คังคมาลชาดก
ว่าด้วยกามทั้งหลายเกิดจากความดำริ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๕๕ · บรรทัด ๔๙๑๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
การที่เราได้เป็นพระเจ้าอุทัยราชถึงความ เป็นใหญ่ นี้เป็นผลแห่งกรรม มีประมาณน้อย ของเรา มาณพใดละกามราคะออกบวชแล้ว มาณพนั้นชื่อว่าได้ลาภดีแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุทโย พระเจ้าอุทัยราชตรัสหมายถึงพระองค์เอง. บทว่า มหตฺตปตฺตํ ความว่า ถึงความเป็นใหญ่ ได้แก่บรรลุถึงซึ่งอิสสริยยศอันไพบูลย์. บทว่า มาณวสฺส ความว่า ชื่อว่าเป็นลาภอันมาณพผู้เป็นสหายของเรา ผู้ข้องอยู่ได้ดีแล้ว. พระเจ้าอุทัยราช ตรัสไว้โดยมีความมุ่งหมายว่า มานพใดละกามราคะ ออกบวชแล้วดังนี้เท่านี้.
เนื้อความของคาถานี้ไม่มีใครรู้. อยู่มาวันหนึ่ง พระอัครมเหสีทูลถามเนื้อความของพระคาถากะพระราชา. ก็พระราชามีนายช่างกัลบกคนหนึ่ง ชื่อ คังคมาล. นายคังคมาลนั้น เมื่อจะแต่งพระมัสสุพระราชาได้ทำบริกรรมด้วยมีดโกนก่อน แล้วจึงถอนพระโลมา ด้วยแหนบภายหลัง. เวลาที่บริกรรมด้วยมีดโกน พระราชาทรงมีความสุข เวลาที่ถอนพระโลมา พระราชาทรงมีความทุกข์. นายช่างกัลบกนั้น ประสงค์จะให้พระราชาพระราชทานพรก่อน และหวังว่าจะปลงพระศกบนพระเศียร ต่อภายหลัง.
อยู่มาวันหนึ่ง พระราชาได้ตรัสบอกความเรื่องนั้นแก่พระราชเทวีว่า น้องรัก นายมงคลกัลบกของเราเป็นคนโง่ เมื่อพระราชเทวีทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ นายมงคลกัลบกทำอย่างไรจึงจะควร ตรัสว่าควรจะถอนเส้นโลมาก่อน แล้วจึงทำบริกรรมด้วยมีดโกนต่อภายหลัง. พระราชเทวีให้เรียกนายช่างกัลบกมาตรัสว่า คราวนี้เมื่อถึงวันที่จะแต่งพระมัสสุถวายพระราชา ท่านพึงถอนเส้นพระโลมาก่อน แล้วทำบริกรรมด้วยมีดโกนต่อภายหลัง เมื่อพระราชาทรงประทานพรให้ ท่านพึงกราบทูลว่า ไม่ต้องการอย่างอื่น ขอพระองค์จงบอกเนื้อความแห่งอุทานคาถาของพระองค์ เราจักให้ทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่าน. นายช่างกัลบก รับพระเสาวนีว่า ดีแล้ว ครั้นถึงวันที่จะแต่งพระมัสสุ ได้หยิบแหนบก่อน เมื่อพระราชาตรัสถามว่า แน่ะคังคมาล ทำไมเจ้าจึงไม่กระทำเหมือนครั้งก่อน ๆ เขากราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพธรรมดาช่างกัลบกย่อมทำแม้สิ่งที่ไม่เคยทำ ทูลแล้วก็ถอนพระโลมาก่อนแล้วทำบริกรรมด้วยมีดโกน ในภายหลัง. พระราชาตรัสว่า เจ้าจงรับพร. ช่างกัลบกกราบทูลว่า ข้าพระองค์ไม่ต้องการอย่างอื่น. ขอพระองค์จงตรัสบอกเนื้อความของอุทานคาถา. พระราชาทรงละอายพระทัยที่จะตรัสบอก เรื่องที่พระองค์เป็นคนยากจน จึงตรัสว่า เจ้าจะต้องการพรข้อนี้ทำไม จงรับพรอย่างอื่นเถิด. ช่างกัลบกกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ขอพระองค์จงทรงประทานพรข้อนี้ แก่ข้าพระองค์เถิดพระเจ้าข้า. พระราชาทรงกลัวมุสาวาทกรรม จึงทรงรับคำ แล้วรับสั่งให้จัดแจงตกแต่งสิ่งทั้งปวง ตามนัยที่กล่าวแล้วในกุมมาสปิณฑชาดกประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์ ตรัสเล่า ปุริมกิริยาทั้งปวงว่า ดูก่อนคังคมาละในภพก่อนเราเกิดเป็นคนจนที่เมืองนี้ มีศรัทรารักษาศีลครึ่งวัน จุติจากอัตตภาพนั้น ได้มาเกิดในตระกูลกษัตริย์ ชื่อว่า อุทัยราช ด้วยเหตุนี้เราจึงกล่าวครึ่งคาถาข้างต้น ครั้นสหายของเราละกามราคะไปบวชแล้วเราเป็นคนประมาท หลงครองราชาสมบัติอยู่นี้เอง ด้วยเหตุนี้ เราจึงกล่าวครึ่งคาถาข้างท้าย พระราชาตรัสบอกเนื้อความแห่งอุทาน ด้วยประการฉะนี้.
