เสนกชาดก
ว่าด้วยผู้มีปัญญาช่วยคนอื่นได้
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๐๑๔ · บรรทัด ๔๔๑๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
ก็แหละ ครั้นถวายสดุดีพระราชา แล้วพราหมณ์ได้หยิบเอาเงิน๗๐๐ กหาปณะออกมาจากไถ้ ประสงค์จะสดุดีพระมหาสัตว์ให้ความชื่นชม จึงกล่าวคาถา ๑ กับครั้งคาถาว่า :-
ท่านเป็นผู้เปิดเครื่องปิดบังออกได้หรือ อย่างไร จึงเห็นของทุกอย่าง ข้าแต่ท่าน พราหมณ์ ญาณของท่านเป็นญาณที่น่าพิศวงนัก ทรัพย์เหล่านี้ของข้าพเจ้ามีอยู่ ๗๐๐ กหาปณะ ขอท่านจงรับเอาทั้งหมดเถิด ข้าพเจ้าขอมอบ ให้ท่าน เพราะว่า วันนี้ข้าพเจ้าได้ชีวิตไว้ เพราะ ท่าน อีกโสดหนึ่ง ท่านก็ได้ทำความสวัสดี ให้แก่ภรรยาของข้าพเจ้าด้วย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิวฏฺฏจฺฉโท นุ สิ สพฺพทสฺสี ความว่า พราหมณ์ถามด้วยอำนาจการสดุดีว่า ท่านเป็นสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้ทรงเปิดเครื่องปกปิดในอาการของธรรมทุกอย่าง คือทรงเป็นผู้มีธรรมที่ควรรู้ อันเปิดเผยแล้วหรืออย่างไร บทว่า าณํ นุ เต พฺราหมฺมณ ภึสรูปํ ความว่า ข้าแต่ท่านพราหมณ์ เมื่อท่านเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง ญาณของท่านเป็นญาณที่พิลึกเหลือเกิน คือมีกำลังเหมือนสัพพัญญุตญาณ. บทว่า ตยา หิ เม ความว่า วันนี้ข้าพเจ้าได้ชีวิตมา เพราะท่านให้. บทว่า อโถปิ ภริยายมกาสิ โสตฺถึ ความว่าอีกโสดหนึ่ง ท่านเองก็ได้ทำความสวัสดีแก่ภรรยาของผม. พราหมณ์นั้น ครั้นพูดอย่างนี้แล้ว ก็อ้อนวอนพระโพธิสัตว์แล้วอ้อนวอนอีกว่าถ้าหากมีทรัพย์แสนหนึ่งไซร้ ข้าพเจ้าก็ต้องให้ทีเดียว. แต่ทรัพย์ของข้าพเจ้ามีเพียงเท่านี้เท่านั้น ขอท่านจงรับทรัพย์ ๗๐๐ กหาปณะเหล่านี้เถิด.
พระโพธิสัตว์ ครั้นได้ยินคำนั้น แล้วจึงกล่าวคาถาที่ ๘ ว่า :บัณฑิตทั้งหลายจะไม่รับค่าจ้าง เพราะ คาถาทั้งหลายที่ไพเราะที่ตนกล่าวดีแล้ว ดูก่อน พราหมณ์ ท่านจงให้ทรัพย์ของท่านได้แต่ เพียงนี้ วางใกล้เท้า แล้วจงรับเอาไปยังที่อยู่ ของตนเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เวตฺตนํ ได้แก่ สินจ้าง. อีกอย่างหนึ่ง ปาฐะก็เป็น เวตนํ นี้เหมือนกัน. บทว่า อิโตปิ เต พฺราหฺมณ ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงให้ทรัพย์ของท่านแต่แทบเท้าของเรา. บทว่า วิตฺตํ อาทาย ตฺวํ คจฺฉ มีเนื้อความว่า ท่านจงถือเอาทรัพย์จำนวนอื่นอีก ๓๐๐ กหาปณะจากทรัพย์จำนวน ๗๐๐ นี้ รวมเป็น๑,๐๐๐ กหาปณะ แล้วไปที่อยู่ของตนเถิด.
ก็แหละ พระมหาสัตว์ครั้นพูดอย่างนี้ แล้วก็ให้กหาปณะแก่พราหมณ์เต็มพันแล้วถามว่า พราหมณ์ ใครส่งท่านมาหาขอทรัพย์ ?
