ปทกุศลมาณวชาดก
ว่าด้วยภัยที่เกิดแต่ที่พึ่งอาศัย
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๒๕๕ · บรรทัด ๕๒๔๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภทารกคนหนึ่ง จึงตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่า พหุสฺสุตํ ดังนี้.
ได้ยินว่า ทารกนั้นเป็นบุตรของกุฎุมพีในนครสาวัตถี ได้เป็นผู้ฉลาดในการสังเกตรอยเท้า ในเวลาที่ตนมีอายุเพียงเจ็ดขวบเท่านั้น. ครั้งนั้น บิดาของเขาคิดว่าจักทดลองลูกคนนี้ จึงได้ไปเรือนของเพื่อนโดยที่ทารกนั้นไม่รู้เลย ทารกนั้นก็มิได้ถามที่ไปของบิดา เดินไปโดยสังเกตรอยเท้าของบิดา ได้ไปยินอยู่ที่สำนักของบิดา.
อยู่มาวันหนึ่ง บิดาได้ถามทารกนั้นว่า ลูกรัก เมื่อพ่อไปก็ไปโดยมิให้เจ้ารู้ แต่เจ้ารู้ที่ไปของพ่อได้อย่างไร ? เขากล่าวตอบบิดาว่าพ่อจ๋า ฉันจำรอยเท้าของพ่อได้ ฉันฉลาดในการสังเกตรอยเท้า. ลำดับนั้น บิดาของเขาต้องการจะทดลองอีก เมื่อบริโภคอาหารเช้าแล้ว ออกจากเรือนไปยังเรือนของผู้ที่คุ้นเคยซึ่งอยู่ติด ๆ กัน แล้วออกจากเรือนนั้นไปยังเรือนที่ ๓ ออกจากเรือนที่ ๓ มายังประตูเรือนของตนอีกแล้วออกจากประตูเรือนของตนไปยังประตูเมืองทิศอุดร ออกประตูนั้นอ้อมเมืองไปทางซ้าย ไปถึงพระเชตวันวิหาร ถวายบังคมพระศาสดาแล้วนั่งฟังธรรมอยู่. ทารกถามพวกบ้านว่า พ่อฉันไปไหน เมื่อได้รับคำตอบว่าไม่ทราบ จึงได้สังเกตรอยเท้าของบิดา ตั้งต้นแต่เรือนของผู้ที่คุ้นเคยซึ่งอยู่ติด ๆ กัน ไปตามทางที่บิดาไปนั่นแหละ จนถึงพระเชตวันวิหาร ถวายบังคมพระศาสดาแล้วไปยืนอยู่ใกล้ ๆ บิดา เมื่อบิดาถามว่า ลูกรัก เจ้ารู้ว่าพ่อมาในที่นี้หรือ ? เขาตอบว่า ฉันจำรอยเท้าพ่อไปจึงได้มา โดยสังเกตรอยเท้า. พระศาสดาตรัสถามว่า พูดอะไรกันอุบาสก ? เมื่อกุฎุมพีกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เด็กคนนี้ฉลาดสังเกตรอยเท้า ข้าพระองค์ทดลองเด็กนี้จึงได้มาโดยอุบายนี้ แลเด็กนี้ครั้นไม่เห็นข้าพระองค์ในเรือน ได้มาโดยสังเกตรอยเท้าข้าพระองค์ จึงตรัสว่า อุบาสกการจำรอยเท้าบนพื้นดินได้ไม่น่าอัศจรรย์ บัณฑิตก่อน ๆ จำรอยเท้าในอากาศได้ กุฎุมพีนั้นกราบทูลอาราธนาให้ตรัสเรื่องราว จึงทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระอัครมเหสีของพระองค์ประพฤตินอกใจ เมื่อพระราชาตรัสถามก็สบถสาบานว่า ถ้าหม่อมฉันประพฤตินอกใจพระองค์ขอให้หม่อมฉันเป็นยักษิณีมีหน้าเหมือนม้า. ต่อจากนั้นพระนางได้สิ้นพระชนม์ เกิดเป็นยักษิณีมีหน้าเหมือนม้า ที่เชิงเขาแห่งหนึ่งอยู่ในคูหาจับมนุษย์ที่สัญจรไปมาในดงใหญ่ ในทางที่ไปจากตันดงถึงปลายดงเคี้ยวกินเป็นอาหาร ได้ยินว่านางยักษิณีนั้น ไปบำเรอท้าวเวสวัณอยู่๓ ปี ได้รับพรให้เคี้ยวกินมนุษย์ได้ในที่ยาว ๓๐โยชน์ กว้าง ๕ โยชน์.