ช่างกัลบกฟังเรื่องราวนั้นแล้ว คิดว่า ได้ยินว่าพระราชาได้ราชสมบัตินี้ ด้วยการรักษาอุโบสถกึ่งวัน ขึ้นชื่อว่ากุศลอันบุคคลควรทำถ้ากระไร เราพึงบวชสร้างที่พึ่งของตนเถิด คิดแล้วก็ละวงศ์ญาติและโภคสมบัติ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตบรรพชา แล้วไปหิมวันตประเทศ บวชเป็นฤาษี ยกไตรลักษณ์ขึ้นเจริญวิปัสสนา ก็สำเร็จปัจเจกโพธิญาณ ครองบาตรจีวรที่เกิดขึ้นด้วยฤทธิ์ จำพรรษาที่ภูเขาคันธมาทน์ ห้าพรรษา คิดว่า จักเยี่ยมพระเจ้าพาราณสี จึงเหาะมานั่งอยู่บนมงคลศิลา ในมงคลราชอุทยาน. คนเหล่าพระราชอุทยานจำได้จึงไปกราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ นายช่างกัลบกคังคาลมาล เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เหาะมานั่งอยู่ในมงคลราชอุทยาน. พระราชาทรงสดับแล้ว รีบเสด็จออกมาด้วยหวังว่า จักไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า. พระราชชนนี ก็เสด็จออกไปพร้อมกับพระราชา. พระราชาเสด็จเข้าสู่พระราชอุทยานไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พร้อมด้วยบริษัท. พระปัจเจกพุทธเจ้า เมื่อจะทำปฏิสันถารกับพระราชา ได้เรียกพระราชาตามนามสกุลว่า ดูก่อนพรหมทัตพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท ครองราชสมบัติโดยธรรม บำเพ็ญบุญมีให้ทานเป็นต้นอยู่หรือ ดังนี้แล้ว ทำปฏิสันถาร. พระราชชนนีได้สดับดังนั้น ทรงพระพิโรธว่า คังคมาลนี้ มีชาติเป็นคนเลว ลามก เป็นลูกช่างกัลบก ไม่รู้จักประมาณตน เรียกโอรสของเรา ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เป็นกษัตริย์โดยชาติ โดยชื่อว่า พรหมทัต ดังนี้ จึงตรัสคาลาที่ ๗ ความว่า :-
สัตว์ทั้งหลาย ย่อมละกรรมชั่วด้วยตบะ แต่สัตว์เหล่านั้น จะละความเป็นคน ผู้ใช้หม้อ ตักน้ำให้เขาอาบได้หรือ แน่ะ คังคมาละ การที่ ท่านข่มขี่ด้วยตบะ แล้วร้องเรียกโอรสของเรา โดยชื่อว่าพรหมทัตในวันนี้นั้น ไม่เป็นการ สมควรเลย.