พ. ภรรยาของผม ท่านบัณฑิต. ม. ก็ภรรยาของท่าน แก่หรือสาว ? พ. สาว ท่านบัณฑิต.
ม. ถ้าอย่างนั้น เขาคงประพฤติอนาจารกับชายอื่น จึงส่งท่านไป ด้วยหมายใจว่า จักได้ประพฤติอนาจารปลอดภัย พระมหาสัตว์บอกว่า ถ้าหากท่านนำกหาปณะเหล่านี้ไปถึงเรือนแล้วไซร้ นางจักให้กหาปณะที่ท่านได้มาด้วยความลำบากแก่ชู้ของตน. เพราะฉะนั้น ท่านอย่าตรงไปบ้านทีเดียว ควรเก็บกหาปณะไว้ที่ควงไม้หรือที่ใดที่หนึ่งนอกบ้าน แล้วจึงเข้าไป ดังนี้ แล้วจึงส่งเขาไป. พราหมณ์นั้นไปใกล้บ้านแล้วเก็บกหาปณะไว้ใต้ควงไม้ต้นหนึ่ง แล้วจึงได้ไปบ้านในเวลาเย็น. ขณะนั้น ภรรยาของเขาได้นั่งอยู่กับชายชู้. พราหมณ์ยืนที่ประตู แล้วกล่าวว่า น้องนาง. นางจำเสียงเขาได้จึงดับไฟปิดประตู เมื่อพราหมณ์เข้าข้างใน แล้วจึงนำชู้ออกไป ให้ยืนอยู่ริมประตู แล้วก็เข้าบ้าน ไม่เห็นอะไรในไถ้ จึงถามว่า ท่านพราหมณ์ ท่านไปเที่ยวขอได้อะไรมา.
พ. ได้กหาปณะพันหนึ่ง. ภ. เก็บไว้ที่ไหน ? พ. เก็บไว้ที่โน้น พรุ่งนี้เช้าจึงจักเอามา อย่าคิดเลย.
นางไปบอกชายชู้. เขาจึงออกไปหยิบเอาเหมือนของที่ตนเก็บไว้เอง. ในวันรุ่งขึ้นพราหมณ์ไปแล้วไม่เห็นกหาปณะ จึงไปหาพระโพธิสัตว์ เมื่อถูกถามว่า เรื่องอะไร พราหมณ์ ? จึงบอกว่า ข้าพเจ้าไม่เห็นกหาปณะ ท่านบัณฑิต.
ม. ก็ท่านบอกภรรยาของท่านละสิ. พ. ถูกแล้ว ท่านบัณฑิต.
พระมหาสัตว์ก็รู้ว่า นางนั้นบอกชายชู้จึงถามว่า ดูก่อนพราหมณ์ก็ภรรยาของท่าน มีพราหมณ์ประจำตระกูลไหม ?
พ. มี ท่านบัณฑิต. ม. ฝ่ายท่านล่ะ มีไหม. พ. มี ท่านบัณฑิต.
จึงพระมหาสัตว์ได้ให้พราหมณ์ถวายเสบียงอาหารแก่พราหมณ์ประจำตระกูลนั้น เป็นเวลา ๗ วัน แล้วบอกว่า ไปเถิดท่าน วันแรกจงเชื้อเชิญพราหมณ์มารับประทาน ๑๔ คน คือ ฝ่ายท่าน ๗ คนฝ่ายภรรยา ๗ คน ตั้งแต่วันรุ่งขึ้นเป็นต้นไป ให้ลดลงวันละ ๑ คนในวันที่ ๗ จึงเชื้อเชิญ ๒ คน คือ ฝ่ายท่าน ๑ คน ฝ่ายภรรยาของท่าน ๑ คน จงรู้ไว้ จำไว้ว่า พราหมณ์คนที่ภรรยาของท่าน เชื้อเชิญมาตลอด ๗ วัน มาเป็นประจำ แล้วบอกข้าพเจ้า. พราหมณ์ทำตามนั้นแล้วจึงบอกแก่พระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่ท่านบัณฑิต ข้าพเจ้ากำหนดพราหมณ์ผู้มารับประทานเป็นนิจไว้แล้ว. พระโพธิสัตว์ส่งบุรุษไปกับพราหมณ์นั้น ให้นำพราหมณ์คนนั้นมา แล้วถามว่า ท่านเอากหาปณะพันหนึ่งที่เป็นของพราหมณ์คนนี้ไปจากควงไม้ต้นโน้นหรือ ? พราหมณ์คนนั้นปฏิเสธว่า ผมไม่ได้เอาไป ท่านบัณฑิต. พระโพธิสัตว์บอกว่าท่านไม่รู้จักว่าเราเป็นเสนกบัณฑิต. เราจักให้ท่านนำกหาปณะมาคืน. เขากลัว จึงรับว่า ผมเอาไป.
