัพย์นั้นเถิด. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๘ จึงตรัสว่า ในระหว่างบ้านเป็นที่อยู่ของสามีและบิดามารดา ของหญิงรุ่นสาวนั้น มีชายชู้อยู่ในบ้านแห่งหนึ่ง นางระลึกถึงชายชู้นั้น เพราะความเสน่หาในชายชู้นั้นจึงไม่อาจอยู่ในเรือนสามี พูดว่า ฉันจักไปเยี่ยมบิดามารดา แล้วก็ไปอยู่ในเรือนชายชู้ ๒ - ๓ วันแล้วจึงไปเรือนบิดามารดา อยู่ที่เรือนบิดามารดานั้น ๒-๓ วันหวนระลึกถึงชายชู้ขึ้นมา จึงพูดว่า ฉันจักไปเรือนสามี ก็หวนไปเรือนของชายชู้นั่นแหละ ท่านจงบอกหญิงคนนั้นว่า พระราชกำหนดกฎหมายมีอยู่ แล้วจงกล่าวแก่หญิงนั้นว่า นัยว่านางจงอยู่เฉพาะในเรือนของสามีเท่านั้น ถ้าพระราชารับสั่งให้จับท่านชีวิตของท่านก็จะไม่มีอยู่ ควรกระทำความไม่ประมาท. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๙ จึงตรัสว่า เมื่อก่อน หญิงคณิกาคนนั้นรับเอาค่าจ้างจากมือของชายคนหนึ่งแล้ว ก็อยู่ประจำกะชายคนนั้นไม่รับเอาจากมือของคนอื่นอีก ด้วยเหตุนั้น ในครั้งก่อน ค่าจ้างจึงเกิดขึ้นแก่หญิงคณิกา คนนั้นอย่างมากมาย มาบัดนี้ หญิงคณิกา นั้นละทิ้งธรรมดาของตนเสีย ไม่ชำระค่าจ้างที่ตนรับจากมือของชายคนหนึ่งให้เสร็จก่อน ไปรับจากมือของชายอื่น ไม่ให้โอกาสแก่ชายคนแรก กับให้โอกาสแก่ชายคนหลัง ด้วยเหตุนั้น ค่าจ้างจึงไม่เกิดขึ้นแก่หญิงคณิกานั้น ใคร ๆ จึงไม่ไปหาหญิงคณิกานั้น ถ้าหากจักตั้งอยู่ในธรรมดาของตน ค่าจ้างจักมีเช่นกับเมื่อก่อนทีเดียว ท่านจงบอกหญิงคณิกานั้นให้ตั้งอยู่ในธรรมของตน. ครั้นทรงสดับเรื่องที่ ๑๐ จึงตรัสว่า นายบ้านส่วยคนนั้นเมื่อก่อน วินิจฉัยอรรถคดี โดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยเหตุนั้นจึงเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของคนทั้งหลาย และพวกคนที่รักใคร่ก็นำบรรณาการเป็นอันมากมาให้แก่เขา ด้วยเหตุนั้น เขาจึงเป็นผู้มีรูปงามมีทรัพย์มาก สมบูรณ์ด้วยยศ มาบัด เป็นผู้เห็นแก่สินบนวินิจฉัยอรรถคดีโดยไม่เป็นธรรม ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นคนกำพร้า เข็ญใจถูกโรคผอมเหลืองครอบงำ ถ้าเขาจักวินิจฉัยอรรถคดีโดยธรรมเหมือนเมื่อก่อน เขาจักกลับเป็นเหมือนเมื่อก่อนอีก เขาไม่รู้ว่ามีพระราชาอยู่ ท่านจงบอกเขาให้วินิจฉัยอรรถคดี โดยธรรมเถิด. นายคามณิจันท์ได้กราบทูลสาสน์มีประมาณเท่านี้ ให้พระราชาทรงทราบด้วยประการฉะนี้. พระราชาก็ได้ทรงพยากรณ์ปัญหานั้นทั้งหมดด้วยปัญญาของพระองค์ ประดุจพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ให้พระราชทรัพย์มากมายแก่นายคามณิจันท์ ทรงกระทำบ้านที่อยู่ของเขาให้เป็นพรหมไทย พระราชทานเฉพาะเขาเท่านั้นแล้วส่งกลับไป. นายคามณิจันท์นั้นออกจากพระนคร แล้วบอกข่าวสาสน์สิ้นที่พระโพธิสัตว์ประทานมา แก่พราหมณ์มาณพ ดาบส พระยานาคและรุกขเทวดา เสร็จแล้วถือเอาขุมทรัพย์จากสถานที่พักนกกระทำจับแล้วไปเอารวงผึ้งจากต้นไม้ในสถานที่เนื้อกินหญ้า ส่งน้ำผึ้งไปถวายพระราชาแล้วไปขุดจอมปลวกในสถานที่อยู่ของงู เอาขุมทรัพย์มาแล้วบอกข่าวสาสน์ตามทำนองที่พระราชาตรัสนั่นแหละ แก่หญิงสาวรุ่นหญิงคณิกาและนายบ้าน เสร็จเเล้วไปยังบ้านของตนด้วยยศอันยิ่งใหญ่ดำรงอยู่ชั่วอายุก็ได้ไปตามยถากรรม. ฝ่ายพระเจ้าอาทาสมุขทรงบำเพ็ญบุญทั้งหลาย