คาถานั้น มีอธิบายดังนี้ พระราชชนนีตรัสว่า สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมละบาปกรรมได้ด้วยตบะ คือตบะคุณที่ตนสร้างสมไว้ แต่ตบะเหล่านั้นจะละความเป็นผู้ใช้หม้อตักน้ำให้เขาอาบได้ด้วยหรือ แน่ะคังคมาละ การที่ท่านใช้ตบะของตนข่มขี่ เรียกโอรสของเราโดยชื่อว่าพรหมทัตในวันนี้นั้น เป็นการไม่สมควรเลย.
พระราชาตรัสห้ามพระชนนีแล้ว เมื่อจะประกาศคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงตรัสคาถาที่ ๘ ความว่า :-
ข้าแต่เสด็จแม่ เราทั้งหลายพร้อมทั้ง พระราชาและอำมาตย์ พากันไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เป็นผู้อันชน ทั้งปวงไหว้แล้ว เชิญเสด็จแม่ทอดพระเนตร ดูผลแห่งขันติและโสรัจจะ ในปัจจุบันเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ขนฺติโสรจฺจสฺส ได้แก่ อธิวาสนขันติและโสรัจจะ. บทว่า ตํ วนฺทาม ความว่า ข้าแต่เสด็จแม่ บัดนี้เราทั้งหลาย ทั้งพระราชา ทั้งอำมาตย์ ทุกถ้วนหน้าพากันไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า ขอเสด็จแม่จงทรงเห็นผลแห่งขันติและโสรัจจะเถิด.
เมื่อพระราชาตรัสห้ามพระราชชนนีแล้ว มหาชนที่เหลือพากันลุกขึ้นกล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ การที่คนต่ำช้าเห็นปานนี้เรียกพระองค์โดยชื่อไม่สมควรแก่พระองค์เลย. พระราชาทรงห้ามมหาชนแล้ว เพื่อจะแสดงคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น จึงตรัสคาถาสุดท้าย ความว่า :-
ท่านทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอะไร ๆ กะ ท่านคังคมาละ ผู้เป็นพระปัจเจกมุนี ศึกษา อยู่ในคลองมุนี ความจริงพระปัจเจกพุทธเจ้า ทั้งหลายข้ามแล้ว หมดความเศร้าโศกเที่ยวไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มุนินํ ได้แก่ อาคาริกมุนี อานาคาริกมุนี เสขมุนี อเสขมุนี และพระปัจเจกมุนี. บทว่า โมนปเถสุ สิกฺขมานํ ความว่า ผู้ศึกษาอยู่ในคลองมุนี กล่าวคือโพธิปักขิยธรรมเพราะเป็นข้อปฏิบัติ อันเป็นบุรพภาค. บทว่า อณฺณวํ ได้แก่ สมุทรคือสงสาร. พระราชาครั้นตรัสดังนี้แล้ว ได้ถวายนมัสการพระปัจเจกพุทธเจ้า ตรัสว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระคุณเจ้าได้โปรดอดโทษแก่พระราชชนนีด้วยเถิด.
พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า ถวายพระพรมหาบพิตร อาตมาอดโทษให้.
แม้พวกราชบริษัท ก็พากันขอขมาโทษพระปัจเจกพุทธเจ้า. พระราชาขอปฏิญญาพระปัจเจกพุทธเจ้า เพื่อให้อยู่กับพระองค์ต่อไป. พระปัจเจกพุทธเจ้าไม่ได้ถวายปฏิญญา เมื่อบริษัทพร้อมด้วยพระราชากำลังแลดูอยู่นั่นเอง ได้ลอยขึ้นไปในอากาศ ถวายโอวาทแต่พระราชาแล้วเหาะไปยังภูเขาคันธมาทน์.
พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วตรัสว่า ดูก่อนอุบาสกทั้งหลาย ขึ้นชื่อว่าการอยู่รักษาอุโบสถ เป็นกิจที่บุคคลควรอยู่รักษาด้วยประการฉะนี้ แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าในครั้งนั้น ได้ปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอัฑฒมาสกราชได้มาเป็นพระอานนท์ พระราชชนนีได้มาเป็นพระมหามายา พระอัครมเหสี ได้มาเป็นมารดาพระราหุล ส่วนพระเจ้าอุทัยราช ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถาคังคมาลชาดกที่ ๕
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๕๑๒–๕๓๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อัฏฐกนิบาตชาดก ๔๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Gaṅgamālajātakaṃ
aṅgārajātāti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi.