ม. ท่านเอาไปเก็บไว้ที่ไหน. พ. เก็บไว้ ณ ที่นั้นนั่นเอง ท่านบัณฑิต.
พระโพธิสัตว์ จึงถามพราหมณ์ผู้เป็นสามีว่า พราหมณ์ หญิงคนนั้นนั่นเอง เป็นภรรยาของท่านหรือ ? หรือจักรับเอาคนอื่น
พ. เขานั่นแหละเป็นของผม ท่านบัณฑิต.
พระโพธิสัตว์ส่งคนไป ให้นำกหาปณะของพราหมณ์และนางพราหมณีมา แล้วบังคับให้รับกหาปณะจากมือของพราหมณ์ผู้เป็นโจรแก่พราหมณ์ ให้ลงพระราชอาชญาแก่พราหมณ์ผู้เป็นโจร เนรเทศออกจากพระนครไป และให้ลงพระราชอาชญาแก่พราหมณี ให้ยศใหญ่แก่พราหมณ์ แล้วให้อยู่ในสำนักของตนนั่นเอง.
พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มา ทรงประกาศสัจธรรมทั้งหลาย แล้วทรงประชุมชาดกไว้ ในที่สุดแห่งสัจธรรม คนจำนวนมากได้ทำให้แจ้ง ซึ่งโสดาปัตติผล. พราหมณ์ในครั้งนั้น ได้แก่พระอานนท์ ในบัดนี้ รุกขเทวดา ได้แก่ พระสารีบุตร บริษัท ได้แก่พุทธบริษัท ส่วนเสนกบัณฑิต ได้แก่ เราตถาคตฉะนี้แล
จบ อรรถกถาเสนกชาดกที่ ๗
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๒๖๘–๒๘๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัตตกนิบาตชาดก ๖๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๖๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Senakajātakaṃ
vibbhantacittoti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññā- pāramiṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthuṃ ummaṅgajātake āvībhavissati.
Atīte bārāṇasiyaṃ janako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti. Senakakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiyaṃ paccāgantvā rājānaṃ passi. Rājā taṃ amaccaṭṭhāne ṭhapesi mahantañcassa yasaṃ anuppadāsi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi. Madhurakatho dhammakathiko hutvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā dāne uposathakamme ca dasakusalakammapathesūti imāya kalyāṇapaṭipadāya patiṭṭhāpesi. Sakalaraṭṭhe buddhānaṃ uppādakālo viya ahosi. Pakkhadivasesu rājā ca uparājādayo ca sabbe sannipatitvā dhammasabhaṃ sajjenti. Mahāsatto sajjitadhammasabhāyaṃ surabhipallaṅkamajjhagato buddhalīḷāya dhammaṃ desesi. Buddhānaṃ dhammakathā- sadisāvassa kathā hoti. Athaññataro mahallakabrāhmaṇo dhanabhikkhaṃ caritvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā ekasmiṃ brāhmaṇakule nikkhipitvā puna bhikkhaṃ carissāmīti gato. Tassa gatakāle taṃ kulaṃ kahāpaṇe Valañjeti. So āgantvā kahāpaṇe āharāpesi. Brāhmaṇo kahāpaṇe dātuṃ asakkonto attano dhītaraṃ tassa pādaparicārikaṃ katvā adāsi. Brāhmaṇo taṃ gahetvā bārāṇasito avidūre ekasmiṃ brāhmaṇagāme vāsaṃ kappesi. Athassa bhariyā daharatāya kāmesu atittā aññena taruṇabrāhmaṇena saddhiṃ micchācāraṃ cari.