มีทานเป็นต้น ในเวลาสิ้นพระชนมายุ ทรงบำเพ็ญทางสวรรค์ให้เต็ม แล้วเสด็จไป. พระศาสดาตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีปัญญามาก ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อนก็มีปัญญามากเหมือนกัน ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประกาศสัจจะประชุมชาดก. ในเวลาจบสัจจะ ชนเป็นอันมาก็ได้เป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามีพระอนาคามี และพระอรหันต์. นายคามณิจันท์ในกาลนั้นได้เป็นพระอานนท์ ในบัดนี้ ส่วนพระเจ้าอาทาสมุขในกาลนั้น คือเราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถาคามณีจันทชาดกที่ ๗
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๘ หน้า ๕๑–๗๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติกนิบาตชาดก ๓๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๓๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
gāmaṇicandajātakaṃ
nāyaṃ gharānaṃ kusaloti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpasaṃsanaṃ ārabbha kathesi.
Dhammasabhāyaṃ hi bhikkhū dasabalassa paññaṃ pasaṃsantā nisīdiṃsu āvuso tathāgato mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño sadevakaṃ lokaṃ paññāya atikkamatīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato paññavāyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ janasandho nāma rājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tassa mukhaṃ Suparimajjitaṃ kāñcanādāsatalaṃ viya parisuddhaṃ ahosi atisobhaggappattaṃ. Tenassa nāmaggahaṇadivase ādāsamukhakumāroti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sattavassabbhantareyeva pitā tayo vede sabbañca loke kattabbaṃ sikkhāpetvā tassa sattavassikakāle kālamakāsi. Amaccā mahantena parivārena rañño sarīrakiccaṃ katvā matakadānaṃ datvā sattame divase rājaṅgaṇe sannipatitvā kumāro atidaharo na sakkā rajje abhisiñcituṃ vīmaṃsitvā naṃ abhisiñcissāmāti. Te ekadivasaṃ nagaraṃ alaṅkārāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ sajjetvā pallaṅkaṃ paññāpetvā kumārassa santikaṃ gantvā vinicchayaṭṭhānaṃ deva gantuṃ vaṭṭatīti āhaṃsu. Kumāro sādhūti mahantena parivārena gantvā pallaṅke nisīdi. Tassa nisinnakāle te amaccā ekaṃ dvīhi pādehi vicaraṇamakkaṭaṃ vatthuvijjācariyavesaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ netvā deva ayaṃ puriso pitu mahārājassa kāle vatthuvijjācariyo paguṇavijjāya antobhūmiyaṃ sattaratanaṭṭhāne guṇadosaṃ passati eteneva gahitaṃ rājakulānaṃ gehaṭṭhānaṃ hoti imaṃ devo saṅgaṇhitvā ṭhānantare ṭhapetūti āhaṃsu. Kumāro taṃ heṭṭhā ca upari ca oloketvā nāyaṃ manusso makkaṭo esoti ñatvā makkaṭā nāma kataṃ viddhaṃsetuṃ jānanti akataṃ pana kātuṃ vā vicāretuṃ vā na jānantīti cintetvā amaccānaṃ paṭhamaṃ gāthamāha
nāyaṃ gharānaṃ kusalo lolo ayaṃ valīmukho
kataṃ kataṃ kho padūseyya evaṃdhammamidaṃ kulanti.