Ekadivasaṃ hi satthā uposathike āmantetvā upāsakā sādhurūpaṃ vo kataṃ uposathaṃ upavasantehi dānaṃ dātabbaṃ sīlaṃ rakkhitabbaṃ kodho na kātabbo mettā bhāvetabbā uposathavāso vasitabbo porāṇaka- paṇḍitā hi ekaṃ upaḍḍhuposathakammaṃ nissāya mahāyasaṃ labhiṃsūti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tasmiṃ nagare suciparivāro seṭṭhī ahosi asītikoṭivibhavo dānādipuññābhirato. Tassa puttadāropi parijanopi antamaso tasmiṃ ghare vacchapālakāpi sabbe māsassa cha divase uposathaṃ upavasanti. Tadā bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā bhatiṃ katvā jīvitaṃ kappento kicchena Jīvati. So bhatiṃ karissāmīti tassa gehaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito kiṃ āgatosīti vutte tumhākaṃ ghare bhatiyā kammakaraṇatthanti āha. Seṭṭhī aññesaṃ bhatikānaṃ āgatadivaseyeva imasmiṃ gehe kammaṃ karontā sīlaṃ rakkhanti sīlaṃ rakkhituṃ sakkontā kammaṃ karothāti vadati. Bodhisattassa pana sīlarakkhanaṃ nācikkhi. Sādhu tāta attano bhatiṃ janetvā kammaṃ karohīti āha. So tato paṭṭhāya suvaco hutvā uraṃ datvā attano kilamathaṃ agaṇetvā tassa sabbakiccāni karoti. Pātova kammantaṃ gantvā sāyaṃ āgacchati. Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ ghosesuṃ. Mahāseṭṭhī dāsiṃ āmantetvā ajjuposathadivaso gehe kammakarānaṃ pātova bhattaṃ pacitvā dehi kālasseva bhuñjitvā uposathikā bhavissantīti āha. Bodhisatto kālasseva vuṭṭhāya kammantaṃ agamāsi. Ajja uposathiko bhaveyyāsīti tassa koci nārocesi. Sesakammakarā pātova bhuñjitvā uposathikā ahesuṃ. Seṭṭhīpi saputtadāraparijano uposathaṃ adhiṭṭhahi. Sabbepi uposathikā attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sīlaṃ āvajjentā nisīdiṃsu. Bodhisatto sakaladivasaṃ kammaṃ katvā suriyatthaṅgamanavelāya āgato. Athassa bhattakārikā hatthadhovanaṃ datvā pāṭiyā bhattaṃ vaḍḍhetvā upanāmesi. Bodhisatto aññesu divasesu imāya velāya mahāsaddo ahosi ajja kahaṃ gatāti pucchi. Sabbe uposathaṃ samādayitvā attano attano vasanaṭṭhānāni gatāti sutvā cintesi ettakānaṃ sīlavantānaṃ antare ahaṃ eko Dussīlo hutvā na vasissāmi idāni uposathaṅgesu adhiṭṭhitesu hoti nu kho uposathakammaṃ noti so gantvā seṭṭhiṃ pucchi. Atha naṃ seṭṭhī tāta pātova anadhiṭṭhitattā sakalaṃ uposathakammaṃ na hoti upaḍḍhuposathakammaṃ pana hotīti āha. So ettakampi hotūti āha. Seṭṭhissa santike samādinnasīlo hutvā uposathaṃ adhiṭṭhāya attano vasanokāsaṃ pavisitvā sīlaṃ āvajjento nipajji. Athassa sakaladivasaṃ nirāhāratāya pacchimayāmasamanantare satthakavātā samuṭṭhahiṃsu. Seṭṭhinā nānābhesajjāni saṃharitvā paribhuñjāti vuccamānopi uposathaṃ na bhindissāmīti jīvitapariyantikaṃ katvā samādiyinti āha. Balavavedanā uppajji. Aruṇuggamanavelāya satiṃ paccupaṭṭhapetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ idāni marissatīti nīharitvā osārake nipajjāpesuṃ. Tasmiṃ khaṇe bārāṇasīrājā rathavaragato mahantena parivārena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto taṃ ṭhānaṃ sampāpuṇi. Bodhisattopi tassa siriṃ oloketvā lobhaṃ uppādetvā rajjaṃ patthesi. So cavitvā upaḍḍhuposathakammassa nissandena tassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā laddhagabbhaparihārā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Udayakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi jātissarañāṇena attano pubbakammaṃ saritvā appassa kammassa phalaṃ mamedanti abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi. So pitu accayena rajjaṃ patvāpi attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā tadeva udānaṃ Udānesi. Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ sajjayiṃsu. Mahājano kīḷāpasuto ahosi. Tadā bārāṇasiyā uttaradvāravāsī eko bhatiko udakabhatiṃ katvā laddhaṃ aḍḍhamāsakaṃ pākāriṭṭhikāya antare ṭhapetvā tattha udakabhatimeva katvā jīvamānāya ekāya kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā taṃ āha sāmi nagare chaṇo vattati sace te kiñci atthi mayampi kīḷeyyāmāti. Āma atthīti. Kittakaṃ sāmīti. Aḍḍhamāsakoti. Kahaṃ soti. Uttaradvāre iṭṭhakantare ṭhapitoti ito me dvādasayojanantare nidhānaṃ tava pana hatthe kiñci atthīti. Āma atthīti. Kittakanti. Aḍḍhamāsakovāti. Iti tavaḍḍhamāsako mamaḍḍhamāsakoti māsako hoti tato ekena koṭṭhāsena mālaṃ ekena koṭṭhāsena gandhaṃ ekena suraṃ gahetvā kīḷissāma gaccha tayā ṭhapitaṃ aḍḍhamāsakaṃ āharāti. So bhariyāya me santikā kathā laddhāti haṭṭhatuṭṭho bhadde mā cintayi āharissāmi nanti vatvā pakkāmi. Nāgabalo bhatako cha yojanāni atikkamma majjhantikasamaye vītaccikaṅgārasanthataṃ iva uṇhaṃ vālikaṃ maddanto dhanalobhena haṭṭhatuṭṭho kāsāvanantaka- nivāsano kaṇṇe tālapaṇṇaṃ pilandhitvā etena āyogavattena gītaṃ gāyanto rājaṅgaṇena pāyāsi. Udayarājā sīhapañjaraṃ vivaritvā ṭhito taṃ tathā gacchantaṃ disvā kinnu kho esa evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā haṭṭhatuṭṭho gāyanto gacchati pucchissāmi nanti cintetvā pakkosanatthāya ekaṃ purisaṃ pahiṇi. Tena Gantvā rājā taṃ pakkosatīti vutte rājā mayhaṃ kiṃ hoti nāhaṃ rājānaṃ jānāmīti vatvā balakkārena nīto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā pucchanto dve gāthā abhāsi
aṅgārajātā paṭhavī kukkuḷānugatā mahī
atha gāyasi vattāni na taṃ tapati ātapo.
Uddhaṃ tapati ādicco adho tapati vālukā
atha gāyasi vattāni na taṃ tapati ātapoti.
Tattha aṅgārajātāti bho purisa ayaṃ paṭhavī vītaccikaṅgāraṃ viya uṇhajātā. Kukkuḷānugatāti ādittachārikasaṅkhātena kukkuḷena viya uṇhavālikāya anugatā. Vattānīti ayogavattāni āropetvā gītaṃ gāyasi.
So rañño kathaṃ sutvā tatiyaṃ gāthamāha
na maṃ tapati ātapo ātappā tapayanti maṃ
atthā hi vividhā rāja te tapanti na ātapoti.
Tattha ātappāti vatthukāmakilesakāmā purisaṃ hi te ātapanti tasmā ātappāti vuttā. Atthā hi vividhāti mahārāja mayhaṃ vatthukāmakilesakāme nissāya kattabbā nānākiccasaṅkhātā vividhā atthā atthi te maṃ tapanti na ātapoti.