Soḷasa hi atappiyavatthūni nāma. Katamāni soḷasa. Sāgaro sabbasavantīhi na tappati. Aggi upādānena na tappati. Rājā rajjena na tappati. Bālo pāpehi na tappati. Itthī methunadhammena alaṅkārena vijāyanenāti imehi tīhi na tappati. Brāhmaṇo mantehi na tappati. Jhāyī vihārasamāpattiyā na tappati. Sekho apacayena na tappati. Appiccho dhutaṅgaguṇena na tappati. Āraddhaviriyo viriyārambhena na tappati. Dhammakathiko sākacchāya na tappati. Visārado parisāya na tappati. Saddho saṅghupaṭṭhānena na tappati. Dāyako pariccāgena na tappati. Paṇḍito dhammassavanena na tappati. Catasso parisā tathāgatadassanena na tappantīti.
Sāpi brāhmaṇī methunadhammena atittā taṃ brāhmaṇaṃ nīharitvā vissaṭṭhā pāpakammaṃ kātukāmā hutvā ekadivasaṃ dummanā nipajjitvā kiṃ bhotīti vutte brāhmaṇa ahaṃ tava gehe kammaṃ kātuṃ na sakkomi dāsīdāsaṃ ānehīti. Bhoti dhanaṃ me natthi kiṃ datvā ānemīti. Bhikkhaṃ caritvā dhanaṃ pariyesitvā ānehīti. Tenahi bhoti pātheyyaṃ me sajjehīti. Sā tassa baddhasattuṃ abaddhasattuṃ cammapasibbakaṃ pūretvā adāsi. Brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu caranto satta kahāpaṇasatāni labhitvā alaṃ me ettakaṃ dhanaṃ dāsadāsīmūlāyāti nivattitvā attano gāmaṃ āgacchanto ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne pasibbakaṃ muñcitvā sattuṃ khāditvā pasibbakamukhaṃ abandhitvāva pānīyaṃ pivituṃ otiṇṇo. Athekasmiṃ rukkhasusire eko kaṇhasappo sattugandhaṃ ghāyitvā pasibbakaṃ pavisitvā bhogaṃ ābhuñjitvā sattuṃ khādanto nipajji. Brāhmaṇo āgantvā pasibbakassa abbhantaraṃ anoloketvā pasibbakaṃ bandhitvā aṃsena katvā pāyāsi. Antarāmagge ekasmiṃ rukkhe nibbattadevatā khandhaviṭape ṭhatvā brāhmaṇa sace antarāmagge vasissasi sayaṃ marissasi sace ajja gharaṃ gamissasi bhariyā te marissatīti vatvā antaradhāyi. So olokento devataṃ adisvā bhīto maraṇabhayena tajjito rodanto paridevanto bārāṇasīnagaradvāraṃ sampāpuṇi. Tadā ca pannarasuposatho hoti alaṅkatadhammāsane nisīditvā bodhi- sattassa dhammakathanadivaso. Mahājanā gandhapupphahatthā vaggavaggā hutvā dhammakathaṃ sotuṃ gacchanti. Brāhmaṇo taṃ disvā kahaṃ gacchatha tātāti pucchi. Brāhmaṇa ajja senakapaṇḍito madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ deseti kiṃ tvaṃpi na jānāsīti vutte cintesi paṇḍito kira dhammakathiko ahañcamhi maraṇabhayatajjito paṇḍito kho pana mahantaṃpi sokaṃ nīharituṃ sakkoti mayāpi tattha Gantvā dhammaṃ sotuṃ vaṭṭatīti. So tena saddhiṃ tattha gantvā mahāsattaṃ parivāretvā nisinnāya sarājikāya parisāya pariyante sattupasibbakena khandhagatena dhammāsanato avidūre maraṇabhayabhīto rodamāno aṭṭhāsi. Mahāsatto ākāsagaṅgaṃ otārento viya amatavassaṃ vassanto viya ca dhammaṃ deseti. Mahājano sañjātasomanasso sādhukāraṃ datvā dhammaṃ assosi. Paṇḍitā ca nāma disācakkhukā honti. Tasmiṃ khaṇe mahāsatto pasannāni pañcappasādāni akkhīni ummiletvā samantato parisaṃ olokento taṃ brāhmaṇaṃ disvā cintesi ayaṃ ettakā parisā somanassajātā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇāti. Ayaṃ paneko brāhmaṇo domanassappatto rodati. Etassa abbhantare assujananasamatthena sokena bhavitabbaṃ. Tambassa ambilena paharitvā ambaphalapātanaṃ viya padumapattato udakabindu viya vinivattetvā ettheva naṃ nissokaṃ tuṭṭhamānasaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti. So taṃ āmantetvā brāhmaṇa senakapaṇḍito nāmāhaṃ idāneva taṃ nissokaṃ karissāmi vissaṭṭho kathehīti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
vibbhantacitto kupitindriyosi
nettehi te vārigaṇā savanti
kinte naṭṭhaṃ kiṃ pana patthayāno
idhāgamā brāhmaṇa iṅgha brūhīti.