Tattha nāyaṃ gharānaṃ kusaloti ayaṃ satto na gharānaṃ kusalo gharānaṃ vicāretuṃ vā kāretuṃ vā cheko na hoti. Loloti lolajātiko. Valīmukhoti valiyo mukhe assāti valīmukho. Evaṃdhammamidaṃ kulanti idaṃ makkaṭakulaṃ nāma kataṃ dūsetabbaṃ vināsetabbanti evaṃsabhāvaṃ.
Amaccā evaṃ bhavissati devāti taṃ apanetvā ekāhadvīhaccayena puna tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ayaṃ deva pitu mahārājassa kāle vinicchayāmacco vinicchayasuttamassa suppavattati imaṃ saṅgaṇhitvā vinicchayakammaṃ vicāretuṃ vaṭṭatīti āhaṃsu. Kumāro taṃ oloketvā cittavato sampannamanussassa lomaṃ nāma evarūpaṃ na hoti ayampi nicittako vānaro vinicchayakammaṃ kātuṃ na sakkhissatīti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha
nayidaṃ cittavato lomaṃ nāyaṃ assāsiko migo
satthaṃ me janasandhena nāyaṃ kiñci vijānatīti.
Tattha nayidaṃ cittavato lomanti yaṃ idaṃ etassa sarīre pharusalomaṃ idaṃ vicāraṇapaññāya sampayuttacittavato na hoti pākatikacittena pana acittako nāma tiracchānagato natthi. Nāyaṃ assāsikoti ayaṃ avassayo vā hutvā anusāsaniṃ vā datvā aññaṃ assāsetuṃ asamatthatāya na assāsiko. Migoti makkaṭo. Satthaṃ me janasandhenāti mayhaṃ pitarā janasandhena etaṃ satthaṃ kathitaṃ makkaṭo nāma kāraṇākāraṇaṃ na jānātīti evaṃ anusāsanī dinnāti dīpeti. Nāyaṃ kiñci vijānatīti tasmā ayaṃ vānaro nāma na kiñci jānātīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Pāliyaṃ pana nāyaṃ kiñci na dūsayeti likhitaṃ. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi.
Amaccā imampi kathaṃ sutvā evaṃ bhavissati devāti taṃ apanetvā punapi ekadivasaṃ tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ayaṃ deva puriso pitu mahārājassa kāle mātupaṭṭhānapitupaṭṭhānapūrako kule jeṭṭhāpacāyikakammakārako imaṃ saṅgaṇhituṃ vaṭṭatīti āhaṃsu. Puna kumāro taṃ oloketvā makkaṭā nāma calacittā evarūpaṃ kammaṃ kātuṃ na samatthāti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha
na mātaraṃ pitaraṃ vā bhātaraṃ bhaginiṃ sakaṃ
bhareyya tādiso poso siṭṭhaṃ dasarathena meti.
Tattha bhātaraṃ bhaginiṃ sakanti attano bhātaraṃ vā bhaginiṃ vā. Pāliyaṃ pana sakhanti likhitaṃ. Taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ sakanti vutte sakabhātikabhaginiyo labbhanti sakhanti vutte sahāyo labbhatīti vicāritameva. Bhareyyāti poseyya. Tādiso posoti yādiso esa dissati tādiso makkaṭajātiko satto na bhareyya. Siṭṭhaṃ dasarathena meti evaṃ me pitarā anusiṭṭhaṃ pitā hissa catūhi saṅgahavatthūhi janasaṅgahaṇato janasandhoti vuccati dasahi rathehi kattabbaṃ attano ekeneva rathena karaṇato dasarathoti tassa santikā evarūpassa ovādassa sutattā evamāha.
Amaccā evaṃ bhavissati devāti makkaṭaṃ apanetvā Paṇḍito kumāro sakkhissati rajjaṃ kāretunti bodhisattaṃ rajje abhisiñcitvā ādāsamukharañño āṇāti nagare bheriñcārāpesuṃ. Tato paṭṭhāya bodhisatto dhammena samena rajjaṃ kāresi. Paṇḍitabhāvopissa sakalajambūdīpaṃ pattharitvā gato. Paṇḍitabhāvaṃ dīpanatthaṃ panassa imāni cuddasa vatthūni ābhatāni
goṇo putto hayo ceva naḷakāro gāmabhojako
gaṇikā taruṇī sappo migo tittiradevatā
nāgo tapassino ceva atho brāhmaṇamāṇavāti. Tatrāyaṃ anupubbikathā.