อยู่มาวันหนึ่ง พราหมณ์รูปงามคนหนึ่ง เป็นผู้มั่งคั่งมีโภคทรัพย์มากแวดล้อมไปด้วยมนุษย์จำนวนมาก เดินมาทางนั้น นางยักษิณีเห็นดังนั้นมีความยินดีจึงวิ่งไป พวกมนุษย์ผู้เป็นบริวารพากันหนีไปหมด นางยักษิณีวิ่งเร็วอย่างลม จับพราหมณ์ได้แล้วให้นอนบนหลังไปคูหา เมื่อได้ถูกต้องกับบุรุษเข้าก็เกิดสิเนหาในพราหมณ์นั้นด้วยกิเลส จึงมิได้เคี้ยวกินเขาเอาไว้เป็นสามีของตน แล้วทั้ง ๒ ต่างก็อยู่ร่วมกันด้วยความสามัคคีตั้งแต่นั้นมา นางยักษิณีก็เที่ยวจับมนุษย์ถือเอาผ้า ข้าวสารและน้ำมันเป็นต้น มาปรุงเป็นอาหารมีรสเลิศต่างๆ ให้สามี ตนเองเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ เวลาที่นางจะไปไหนนางได้เอาหินแผ่นปิดประตูถ้ำก่อนแล้วจึงไป เพราะกลัวพราหมณ์จะหนี เมื่อเขา ๒ คนอยู่กันอย่างปรีดาปราโมทย์เช่นนี้ พระโพธิสัตว์เคลื่อนจากฐานะที่พระองค์เกิดมาถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางยักษิณีนั้น เพราะอาศัยพราหมณ์ พอล่วงไปได้ ๑๐ เดือน นางยักษิณีก็คลอดบุตร นางได้มีความสิเนหาในบุตรและพราหมณ์มา ได้เลี้ยงดูคนทั้ง ๒ เป็นอย่าง ต่อมาเมื่อบุตรเจริญวัยแล้ว นางยักษิณีได้ให้บุตรเข้าไปภายในถ้ำพร้อมกับบิดาแล้วปิดประตูเสีย ครั้นวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์รู้ว่านางยักษิณีนั้นไปแล้ว จึงได้เอาศิลาออกพาบิดาไปข้างนอก นางยักษิณีมาถามว่า ใครเอาศิลาออก เมื่อพระโพธิสัตว์ตอบว่า ฉันเอาออกจ้ะแม่ ฉันไม่สามารถนั่งอยู่ในที่มืด นางก็มิได้ว่าอะไรเพราะรักบุตร.