Ath naṃ rājā ko nāma te atthoti pucchi. So āha ahaṃ deva dakkhiṇadvāre kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappayiṃ sā maṃ chaṇakīḷaṃ sāmi kīḷissāma atthi te kiñci hattheti pucchi atha Naṃ ahaṃ mama nidhānaṃ uttaradvāre pākārantare ṭhapitanti avacaṃ sā gaccha taṃ āhara ubhopi kīḷissāmāti maṃ pahiṇi sā me tassā kathā hadayaṃ na vijahati taṃ maṃ anussarantaṃ kāmātapo tapati ayaṃ me deva atthoti. Atha evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā kinte tussanakāraṇaṃ yena gāyanto gacchasīti. Deva taṃ nidhānaṃ āharitvā tāya saddhiṃ abhiramissāmīti iminā kāraṇena tuṭṭho gāyāmīti. Kiṃ pana bho purisa uttaradvāre ṭhapitanidhānaṃ satasahassamattaṃ atthīti. Natthi devāti. Tenahi paññāsasahassāni cattāḷīsa tiṃsa vīsati dasa pañca cattāri tayo dve eko kahāpaṇo aḍḍho pādo cattāro māsakā tayo dve eko māsakoti pucchi. Sabbaṃ paṭikkhipitvā aḍḍhamāsakoti vutte āma deva ettakaṃ mayhaṃ dhanaṃ taṃ āharitvā tāya saddhiṃ abhiramissāmīti gacchāmi tāya pītiyā tena somanassena na maṃ esa vātātapo tapatīti. Atha naṃ rājā bho purisa evarūpe ātape tattha mā gami ahante aḍḍhamāsakaṃ dassāmīti āha. Deva tumhākaṃ kathāya ṭhatvā tañca gaṇhissāmi itarañca na nāsessāmi mama gamanaṃ ahāpetvā tampi gahessāmīti. Bho puriso nivatta māsakaṃ te dassāmi dve māsaketi evaṃ vaḍḍhetvā koṭiṃ koṭisataṃ aparimitaṃ dhanaṃ dassāmi nivattāti vuttepi deva taṃ gahetvā itarampi gaṇhissāmicceva āha. Tato seṭṭhiṭṭhānādīhi ṭhānantarehi palobhito yāva oparajjā tatheva vatvā upaḍḍharajjaṃ te dassāmi nivattāti vutte sampaṭicchi. Rājā gaccha mama sahāyassa massuṃ kāretvā nahāpetvā alaṅkaritvā ānetha nanti amacce āṇāpesi. Āmaccā tathā akaṃsu. Rājā rajjaṃ dvidhā bhinditvā tassa upaḍḍharajjaṃ dāpesi. So pana taṃ gahetvāpi aḍḍhamāsakapemena uttarapassaṃ gatoyevāti vadanti. So aḍḍhamāsakarājā nāma ahosi. Te samaggā sammodamānā rajjaṃ kārentā ekadivasaṃ uyyānaṃ gamiṃsu. Tattha kīḷitvā udayarājā aḍḍhamāsakarañño aṅke sīsaṃ katvā nipajji. Tasmiṃ niddaṃ okkante parivāramanussā kīḷānubhavanavasena tattha tattha agamaṃsu. Aḍḍhamāsakarājā kiṃ me niccakālaṃ upaḍḍharajjena imaṃ māretvā ahaṃeva rajjaṃ kāressāmīti khaggaṃ abbahitvā paharissāmi nanti cintetvā puna ayaṃ rājā maṃ daliddaṃ kapaṇamanussaṃ attanā samānaṃ katvā mahante issariye patiṭṭhāpesi evarūpaṃ nāma yasadāyakaṃ māretuṃ mama icchā uppannā ayuttaṃ vata me katanti satiṃ paṭilabhitvā khaggaṃ pavesesi. Athassa dutiyampi tatiyampi tatheva cittaṃ uppajji. Tato cintesi idaṃ cittaṃ punappunaṃ uppajjamānaṃ pāpakamme yojeyyāti so asiṃ bhūmiyaṃ khipitvā rājānaṃ uṭṭhāpetvā khamāhi devāti pādesu pati. Nanu samma tava mamantare doso natthīti. Atthi mahārāja ahaṃ idaṃ nāma akāsinti. Tenahi samma khamāmi te icchanto pana rajjaṃ kārehi ahaṃ uparājā hutvā upaṭṭhahissāmīti. So na me deva rajjenattho ayaṃ hi taṇhā maṃ apāyesu nibbattāpessati tava rajjaṃ tvameva gaṇha Ahaṃ pabbajissāmi diṭṭhamme kāmassa mūlaṃ ayaṃ hi saṅkappentassa vaḍḍhati na dāni naṃ ito paṭṭhāya saṅkappessāmīti udānaṃ udānento catutthaṃ gāthamāha
addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi
na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hohisīti.