Bodhisatte tasmiṃ rajje abhisiñcite eko janasandharañño pādamūliko nāmena gāmaṇicando nāma evaṃ cintesi idaṃ rajjaṃ nāma samānavayehi saddhiṃ sobhati ahañca mahallako daharaṃ kumāraṃ upaṭṭhātuṃ ayutto bhavissāmi janapade kasikammaṃ katvā jīvissāmīti. So nagarato tiyojanamattaṃ ṭhānaṃ gantvā ekasmiṃ gāmake vāsaṃ kappesi. Kasikammatthāya panassa goṇopi natthi. So deve vassante ekaṃ sahāyakaṃ dve goṇe yācitvā sabbadivasaṃ kasitvā tiṇaṃ khādāpetvā goṇe sāmikassa niyyādetuṃ gehaṃ agamāsi. So tasmiṃ khaṇe bhariyāya saddhiṃ gehamajjhe nisīditvā bhattaṃ bhuñjati. Goṇāpi pariccayena gehaṃ pavisiṃsu. Tesu pavisantesu sāmiko thālaṃ ukkhipi. Bhariyā thālaṃ apanesi. Gāmaṇicando bhattena maṃ nimanteyyunti olokento goṇe Aniyuyādetvāva nivatti. Corā rattiṃ vajaṃ chinditvā teyeva goṇe hariṃsu. Goṇasāmiko pātova vajaṃ paviṭṭho te goṇe adisvā corehi gahitabhāvaṃ jānantopi gāmaṇicandassa gīvaṃ karissāmīti naṃ upasaṅkamitvā bho goṇe me dehīti āha. Nanu goṇā gehaṃ paviṭṭhāti. Kiṃ pana te mayhaṃ niyyāditāti. Na niyyāditāti. Tenahi ayaṃ te rājadūto ehīti āha. Tesu hi janapadesu yaṃ kiñci sakkharaṃ vā kapālakhaṇḍaṃ vā ukkhipitvā ayaṃ te rājadūto ehīti vutte yo na gacchati tassa rājaāṇaṃ karoti tasmā so rājadūtoti sutvāva nikkhami. So tena saddhiṃ rājakulaṃ gacchanto ekaṃ sahāyakassa vasanagāmaṃ patvā bho aticchātosmi yāva gāmaṃ pavisitvā āhārakiccaṃ katvā āgacchāmi tāva idheva hohīti vatvā sahāyakassa gehaṃ agamāsi. Sahāyo panassa gehe natthi. Sahāyikā disvā sāmi pakkāhāro natthi muhuttaṃ adhivāsehi idāneva pacitvā dassāmīti nisseṇiyā vegena taṇḍulakoṭṭhaṃ abhirūhantī bhūmiyaṃ pati. Taṃkhaṇaññevassā sattamāsiko gabbho patito. Tasmiṃ khaṇe tassā sāmiko āgantvā taṃ disvā tvaṃ me bhariyaṃ paharitvā gabbhaṃ pātesi ayaṃ te rājadūto ehīti taṃ gahetvā nikkhami. Tato paṭṭhāya dve janā gāmaṇicandaṃ majjhe katvā gacchanti. Athekasmiṃ gāmadvāre eko assagopako assaṃ nivattetuṃ na sakkoti. Assopi tesaṃ santike gacchati. Assagopako gāmaṇiṃ disvā mātula gāmaṇicanda etaṃ tāva assaṃ kenacideva Paharitvā nivattehīti āha. So ekaṃ pāsāṇaṃ gahetvā khipi. Pāsāṇo assassa pādaṃ paharitvā eraṇḍadaṇḍakaṃ viya bhindi. Atha naṃ assagopako tayā me assassa pādo bhinno ayaṃ te rājadūtoti vatvā gaṇhi. Sopi tīhi janehi niyyamāno cintesi ime maṃ rañño dassessanti ahaṃ goṇamūlampi dātuṃ na sakkomi pageva gabbhapātanadaṇḍaṃ assamūlaṃ pana kuto labhissāmi mataṃ me seyyoti. So gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ maggasamīpeyeva ekaṃ ekatopapātaṃ pabbataṃ addasa. Tassa chāyāya dve pitāputtā naḷakārā kilañjaṃ vīnanti. Gāmaṇicando bho sarīrakiccaṃ kātukāmomhi thokaṃ idheva hotha yāva āgacchāmīti vatvā taṃ pabbataṃ abhirūhitvā papātapassena patamāno pitunaḷakārassa piṭṭhiyaṃ pati. Naḷakāro ekappahāreneva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Gāmaṇicando uṭṭhāya pāyāsi. Naḷakāraputto tvaṃ me pitughātako coro ayaṃ te rājadūtoti vatvā taṃ hatthe gahetvā gumbato nikkhamitvā kiṃ etanti vutte pitughātako coro meti āha. Tato paṭṭhāya gāmaṇicandaṃ majjhe katvā cattāro janā parivāretvā nayiṃsu.