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ถามบิดาว่า พ่อจ๋า เหตุไรหน้าของแม่ฉันจึงไม่เหมือนหน้าของพ่อ. พราหมณ์ผู้เป็นบิดากล่าวว่า ลูกรักแม่ของเจ้าเป็นยักษิณีที่กินเนื้อมนุษย์ เราสองพ่อลูกนี้เป็นมนุษย์. พระโพธิสัตว์กล่าวว่า พ่อจ๋า ถ้าเช่นนั้นเราจะอยู่ในที่นี้ทำไม ไปเถิดพ่อเราไปแดนมนุษย์กันเถิด. พราหมณ์ผู้เป็นบิดากล่าวว่า ลูกรัก ถ้าเราหนีแม่ของเจ้าก็จักฆ่าเราทั้งสองเสีย พระโพธิสัตว์พูดเอาใจบิดาว่า อย่ากลัวเลยพ่อ ฉันรับภาระพาพ่อไปให้ถึงแดนมนุษย์. ครั้นวันรุ่งขึ้น เมื่อมารดาไปแล้วได้พาบิดาหนี นางยักษิณีกลับมาไม่เห็นคนทั้ง ๒ นั้นจึงวิ่งไปเร็วอย่างลม จับคนทั้ง ๒ นั้นได้แล้วกล่าวว่า พราหมณ์ ท่านหนีทำไม ท่านอยู่ที่นี้ขาดแคลนอะไรหรือ ? เมื่อพราหมณ์กล่าวว่า น้องรักเธออย่าโกรธพี่เลย ลูกของเธอพาพี่หนีดังนี้ นางก็มิได้ว่าอะไรแก่เขาเพราะความสิเนหาในบุตร ปลอบโยนคนทั้ง ๒ ให้เบาใจแล้วพาไปยังที่อยู่ของตน. ในวันที่ ๓ นางยักษิณีก็ได้นำคนทั้ง ๒ ซึ่งหนีไปอยู่อย่างนั้นกลับมาอีก.
พระโพธิสัตว์คิดว่า แม่ของเราคงจะมีที่ที่เป็นเขตกำหนดไว้ทำอย่างไรเราจึงจะถามถึงแดนที่อยู่ในอาณาเขตของแม่นี้ได้ เมื่อถามได้เราจักหนีไปให้เลยเขตแดนนั้น. วัน ๑ พระโพธิสัตว์กอดมารดานั่งลงณ ที่ควรแห่ง ๑ แล้วกล่าวว่า แม่จ๋า บรรดาของที่เป็นของแม่ย่อมตกอยู่แก่พวกลูก ขอแม่ได้โปรดบอกเขตกำหนดพื้นดินที่เป็นของแม่แก่ฉัน นางยักษิณีบอกที่ซึ่งยาว ๓๐ โยชน์ กว้าง ๕ โยชน์ มีภูเขาเป็นต้นเป็นเครื่องหมายในทิศทั้งปวงแก่บุตรแล้วกล่าวว่า ลูกรัก เจ้าจงกำหนดที่นี้ซึ่งมีอยู่เพียงเท่านี้ไว้ ครั้นล่วงไปได้ ๒, ๓ วัน เมื่อมารดาไปดงแล้ว พระโพธิสัตว์ได้แบกบิดาขึ้นคอวิ่งไปโดยเร็วอย่างลม ตามสัญญาที่มารดาให้ไว้ ถึงฝั่งแม่น้ำอันเป็นเขตกำหนด นางยักษิณีกลับมาเมื่อไม่เห็นคนทั้ง ๒ ก็ออกติดตาม พระโพธิสัตว์พาบิดาไปถึงกลางแม่น้ำนางยักษิณีไปยืนอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำ รู้ว่าคนทั้ง ๒ ล่วงเลยเขตแดนของตนไปแล้ว จึงยืนอยู่ที่นั้นเอง วิงวอนบุตรและสามีว่า ลูกรัก เจ้าจงพาพ่อกลับมา แม่มีความผิดอะไรหรือ ? อะไร ๆ ไม่สมบูรณ์แก่พวกท่านเพราะอาศัยเราหรือ ? กลับมาเถิด ผัวรัก ดังนี้. ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ข้ามแม่น้ำไปแล้ว นางยักษิณีวิงวอนบุตรว่า ลูกรัก เจ้าอย่าได้ทำอย่างนี้เจ้าจงกลับมาเถิด. พระโพธิสัตว์กล่าวว่า แม่ ฉันและพ่อเป็นมนุษย์แม่เป็นยักษิณี ฉันไม่อาจอยู่ในสำนักของแม่ได้ตลอดกาล ฉะนั้นฉันกับพ่อจักไม่กลับ. นางยักษิณีถามว่า เจ้าจักไม่กลับหรือลูกรัก. พระโพธิสัตว์ตอบว่า ใช่ ลูกจะไม่กลับดอกแม่ นางยักษิณีกล่าวว่า ลูกรัก ถ้าเจ้าจักไม่กลับก็ตามเถิด ขึ้นชื่อว่าชีวิตในโลกนี้เป็นของยาก คนที่ไม่รู้ศิลปวิทยาไม่อาจที่จะดำรงชีพอยู่ได้ แม่รู้วิชาอย่างหนึ่งชื่อจินดามณีด้วยอานุภาพของวิชานี้ อาจที่จะติดตามรอยเท้าของผู้ที่หายไปแล้วสิ้น๑๒ ปีเป็นที่สุด วิชานี้จักเป็นเครื่องเลี้ยงชีวิตเจ้า ลูกรัก เจ้าจงเรียนมนต์อันหาค่ามิได้นี้ไว้ ว่าดังนั้นแล้วทั้ง ๆ ที่ถูกความทุกข์เห็นปานนั้นครอบงำ นางก็ได้สอนมนต์ให้ด้วยความรักลูก. พระโพธิสัตว์ยืนอยู่ในแม่น้ำนั่นเอง. ไหว้มารดาแล้วประณมมือเรียนมนต์ ครั้นเรียนได้แล้วได้ไหว้มารดาอีก แล้วกล่าวว่า แม่ ขอแม่จงไปเถิด นางยักษิณีกล่าวว่า ลูกรัก เมื่อเจ้าและพ่อของเจ้าไม่กลับ ชีวิตของแม่ก็จักไม่มี แล้วกล่าวคาถาว่า :-
ลูกรัก เจ้าจงมาหาแม่ จงกลับไปอยู่กับ แม่เถิด อย่าทำให้แม่ไม่มีที่พึ่งเลย เมื่อแม่ ไม่ได้เห็นลูกก็ต้องตายในวันนี้.
ครั้นกล่าวแล้ว นางยักษิณีได้ทุบหน้าอกของตนเอง. ทันใดนั้นหทัยของนางได้แตกทำลาย เพราะความเศร้าโศกถึงบุตร. นางตายแล้วล้มลงไปในที่นั้นนั่นเอง. ขณะนั้นพระโพธิสัตว์ทราบว่ามารดาตาย จึงเรียกบิดาไปใกล้มารดาแล้วทำเชิงตะกอนเผาศพมารดา ครั้นเผาเสร็จแล้วได้บูชาด้วยดอกไม้นานาชนิด พลางร้องไห้คร่ำครวญพาบิดาไปนครพาราณสี ยืนอยู่ที่ประตูพระราชนิเวศน์ให้กราบทูลแด่พระเจ้าพาราณสีว่า มีมาณพผู้ฉลาดสังเกตรอยเท้ามายืนอยู่ที่พระทวารขอเข้าเฝ้า เมื่อได้รับเชื้อเชิญว่า ถ้าเช่นนั้นจงเข้ามาเถิด ได้เข้าไปถวายบังคมพระเจ้าพาราณสี เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า นี่แน่ะเจ้า เจ้ารู้ศิลปวิทยาอะไร ? จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์รูวิชาที่สามารถไปตามรอยเท้าแล้วจับคนที่ลักสิ่งของไปแล้วนานถึง ๑๒ ปีได้. พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นท่านจงรับราชการอยู่กับเรา. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่าเมื่อข้าพระองค์ได้รับพระราชทานทรัพย์วันละพัน จึงจะขอรับราชการ พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า ดีแล้วพ่อ เจ้าจงรับราชการเถิดพระเจ้าพาราณสีรับสั่งให้พระราชทานทรัพย์วันละพันทุกวันแล้ว.