Tattha kupitindriyosīti cakkhundriyameva sandhāya kupitindriyosīti āha. Vārigaṇāti assubindūni. Iṅghāti codanatthe nipāto. Taṃ hi mahāsatto codanto evamāha brāhmaṇa sattā nāma dvīhi kāraṇehi socanti paridevanti sattasaṅkhāresu kismiñcideva piyañātike naṭṭhe vā kiñcideva piyañātikaṃ patthetvā alabhantā vā tattha kinte naṭṭhaṃ kiṃ pana patthayanto tvaṃ idhāgato idaṃ me khippaṃ brūhīti.
Athassa attano sokakāraṇaṃ kathento brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha
miyyetha bhariyā vajato mamajja
agacchato maraṇamāha yakkho
etena dukkhena pavedhitosmi
akkhāhi me senaka etamatthanti.
Tattha vajatoti gehaṃ gacchantassa. Agacchatoti agacchantassa. Yakkhoti antarāmagge ekā rukkhadevatā evamāhāti vadati. Sā kira devatā pasibbake te brāhmaṇa kaṇhasappoti anācikkhantī bodhisattassa ñāṇānubhāvappakāsanatthaṃ nācikkhi. Etena dukkhenāti gacchato bhariyāya maraṇadukkhena agacchato attano maraṇadukkhena etenasmi pavedhito phandito kampito. Etamatthanti etaṃ kāraṇaṃ yena me kāraṇena gacchato bhariyāya maraṇaṃ agacchato attano maraṇaṃ hoti etaṃ me kāraṇaṃ akkhāhīti attho.
Mahāsatto brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā samuddamatthake jālaṃ Khipanto viya ñāṇajālaṃ pattharitvā imesaṃ sattānaṃ bahūni maraṇakāraṇāni samudde nimuggāpi maranti tattha bālamacchehi gahitāpi gaṅgāya patitāpi tattha suṃsumārena gahitāpi rukkhato patitāpi kaṇṭhakena viddhāpi nānappakārehi āvudhehi pahatāpi visaṃ khāditvāpi ubbattitvā papāte patitāpi atisītādīhi nānappakārehi vā rogehi upaddūtāpi marantiyeva evaṃ bahūsu maraṇakāraṇesu katarena nu kho kāraṇena ajjesa brāhmaṇo antarāmagge vasanto sayaṃ marissati gehamassa vajato bhariyā marissatīti cintesi cantento ca brāhmaṇassa khandhe pasibbakaṃ disvā imasmiṃ pasibbake ekena sappena paviṭṭhena bhavitabbaṃ pavisanto ca pana so sappo imasmiṃ brāhmaṇe pātarāsasamaye sattuṃ khāditvā pasibbakamukhaṃ abandhitvāva pānīyaṃ pātuṃ gate sattugandhena paviṭṭho bhavissati brāhmaṇo pānīyaṃ pivitvā āgato sappassa paviṭṭhabhāvaṃ ajānitvā pasibbakaṃ bandhitvā ādāya pakkanto bhavissati svāyaṃ antarāmagge vasanto sāyaṃ vasanaṭṭhāne sattuṃ khādissāmīti pasibbakaṃ muñcitvā hatthaṃ pavesessati atha naṃ sappo hatthe ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpessati idamassa antarāmagge vasantassa maraṇakāraṇaṃ sace pana gehaṃ gaccheyya pasibbako bhariyāya hatthagato bhavissati sā antobhaṇḍaṃ olokessāmīti pasibbakaṃ muñcitvā hatthaṃ pavesessati atha naṃ sappo ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpessati idamassa ajja gehaṃ gatassa bhariyāya maraṇakāraṇanti upāyakosallañāṇeneva aññāsi. Athassa etadahosi Iminā kaṇhasappena sūrena nibbhayena bhavitabbaṃ ayaṃ hi brāhmaṇassa mahāphāsukaṃ paharantopi pasibbake attano calanaṃ vā phandanaṃ vā na dassesi evarūpāya parisāya majjhepi attano atthibhāvaṃ na dassesi tasmā iminā kaṇhasappena sūrena nibkayena bhavitabbanti idaṃpi so upāyakosallañāṇeneva dibbacakkhunā passanto viya aññāsi. Evaṃ sarājikāya parisāya majjhe sappaṃ pasibbake pavesantaṃ disvā ṭhitapuriso viya mahāsatto upāyakusalañāṇeneva paricchinditvā brāhmaṇassa pañhaṃ kathento tatiyaṃ gāthamāha
bahūni ṭhānāni vicintayitvā
yamettha vakkhāmi tadeva saccaṃ
maññāmi te brāhmaṇa sattubhastaṃ
ajānato kaṇhasappo paviṭṭhoti.