Athāparasmiṃ gāmadvāre eko gāmabhojako gāmaṇicandaṃ disvā mātula gāmaṇicanda kahaṃ gacchasīti vatvā rājānaṃ passitunti vutte addhā tvaṃ rājānaṃ passissasi ahaṃ rañño sāsanaṃ dātukāmo harissasīti āha. Āma harissāmīti āha. Pubbe ahaṃ pakatiyā abhirūpo dhanavā yasasampanno arogo idāni Panamhi duggato ceva paṇḍurogo ca jāto tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccha rājā kira paṇḍito so te kathessati tassa sāsanaṃ pana mayhaṃ katheyyāsīti āha. So sādhūti sampaṭicchi. Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā gaṇikā disvā mātula gāmaṇicanda kahaṃ yāsīti vatvā rājānaṃ passitunti vutte rājā kira paṇḍito mama sāsanaṃ harāhīti vatvā evamāha ahaṃ pubbe bahuṃ bhatiṃ labhāmi idāni pana tambulamattampi na labhāmi koci me santikaṃ āgato nāma natthi tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā paccāgantvā mayhaṃ katheyyāsīti. Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā taruṇitthī disvā tatheva pucchitvā ahaṃ neva sāmikassa gehe vasituṃ sakkomi na kulagehe tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā mayhaṃ katheyyāsīti āha. Atha naṃ tato aparabhāge mahāmaggasamīpe ekasmiṃ vammike vasanto sappo disvā gāmaṇicanda kahaṃ yāsīti pucchitvā rājānaṃ passitunti vutte rājā kira paṇḍito sāsanaṃ me harāhīti vatvā ahaṃ gocarāya gamanakāle chātajjhatto milātasarīro vammikato nikkhamanto sarīrena bilaṃ pūretvā sarīraṃ kaḍḍhanto kicchena nikkhamāmi caritvā āgato pana suhito thūlasarīro hutvā pavisanto vilapassāni aphusanto sahasāva pavisāmi tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā mayhaṃ katheyyāsīti āha. Atha naṃ purato eko migo disvā tatheva pucchitvā ahaṃ aññattha Ṭhāne tiṇaṃ khādituṃ na sakkomi ekasmiññeva rukkhamūle sakkomi tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āha. Atha naṃ purato aparabhāge eko tittiro disvā ahaṃ ekasmiññeva vammikaṭṭhāne nisīditvā vassanto manāpaṃ katvā vassituṃ sakkomi sesaṭṭhānesu nisinno na sakkomi tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āha. Atha naṃ purato ekā rukkhadevatā disvā gāmaṇicanda kahaṃ yāsīti pucchitvā rañño santikanti vutte rājā kira paṇḍito ahaṃ pubbe sakkāraṃ patto ahosiṃ idāni pana pallavamuṭṭhimattampi na labhāmi tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āha. Tato aparabhāge eko nāgarājā taṃ disvā tatheva pucchitvā rājā kira paṇḍito pubbe imasmiṃ sare udakaṃ pasannaṃ maṇivaṇṇaṃ idāni āvilaṃ paṇṇakapariyonaddhaṃ tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āha. Atha naṃ purato nagarassa āsannaṭṭhāne ekasmiṃ ārāme vasantā tāpasā disvā tatheva pucchitvā rājā kira paṇḍito pubbe imasmiṃ ārāme phalāphalāni madhurāni ahesuṃ idāni kasaṭāni na madhurāni na rasāni jātāni tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āhaṃsu. Tato purato taṃ nagaradvārasamīpe ekissā sālāya brāhmaṇamāṇavakā disvā bho gāmaṇicanda kahaṃ gacchasīti vatvā rañño santikanti vutte tenahi no sāsanaṃ gahetvā gaccha amhākaṃ hi pubbe gahitagahitaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti idāni pana chiddaghaṭe udakaṃ viya na Saṇṭhāti na paññāyati andhakāro viya hoti tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsīti āhaṃsu. Gāmaṇicando imāni dasa sāsanāni gahetvā rañño santikaṃ agamāsi. Rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno ahosi.