Tattha evanti evaṃ mama antare. Na hohisīti na uppajjissasīti.
Evañca pana vatvā puna kāmesu anuyuttassa mahājanassa dhammaṃ desento pañcamaṃ gāthamāha
appāpi kāmā na alaṃ bahūhipi na tappati
ahahā bālalapanā paṭivijjhetha jaggatoti.
Tattha ahahāti saṃvegadīpanaṃ. Jaggatoti jagganto. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja imassa mahājanassa appāpi vatthukāmakilesakāmā na alaṃ pariyattāva bahūhipi ca tehi na tappateva aho ime mama rūpā mama saddāti lapanato bālalapanā kāmā ime vipassanaṃ vaḍḍhetvā bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto jagganto kulaputto paṭivijjhetha pariññāpahānābhisamayehi abhisametvā pajaheyya.
Evaṃ so mahājanassa dhammaṃ desetvā udayarājānaṃ rajjaṃ paṭicchādetvā mahājanaṃ assumukhaṃ rudamānaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattesi. Tassa pabbajitakāle udayarājā taṃ udānaṃ sakalaṃ katvā udānento chaṭṭhaṃ gāthamāha
Appassa kammassa phalaṃ mamayidaṃ
udayo ajjhagamā mahattapattaṃ
suladdhalābhā vata māṇavassa
yo pabbaji kāmarāgaṃ pahāyāti.
Tattha udayoti attānaṃ sandhāya vadati. Mahattapattanti mahantabhāvaṃ pattaṃ vipulaṃ issariyaṃ ajjhagamā. Māṇavassāti sattassa mayhaṃ sahāyassa suladdhalābhā. Yo kāmarāgaṃ pahāya pabbajitoti adhippāyenevamāha.
Imissā pana gāthāya na koci atthaṃ jānāti. Atha naṃ ekadivasaṃ aggamahesī gāthāya atthaṃ pucchi. Rājā na kathesi. Eko panassa gaṅgamālo nāma maṅgalanahāpito so rañño massuṃ karonto paṭhamaṃ khuraparikammaṃ katvā pacchā saṇḍāsena lomāni gaṇhāti. Rañño ca khuraparikammakāle sukhaṃ hoti lomaharaṇakāle dukkhaṃ. So paṭhamaṃ tassa varaṃ dātukāmo hoti pacchā sīsacchedaṃ ākaṅkhati. Athekadivasaṃ bhadde amhākaṃ maṅgalakappakova bāloti deviyā tamatthaṃ ārocetvā kiṃ pana deva kātuṃ vaṭṭatīti vutte paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammanti āha. Sā kappakaṃ pakkosāpetvā tāta idāni massukaraṇadivase paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ kareyyāsi raññā varaṃ gaṇhāhīti vutte aññena me deva attho natthi tumhākaṃ udānagāthāya atthaṃ ācikkhathāti vadeyyāsi ahante bahuṃ dhanaṃ Dassāmīti āha. So sādhūti sampaṭicchitvā massukaraṇadivase paṭhamaṃ saṇḍāsaṃ gaṇhi kiṃ bhaṇe gaṅgamāla apubbante karaṇanti raññā vutte deva kappakā nāma akatapubbampi karontīti vatvā paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ akāsi. Rājā varaṃ gaṇhāhīti āha. Deva aññena me attho natthi udānagāthāya atthaṃ kathethāti. Rājā attano daliddakāle kathetuṃ lajjanto tāta iminā te varena ko attho aññaṃ gaṇhāhīti āha. Etaṃ me dehi devāti. So mulāvādabhayena sādhūti sampaṭicchitvā kummāsapiṇḍajātake vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahāpetvā ratanapallaṅke nisīditvā ahaṃ gaṅgamāla purimabhave imasmiṃyeva nagareti sabbaṃ purimakiriyaṃ ācikkhitvā iminā kāraṇena upaḍḍhagāthaṃ āha sahāyo pana me pabbajito ahaṃ pamatto hutvā rajjameva kāremi iminā kāraṇena upaḍḍhagāthaṃ vadāmīti udānassa atthaṃ kathesi. Taṃ sutvā kappako upaḍḍhuposathakammena kira raññā ayaṃ sampatti laddhā