Tattha bahūni ṭhānānīti bahūni kāraṇāni. Vicintayitvāti paṭivijjhitvā cintāvasena pattapaṭivedho viya hutvā. Yamettha vakkhāmīti yante ahaṃ etesu kāraṇesu ekaṃ kāraṇaṃ vakkhāmi. Tadeva saccanti tadeva tathaṃ dibbacakkhunā disvā kathitasadisaṃ bhavissatīti dīpeti. Maññāmīti sallakkhemi. Sattubhastanti sattupasibbakaṃ. Ajānatoti ajānantasseva eko kaṇhasappo paviṭṭhoti maññāmīti.
Evañca pana vatvā atthi te brāhmaṇa tasmiṃ pasibbake sattūti pucchi. Atthi paṇḍitāti. Ajja pātarāsavelāya sattuṃ khādīti. Āma paṇḍitāti. Kattha nisīditvāti. Araññe Rukkhamūlasminti. Sattuṃ khāditvā pānīyaṃ pātuṃ gacchanto pasibbakamukhaṃ na bandhīti. Na bandhiṃ paṇḍitāti. Pānīyaṃ pivitvā āgato pasibbakaṃ na oloketvā bandhīti. Anoloketvā bandhiṃ paṇḍitāti. Brāhmaṇa tava pānīyaṃ pātuṃ gatakāle ajānantasseva te sattugandhena pasibbakaṃ sappo paviṭṭhoti maññāmi etamettha agato tvaṃ tasmā pasibbakaṃ otāretvā parisamajjhe ṭhapetvā pasibbakamukhaṃ mocetvā paṭikkamma ṭhito ekaṃ daṇḍakaṃ gahetvā pasibbakaṃ tāva pahara tato patthaṭaphaṇaṃ susūti saddaṃ katvā nikkhamantaṃ kaṇhasappaṃ disvā nikkaṅkho bhavissasīti catutthaṃ gāthamāha
ādāya daṇḍaṃ parisumbha bhastaṃ
passelamūgaṃ uragaṃ dujivhaṃ
chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitāni
bhujaṅgamaṃ passa pamuñca bhastanti.
Tattha parisumbhāti pahara. Passelamūganti elapaggharantena mukhena elamūgaṃ pasibbakato nikkhamantaṃ dujivhaṃ uragaṃ passa. Chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitānīti atthi nu kho me pasibbake sappo udāhu natthīti kaṅkhaṃ ceva punappunaṃ uppajjamānāni vicikicchitāni ca ajja chinda mayhaṃ saddaha avitathaṃ hi me byākaraṇaṃ idāneva nikkhamantaṃ bhujaṅgamaṃ passa pamuñca bhastanti.
Brāhmaṇo mahāsattassa kathaṃ sutvā saṃviggo bhayappatto tathā akāsi. Sappopi bhoge daṇḍena pahaṭo pasibbakamukhā Nikkhamitvā mahājanaṃ olokento aṭṭhāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā pañcamaṃ gāthamāha
saṃviggarūpo parisāya majjhe
so brāhmaṇo sattubhastaṃ pamuñci
atha nikkhami urago uggatejo
āsīviso sappo phaṇaṃ karitvāti.