Goṇasāmiko gāmaṇicandaṃ gahetvā rājānaṃ upasaṅkami. Rājā gāmaṇicandaṃ disvāva sañjānitvā ayaṃ amhākaṃ pitu upaṭṭhāko amhe ukkhipitvā parihari kahaṃ nukho ettakaṃ kālaṃ vasatīti cintetvā ambho gāmaṇicanda kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vasasi cirā paṭṭhāya na paññāyasi kenatthena āgatosīti āha. Āma deva amhākaṃ devassa saggaṃ gamanakālato paṭṭhāya janapadaṃ gantvā kasikammaṃ katvā jīvāmi tato maṃ ayaṃ puriso goṇaaṭṭakāraṇā rājadūtaṃ dassetvā tumhākaṃ santikaṃ ākaḍḍhatīti. Anākaḍḍhiyamāno nāgaccheyyāsīti ākaḍḍhitabhāvoyeva te sobhano idāni taṃ daṭṭhuṃ labhāmi kahaṃ so purisoti. Ayaṃ devāti. Saccaṃ kira bho amhākaṃ candassa dūtaṃ dassesīti. Saccaṃ devāti. Kiṃkāraṇāti. Ayaṃ me deva dve goṇe na detīti. Saccaṃ kira candāti. Tenahi deva mayhampi suṇāthāti sabbaṃ pavuttiṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā goṇasāmikaṃ pucchi kiṃ bho tava gehaṃ pavisante goṇe addasāti. Nāddasaṃ devāti. Kiṃ bho maṃ ādāsamukharājā nāmāti kathentānaṃ na sutapubbaṃ tayā nirāsaṅko kathehīti. Addasaṃ devāti. Bho gāmaṇi goṇānaṃ aniyyāditattā goṇā Tava gīvā honti ayaṃ pana puriso disvāva na passāmīti sampajānamusāvādaṃ bhaṇi tasmā tvaññeva kammiko hutvā imassa purisassa ca pajāpatiyā cassa akkhīni uppāṭetvā sayaṃ goṇamūle catuvīsati kahāpaṇe dehīti. Evaṃ vutte goṇasāmikaṃ bahi kariṃsu. So akkhīsu uppāṭitesu kahāpaṇehi kiṃ karissāmīti gāmaṇicandassa pādamūlesu patitvā sāmi canda goṇamūlā kahāpaṇā tuyheva hontu ime ca gaṇhāti aññepi kahāpaṇe datvā palāyi.
Tato dutiyo āha ayaṃ deva mama pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesīti. Saccaṃ candāti. Suṇāhi mahārājāti cando sabbaṃ vitthāretvā kathesi. Atha naṃ rājā kiṃ pana tvaṃ etassa pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesīti pucchi. Na pātemi devāti. Ambho sakkhissasi tvaṃ iminā paharitvā gabbhassa pātitabhāvaṃ bhāvetunti. Na sakkomi devāti. Idāni kiṃ karosīti. Puttaṃ me laddhuṃ vaṭṭatīti. Tenahi ambho canda tvaṃ etassa pajāpatiṃ tava gehe karitvā yadā puttaṃ vijātā hoti tadā naṃ netvā etasseva dehīti. Sopi gāmaṇicandassa pādamūlesu patitvā mā me sāmi gehaṃ bhindīti kahāpaṇe datvā palāyi.
Atha tatiyo vatvā iminā me deva paharitvā assapādo bhinnoti āha. Saccaṃ kira candāti. Suṇāhi mahārājāti cando taṃ pavuttiṃ vitthārena kathesi. Taṃ sutvā rājā assagopakaṃ āha Saccaṃ kira tvaṃ assaṃ paharitvā nivattehīti kathesīti. So na kathemi devāti. So puna pucchito āma kathemīti āha. Rājā candaṃ āmantetvā ambho canda ayaṃ kathetvāva na kathemīti musāvādaṃ vadati tvaṃ etassa jivhaṃ chinditvā assamūlaṃ amhākaṃ santakaṃ gahetvā sahassaṃ dehīti āha. Assagopako aparepi kahāpaṇe datvā palāyi.