อยู่มาวัน ๑ ปุโรหิตกราบทูลพระเจ้าพาราณสีว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า. เราทั้หลายไม่รู้ว่ามาณพนั้นจะมีศิลปะนั้นหรือไม่มี เพราะเขายังมิได้ทำกรรมอย่างใดอย่าง ๑ ด้วยอานุภาพของศิลปวิทยา ควรจักทดลองมาณพนั้นก่อน พระราชารับสั่งว่า ดีแล้ว ทั้ง ๒ คนจึงให้สัญญาแก่เจ้าพนักงานรักษารัตนะ แล้วถือเอาแก้วดวงสำคัญลงจากปราสาท เดินวนเวียนภายในพระราชนิเวศน์ ๓ ครั้ง แล้วพาดบันไดลงข้างนอกปลายกำแพง เข้าไปศาลยุติธรรม นั่งในศาลนั้นแล้วเดินกลับมาพาดบันได ลงภายในพระราชนิเวศน ์ ทางปลายกำแพง เดินไปยังฝั่งสระโบกขรณีภายในพระราชวัง เวียนสระโบกขรณี ๓ รอบ แล้วลงไปวางสิ่งของไว้ในสระโบกขรณี แล้วจึงไปขึ้นปราสาท. วันรุ่งขึ้นได้เกิดโกลาหลกันว่า ได้ยินว่า พวกโจรลักแก้วไปจากพระราชนิเวศน์ พระราชาทำเป็นทรงทราบ รับสั่งให้เรียกพระโพธิสัตว์มาแล้วตรัสว่า นี่แน่ะเจ้าแก้วมีค่ามาก ถูกโจรลักไปจากพระราชนิเวศน์ เอาเถิด เจ้าควรติดตามแล้วนั้นมาให้ได้. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า สิ่งของที่โจรลักไปแล้วนานถึง ๒ ปี ข้าพระองค์ยังสามารถติดตามรอยเท้าโจรนำคืนมาได้อย่างไม่น่าแปลกสิ่งของที่ถูกลักไปเมื่อคืนนี้ ข้าพระองค์จักสามารถนำมาให้ในวันนี้แน่ ขอพระองค์อย่าได้ทรงปริวิตก สิ่งของนั้นเลย พระราชารับสั่งว่า นี่แน่ะเจ้าถ้าเช่นนั้น เจ้าจงนำมาเถิด พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ดีแล้ว พระเจ้าข้า แล้วยืนขึ้นที่ท้องพระโรงไหว้มารดาร่ายมนต์จินดามณี แล้วกราบทูลว่า รอยเท้าของโจร ๒ คนปรากฏพระเจ้าข้า แล้วตามรอยเท้าของพระราชาและปุโรหิตเข้าไปยังห้องสิริมงคล ออกจากห้องนั้นลงจากปราสาทวนเวียนอยู่ในพระราชนิเวศน์ ๓ ครั้ง แล้วไปใกล้กำแพงตามรอยเท้านั่นแหละ ยืนบนกำแพงแล้วกล่าวว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าพ้นจากำแพงในที่นี้ไปแล้วรอยเท้าปรากฏในอากาศ ขอพระองค์จงพระราชทานบันได แล้วให้พาดบันไดลงทางปลายกำแพง ไปศาลยุติธรรมตามรอยเท้านั้นแหละ แล้วเดินกลับมายังพระราชนิเวศน์อีก ให้พาดบันไดแล้วลงทางปลายกำแพงไปสระโบกขณีเดินเวียนขวาสระโบกขรณี ๓ ครั้ง แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกโจรลงสระโบกขรณีนี้ แล้วลงไปนำสิ่งของซึ่งดุจตนวางไว้เองมาถวายพระเจ้าพาราณสี แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า โจร ๒ คนนี้เป็นมหาโจรที่พระองค์ทรงรู้จักดี จึงได้ขึ้นพระราชนิเวศน์ตามทางนี้ มหาชนพากันชื่นชมยินดีต่างก็ปรบมือกันยกให้บางพวกก็ยกผ้าขึ้นโบก.