kusalaṃ nāma kātabbaṃ yannūnāhaṃ pabbajitvā attano patiṭṭhaṃ kareyyanti cintetvā ñātibhogaparivaṭṭaṃ pahāya rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā himavantaṃ ajjhogahetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiṃ patvā iddhiyā nibbattapattacīvaradharo gandhamādanapabbate pañca vassāni vasitvā bārāṇasīrājānaṃ olokessāmīti ākāsenāgantvā maṅgalauyyāne maṅgalasilāyaṃ nisīdi. Uyyānapālo sañjānitvā gantvā rañño ārocesi deva gaṅgamālo Paccekabuddho hutvā ākāsenāgantvā maṅgalauyyāne nisinnoti. Rājā sutvā paccekabuddhaṃ vandissāmīti vegena nikkhami. Rājamātā puttena saddhiṃyeva nikkhami. Rājā uyyānaṃ pavisitvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ parisāya. So raññā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto kiṃ brahmadatta appamattosi dhammena rajjaṃ kāresi dānādīni puññāni karosīti rājānaṃ kulanāmena ālapitvā paṭisanthāraṃ karoti. Taṃ sutvā rañño mātā ayaṃ hīnajacco malamajjako nahāpitaputto attānaṃ na jānāti mama puttaṃ paṭhavissaraṃ jātikhattiyaṃ brahmadattāti nāmenālapatīti kujjhitvā sattamaṃ gāthamāha
tapasā pajahanti pāpakammaṃ
tapasā nahāpitakumbhakārabhāvaṃ
tapasā abhibhuyya gaṅgamāla
nāmenālapasijja brahmadattanti.
Tassattho ime tāva sattā tapasā attano katena tapoguṇena pāpakammaṃ jahanti kiṃ panete nahāpitakumbhakārabhāvampi jahanti yaṃ tvaṃ gaṅgamāla attano tapasā abhibhuyya mama puttaṃ brahmadatta- nāmenālapasi paṭirūpaṃ na te etanti.
Rājā mātaraṃ vāretvā paccekabuddhassa guṇaṃ pakāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha
sandiṭṭhikameva amma passatha
khantisoraccassa ayaṃ vipāko
So sabbajanassa vandito ahū
taṃ vandāma sarājikā samaccāti.
Tattha khantisoraccassāti adhivāsanakkhantiyā ca soraccassa ca. Taṃ vandāmāti idāni taṃ mayaṃ sarājikā samaccā sabbeva vandāma passatha amma khantisoraccānaṃ vipākanti.
Raññā mātari vāritāya sesamahājano uṭṭhahitvā ayuttaṃ te deva evarūpassa hīnajaccassa tumhe nāmenālapananti āha. Rājā mahājanaṃ paṭibāhitvā tassa guṇaṃ kathetuṃ osānagāthamāha
mā kiñci avacuttha gaṅgamālaṃ
muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ
eso hi atarī aṇṇavaṃ
yaṃ taritvā vicaranti vītasokāti.
Tattha muninanti āgārikānāgārikasekhāsekhapaccekamuniṃ. Monapathesu sikkhamānanti pubbabhāgapaṭipadāya bodhipakkhiyadhammasaṅkhātesu monapathesu sikkhamānaṃ. Aṇṇavanti saṃsārasamuddaṃ.
Evaṃ vatvā rājā paccekabuddhaṃ vanditvā bhante mayhaṃ mātu khamathāti āha. Khamāmi mahārājāti. Rājaparisāpi naṃ khamāpesi. Rājā attānaṃ nissāya vasanatthāya naṃ paṭiññaṃ yāci. Paccekabuddho paṭiññaṃ adatvā sarājikāya parisāya passantiyāva ākāse ṭhatvā rañño ovādaṃ datvā gandhamādanameva gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ upāsakā Uposathavāso nāma vasitabbayuttakoti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā paccekabuddho parinibbāyi aḍḍhamāsakarājā āndo ahosi mātā mahāmāyā aggamahesī rāhulamātā udayarājā pana ahamevāti.
Gaṅgamālajātakaṃ pañcamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