Tato naḷakāraputto ayaṃ me deva pitughātako coroti āha. Saccaṃ kira candāti. Suṇāhi devāti cando tampi kāraṇaṃ vitthāretvā kathesi. Rājā naḷakāraṃ āmantetvā idāni kiṃ karosīti pucchi. Deva pitaraṃ me laddhuṃ vaṭṭatīti. Ambho canda imassa kira pitaraṃ laddhuṃ vaṭṭati matakaṃ pana na sakkā puna ānetuṃ tvaṃ imassa mātaraṃ ānetvā tava gehe katvā etassa pitā hohīti. Naḷakāraputto mā me sāmi matassa pitu gehaṃ bhindīti gāmaṇicandassa kahāpaṇe datvā palāyi.
Gāmaṇicando ajjeva jayaṃ patvā tuṭṭhacitto rājānaṃ āha atthi deva tumhākaṃ kehici sāsanaṃ pahitaṃ taṃ vo kathemīti. Kathehi candāti. Cando brāhmaṇamāṇavakānaṃ sāsanaṃ ādiṃ katvā paṭilomakamena ekekaṃ kathesi. Rājā paṭipāṭiyā visajjesi. Kathaṃ. Paṭhamaṃ tāva sāsanaṃ sutvā pubbe tesaṃ vasanaṭṭhāne velaṃ jānitvā vassanakukkuṭo ahosi tesaṃ tassa saddena uṭṭhāya mante gahetvā sajjhāyaṃ karontānaññeva aruṇo uggacchati tena tesaṃ gahitagahitaṃ Na nassi idāni pana tesaṃ vasanaṭṭhāne avelāya vassanakukkuṭo atthi so atirattiṃ vā vassati atipabhāte vā atirattiṃ vassantassa tassa saddena uṭṭhāya mante gahetvā niddābhibhūtā sajjhāyaṃ karontā puna sayanti atipabhāte vassantassa saddenuṭṭhāya sajjhāyituṃ na labhanti tena tesaṃ gahitagahitaṃ na paññāyatīti āha. Dutiyampi sutvā te pubbe samaṇadhammaṃ karontā kasiṇaparikamme yuttappayuttā ahesuṃ idāni pana samaṇadhammaṃ visajjetvā akattabbesu kiccesu yuttappayuttā ārāme uppannāni phalāphalāni upaṭṭhākānaṃ datvā piṇḍapaṭipiṇḍakena micchājīvena jīvitaṃ kappenti tena tesaṃ phalāphalāni amadhurāni jātāni sace pana te pubbe viya puna samaṇadhamme yuttappayuttā bhavissanti puna tesaṃ phalāphalāni madhurāni bhavissanti te tāpasā rājakulānaṃ paṇḍitabhāvaṃ na jānanti samaṇadhammaṃ tesaṃ kātuṃ vadehīti āha. Tatiyaṃ sutvā te nāgarājāno aññamaññaṃ kalahaṃ karonti tena taṃ udakaṃ āvilaṃ jātaṃ sace te pubbe viya samaggā bhavissanti puna pasannaṃ udakaṃ bhavissatīti āha. Catutthaṃ sutvā sā rukkhadevatā pubbe aṭaviyaṃ paṭipanne manusse rakkhati tasmā nānappakāraṃ balīkammaṃ labhi idāni pana ārakkhaṃ na karoti tasmā balīkammaṃ na labhi sace pubbe viya ārakkhaṃ karissati puna lābhaggappattā bhavissati sā rañño paṇḍitabhāvaṃ na jānāti tasmā aṭaviṃ ārūhamanussānaṃ rakkhituṃ vadehīti āha. Pañcamaṃ sutvā tasmiṃ vammikapāde nisīditvā So tittiro manāpaṃ vassati tassa heṭṭhā mahantā nidhikumbhī atthi taṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhīti āha. Chaṭṭhaṃ sutvā yassa rukkhassa mūle so migo tiṇāni khādituṃ sakkoti tassa rukkhassa upari mahantaṃ bhamaramadhu atthi so madhumakkhitesu tiṇesu paluddho aññāni khādituṃ na sakkoti tvaṃ taṃ madhupaṭalaṃ haritvā aggamadhuṃ amhākaṃ pahiṇitvā tato sesaṃ attanā paribhuñjāhīti āha. Sattamaṃ sutvā yasmiṃ vammike so sappo vasati tassa heṭṭhā mahantā nidhikumbhī atthi so taṃ rakkhamāno vasanto nikkhamanakāle dhanalobhena sarīraṃ sithilaṃ katvā