พระราชาทรงพระดำริว่า มาณพนี้เดินไปโดยสังเกตรอยเท้าเห็นจะรู้แต่ตำแหน่งสิ่งของที่พวกโจรวางไว้เท่านั้น แต่ไม่อาจจับโจรได้ที่นั้นพระราชาจึงได้ตรัสกะพระโพธิสัตว์ว่า เจ้านำสิ่งของที่พวกโจรลักไปมาให้เราได้ แต่ไม่อาจจับพวกโจรมาให้เราได้ พระโพธิสัตว์กราบทูลว่าข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกโจรอยู่ในที่นี้ แหละมิได้อยู่ไกลเลย พระราชามีพระดำรัสว่า ใครเป็นโจร ใครเป็นโจร ? พระโพธิสัตว์กราบทูลว่าข้าแต่มหาราชเจ้า ผู้ใดย่อมอยากได้อยู่ผู้นั่นแหละเป็นโจร เมื่อได้สิ่งของของพระองค์มาแล้ว จะประโยชน์อะไรด้วยพวกโจรอีกเล่า ขอพระองค์อย่าได้ถามถึงเลย. พระราชามีรับสั่งว่า นี่แน่ะเจ้า เราให้ทรัพย์แก่เจ้าวันละพันทุกวันเจ้าจงจับพวกโจรมาให้เรา. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ทรัพย์ที่หายไปพระองค์ก็ได้แล้ว จะประโยชน์อะไรด้วยพวกโจรอีกเลย. พระราชามีรับสั่งว่า นี่แน่ะเจ้า เราได้พวกโจรเหมาะกว่าได้ทรัพย์ พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์จักไม่กราบทูลแต่พระองค์ว่า คนเหล่านี้เป็นโจรแต่จักนำเรื่องที่เป็นไปแล้วในอดีตมากราบทูลพระองค์ ถ้าพระองค์ทรงพระปรีชาก็จะทรงทราบเรื่องนั้น ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว ได้นำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้.
ข้าแต่มหาราชเจ้า ในอดีตกาล มีมาณพนักฟ้อนคนหนึ่ง ชื่อปาฏลี อยู่ในบ้านน้อยริมฝั่งแม่น้ำไม่ไกลพระนครพาราณสีนัก วัน ๑มีการมหรสพ เขาพาภรรยาไปพระนครพาราณสี ฟ้อนรำขับร้องได้ทรัพย์ ครั้นเลิกการมหรสพแล้ว ได้ซื้อสุราอาหารเป็นจำนวนมากเดินกลับบ้านของตน ถึงฝั่งแม่น้ำเห็นน้ำใหม่กำลังไหลมา จึงนั่งบริโภคอาหารดื่มสุราเมาจนไม่รู้กำลังของตน เอาพิณใหญ่ผูกคอแล้วลงน้ำจับมือภรรยาพูดว่า เราไปกันเถิด แล้วว่ายข้ามแม่น้ำไป. น้ำได้เข้าไปตามช่องพิณ. ครานั้น พิณนั้นได้ถ่วงเขาจมลงในน้ำ. ฝ่ายภริยาของเขารู้ว่าสามีจมน้ำ จึงสลัดเขาขึ้นไปยืนอยู่บนฝั่ง. มาณพนักฟ้อนจมน้ำผลุบโผล่ ๆ อยู่ ดื่มน้ำเข้าไปจนเต็มท้อง ลำดับนั้น ภรรยาของเขาจึงคิดว่าสามีของเราจักตายในบัดนี้ เราจักขอเพลงขับไว้สักบท ๑ เอาไว้ขับในท่ามกลางบริษัทเลี้ยงชีพ คิดดังนี้แล้วจึงได้กล่าวว่า พี่ พี่กำลังจะจมน้ำ ขอท่านจงให้เพลงขับแก่ฉันบท ๑ ฉันจักเลี้ยงชีพด้วยเพลงขับนั้น แล้วกล่าวคาถาว่า :-
แม่น้ำคงคาพัดพาเอามาณพชื่อปาฏลี ผู้คง แก่เรียน มีถ้อยคำไพเราะให้ลอยไป พี่ผู้ถูก น้ำพัดไป ขอความเจริญจงมีแก่พี่ ขอพี่จงให้ เพลงขับบทน้อย ๆ แก่ฉันสักบท ๑ เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คาถกํ คือเพลงขับบทน้อย ๆ ลำดับนั้น ปาฏลีนักฟ้อนได้กล่าวกะภรรยาว่า น้องรักพี่จักให้เพลงขับแก่เจ้าอย่างไรได้ น้ำซึ่งเป็นที่พึ่งอาศัยของมหาชน บัดนี้กำลังจักฆ่าพี่อยู่แล้วแล้วกล่าวคาถาว่า :-