Sappassa phaṇaṃ katvā nikkhantakāle mahāsattassa sabbaññu- buddhasseva byākaraṇaṃ ahosi. Mahājano celukkhepasahassāni pavattesi. Aṅgulipoṭanasahassāni paribbhamiṃsu. Ghanameghavassaṃ viya sattaratanavassaṃ vassi. Sādhukārasahassāni pavattayiṃsu. Mahāpaṭhavībhijjana- saddo viya ahosi. Idaṃ pana buddhalīḷāya evarūpassa pañhassa kathanannāma neva jātiyā balaṃ na gottakulappadesayasadhanānaṃ balaṃ kassa panetaṃ balanti. Paññāya balaṃ. Paññavā hi puggalo vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggadvāraṃ vivaritvā amatamahānibbānaṃ pavisati sāvakapāramiṃpi paccekabodhiṃpi sammāsambodhiṃpi paṭivijjhati. Amatamahānibbānasampāpakesu hi dhammesu paññāva seṭṭhā avasesā tassā parivārā honti. Tenetaṃ vuttaṃ
paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti
nakkhattarājāriva tārakānaṃ
sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo
anvāyikā paññavato bhavantīti.
Evaṃ kathite pana mahāsattena pañhe eko ahiguṇḍiko sappassa mukhabandhaṃ katvā sappaṃ gahetvā araññe vissajjesi. Brāhmaṇo rājānaṃ upasaṅkamitvā jayāpetvā añjaliṃ paggayha rañño thutiṃ karonto upaḍḍhagāthamāha
suladdhalābhā janakassa rañño
yo passatī senakaṃ sādhupaññanti.
Tassattho yo sādhupaññaṃ uttamapaññaṃ senakapaṇḍitaṃ akkhīni ummiletvā icchiticchitakkhaṇe piyacakkhūhi passituṃ labhati tassa rañño janakassa ete icchiticchitakkhaṇe dassanalābhā suladdhalābhā vata etena laddhesu sabbalābhesu ete lābhāva suladdhā nāmāti.
Rañño thutiṃ katvā pana pasibbakato satta kahāpaṇasatāni gahetvā mahāsattassa thutiṃ katvā tuṭṭhidāyaṃ dātukāmo diyaḍḍhagāthamāha
vivaṭṭacchado nu si sabbadassī
ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpaṃ
imāni me sattasatāni atthi
gaṇhāhi sabbāni dadāmi tuyhaṃ.
Tayā hi me jīvitamajja laddhaṃ
athopi bhariyāyamakāsi sotthinti.
Tattha vivaṭṭacchado nu si sabbadassīti kinnu kho tvaṃ sabbesu dhammākāresu vivaṭṭacchadano vivaṭṭañeyyadhammo sabbaññū buddhoti thutivasena pucchati. Ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpanti udāhu Asabbaññussāpi sato tava ñāṇaṃ ativiya bhiṃsarūpaṃ sabbaññutañāṇaṃ viya balavanti. Tayā hi meti tayā dinnattā ajja mayā jīvitaṃ laddhaṃ. Athopi bhariyāyamakāsi sotthinti athopi me bhariyāya tvameva sotthiṃ akāsi. Iti so vatvā sacepi satasahassaṃ bhaveyya dadeyyamevāhaṃ ettakameva me dhanaṃ imāni sattasatāni gaṇhāti punappunaṃ bodhisattaṃ yāci.
Taṃ sutvā bodhisatto aṭṭhamaṃ gāthamāha
na paṇḍitā vettanamādiyanti
citrāhi gāthāhi subhāsitāhi
itopi te brāhmaṇa dadantu vittaṃ
ādāya tvaṃ gaccha sakaṃ niketanti.
Tattha vettananti vetanaṃ. Ayameva vā pāṭho. Itopi te brāhmaṇāti brāhmaṇa ito mama pādamūlato tuyhaṃ dhanaṃ dadantu. Vittaṃ ādāya tvaṃ gacchāti ito aññāni tīṇi satāni gahetvā sahassabhaṇḍikaṃ ādāya sakanivesanaṃ gacchāhīti attho.