lagganto nikkhamati gocaraṃ gahetvā dhanasinehena alaggantova vegena sahasā pavisati taṃ nidhikumabhiṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhīti āha. Aṭṭhamaṃ sutvā tassā taruṇitthiyā sāmikassa ca mātāpitūnañca vasanagāmānaṃ antare ekasmiṃ gāme jāro atthi sā taṃ saritvā tasmiṃ sinehena sāmikassa gehe vasituṃ asakkontī mātāpitaro passissāmīti gatā jārassa gehe katipāhaṃ vasitvā mātāpitūnaṃ gehaṃ gacchati tattha katipāhaṃ vasitvā puna jāraṃ saritvā sāmikassa gehaṃ gamissāmīti puna jārasseva gehaṃ gacchati tassā itthiyā rājūnaṃ atthibhāvaṃ ācikkhitvā sāmikasseva kira gehe vasatu sace taṃ rājā gaṇhāpeti jīvitaṃ te natthi appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatīti tassā kathehīti āha. Navamaṃ sutvā sā gaṇikā pubbe ekassa hatthato bhatiṃ gahetvā taṃ adhivāsetvā aññassa hatthato na gaṇhāti tenassā pubbe bhati Bahu uppajji idāni pana attano dhammataṃ visajjetvā ekassa hatthato gahitaṃ ajīrāpetvāva aññassa hatthato gaṇhāti purimassa okāsaṃ akatvā pacchimakassa karoti tenassā bhati na uppajjati na keci naṃ upasaṅkamanti sace attano dhammatāya ṭhassati pubbe sadisāva bhavissati attano dhamme ṭhātumassā kathehīti āha. Dasamaṃ sutvā so gāmabhojako pubbe dhammena samena aṭṭaṃ vinicchinati tena manussānaṃ piyo ahosi manāpo sampiyāyamānā cassa manussā bahupaṇṇākāraṃ āhariṃsu tena abhirūpo dhanavā yasasampanno ahosi idāni pana lañcacittako hutvā adhammena aṭṭaṃ vinicchinati tena duggato kapaṇo hutvā paṇḍurogena abhibhūto sace pubbe viya dhammena aṭṭaṃ vinicchinissati puna pubbasadiso bhavissati so rañño atthibhāvaṃ na jānāti dhammena aṭṭaṃ vinicchinitumassa kathehīti. Iti so gāmaṇicando imāni ettakāni sāsanāni rañño ārocesi. Rājā attano paññāya sabbānipi tāni pañhāni sabbaññūbuddho viya byākaritvā gāmaṇicandassa bahudhanaṃ datvā tassa vasanagāmaṃ brahmadeyyaṃ katvā tasseva datvā uyyojesi.
So nagarā nikkhamitvā bodhisattena dinnaṃ sāsanaṃ brāhmaṇamāṇavakānaṃ tāpasānaṃ nāgarājassa rukkhadevatāya ca ārocetvā tittirassa nisinnaṭṭhānato nidhiṃ gahetvā migassa tiṇakhādanaṭṭhāne rukkhato bhamaramadhuṃ gahetvā rañño madhuṃ pesetvā sappassa vasanaṭṭhāne vammikaṃ bhinditvā nidhiṃ gahetvā taruṇitthiyā ca gaṇikāya ca Gāmabhojakassa ca rañño kathitaniyāmeneva sāsanaṃ ārocetvā mahantena yasena attano gāmaṃ gantvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato. Ādāsamukharājāpi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapadaṃ pūrento gato.
Satthā na bhikkhave tathāgato idāneva mahāpañño pubbepi mahāpaññoyevāti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne bahū sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto ahesuṃ. Tadā gāmaṇicando ānando ahosi. Ādāsamukhamahārājā pana ahamevāti.
Gāmaṇicandajātakaṃ sattamaṃ
-------
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๘
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