Evañca pana vatvā mahāsatto brāhmaṇassa sahassaṃ pūrāpento kahāpaṇe datvā brāhmaṇa kena tvaṃ dhanabhikkhāya pesitoti pucchi. Bhariyāya me paṇḍitāti. Bhariyā pana te mahallikā daharāti. Daharā paṇḍitāti. Tenahi sā aññena saddhiṃ anācāraṃ karontī nibbhayā hutvā karissāmīti taṃ pesesi sace ime kahāpaṇe gharaṃ nessasi sā te dukkhena laddhakahāpaṇe attano jārassa Dassati tasmā tvaṃ ujukameva gehaṃ agantvā bahigāme rukkhamūle vā yatthakatthaci vā kahāpaṇe ṭhapetvā paviseyyāsīti vatvā taṃ uyyojesi. So gāmasamīpaṃ gantvā ekasmiṃ rukkhamūle kahāpaṇe ṭhapetvā sāyaṃ gehaṃ agamāsi. Bhariyāpissa tasmiṃ khaṇe jārena saddhiṃ nisinnā hoti. Brāhmaṇo dvāre ṭhatvā bhotīti āha. Sā tassa saddaṃ sallakkhetvā dīpaṃ nibbāpetvā dvāraṃ vivaritvā brāhmaṇe antopaviṭṭhe itaraṃ nīharitvā dvāramūle ṭhapetvā gehaṃ pavisitvā pasibbake kiñci adisvā brāhmaṇa kinte bhikkhaṃ caritvā laddhanti pucchi. Sahassaṃ me laddhanti. Kahaṃ ṭhapitanti. Asukaṭṭhāne nāma ṭhapitaṃ pātova āharissāma mā cintayīti. Sā gantvā jārassa ācikkhi. So nikkhamitvā attanā ṭhapitaṃ viya gaṇhi. Brāhmaṇo punadivase gantvā kahāpaṇe apassanto bodhisattassa santikaṃ gantvā kiṃ brāhmaṇāti vutte kahāpaṇe na passāmi paṇḍitāti āha. Bhariyāya pana te ācikkhīti. Āma paṇḍitāti. Mahāsatto tāya jārassa ācikkhitabhāvaṃ ñatvā atthi pana te brāhmaṇa bhariyāya kulupakabrāhmaṇoti pucchi. Atthi paṇḍitāti. Tuyhaṃpi atthīti. Āma paṇḍitāti. Athassa mahāsatto sattannaṃ divasānaṃ paribbayaṃ dāpetvā gaccha paṭhamadivase tava satta bhariyāya te sattāti cuddasa brāhmaṇe nimantetvā bhojetvā punadivasato paṭṭhāya ekekaṃ hāpetvā sattame divase Tava ekaṃ bhariyāya te ekanti dve brāhmaṇe nimantetvā bhariyāya te sattame divase nimantetvā brāhmaṇassa nibaddhaṃ āgamanabhāvaṃ ñatvā mayhaṃ ārocehīti āha. Brāhmaṇo tathā katvā sallakkhito me paṇḍita nibaddhaṃ bhuñjanakabrāhmaṇoti mahāsattassa ārocesi. Bodhisatto tena saddhiṃ purise pesetvā taṃ brāhmaṇaṃ āṇāpetvā asukarukkhamūlato te imassa brāhmaṇassa santakaṃ kahāpaṇasahassaṃ gahitanti pucchi. Na gaṇhāmi paṇḍitāti. Tvaṃ mama senakapaṇḍitabhāvaṃ na jānāsi āharāpessāmi te kahāpaṇeti. So bhīto gahitā meti sampaṭicchi. Kinte ṭhapitāti. Tattheva paṇḍita ṭhapitāti. Bodhisatto brāhmaṇaṃ pucchi brāhmaṇa kinte sāyeva bhariyā hotu udāhu aññaṃ gaṇhissasīti. Sāyeva me hotu paṇḍitāti. Bodhisatto manusse pesetvā brāhmaṇassa kahāpaṇe ca brāhmaṇiñca āṇāpetvā corabrāhmaṇassa hatthato kahāpaṇe brāhmaṇassa dāpetvā itarassa rājāṇaṃ kāretvā nagarā nīharāpetvā brāhmaṇi- yāpi rājāṇaṃ kāretvā brāhmaṇassa mahantaṃ yasaṃ datvā attanoyeva santike vasāpesi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsu. Tadā brāhmaṇo ānando ahosi rukkhadevatā sārīputto parisā buddhaparisā senakapaṇḍito pana ahamevāti.
Senakajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