ชนทั้งหลายย่อมรดผู้ที่ได้รับความทุกข์ ด้วยน้ำใด ชนทั้งหลายย่อมรดผู้ที่เร่าร้อนด้วย น้ำใด เราจักตายในท่ามกลางน้ำนั้น ภัยเกิด แต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๖๖๑–๖๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
นวกนิบาตชาดก ๕๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Padakusalajātakaṃ
bahussutanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dārakaṃ ārabbha kathesi.
So kira sāvatthiyaṃ kuṭumbikaputto sattavassakāleyeva padakusalo ahosi. Athassa pitā imaṃ vīmaṃsissāmīti tassa ajānantasseva mittagharaṃ agamāsi. So pitu gataṭṭhānaṃ apucchitvāva tassa padānusārena gantvā pitu santike aṭṭhāsi. Atha naṃ pitā ekadivasaṃva Pucchi tāta tvaṃ mayi taṃ ajānāpetvā gatepi kathaṃ mama gataṭṭhānaṃ jānāsīti. Tāta padaṃ te sañjānāmi padakusalo ahanti. Athassa vīmaṃsanatthāya pitā bhuttapātarāso gharā nikkhamitvā anantaraṃ paṭivissakagharaṃ gantvā tato tatiyaṃ pavisitvā tatiyagharāni nikkhamitvā puna attano gharadvāraṃ āgantvā tato uttaradvāraṃ gantvā dvārena nikkhamitvā nagaraṃ vāmaṃ karonto jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi. Dārako kahaṃ me pitāti pucchitvā na jānāmāti vutte tassa padānusārena anantaraṃ paṭivissakagharaṃ ādiṃ katvā pitu gatamaggeneva jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pitu santike aṭṭhāsi. Pitarāpi kathaṃ tāta mama idhāgatabhāvaṃ aññāsīti puṭṭho padaṃ sañjānitvā padānusārena āgatomhīti āha. Satthā kiṃ kathesi upāsakāti pucchitvā bhante ayaṃ dārako padakusalo ahaṃ imaṃ vīmaṃsanto iminā nāma upāyena āgato ayampi maṃ gehe adisvā mama padānusāreneva āgatoti vutte anacchariyaṃ upāsaka bhūmiyaṃ padasañjānanaṃ porāṇakapaṇḍitā ākāse padaṃ sañjāniṃsūti vatvā tena yācito atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa aggamahesī aticaritvā raññā pucchitā sace ahaṃ tumhe aticarāmi assamukhī yakkhinī homīti sapathaṃ katvā tato kālaṃ katvā ekasmiṃ pabbatapāde assamukhī yakkhinī hutvā leṇaguhāyaṃ vasamānā mahāaṭaviyaṃ pubbantato Aparantagamanamagge anusañcarante manusse gahetvā khādati. Sā kira tīṇi vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā āyāmato tiṃsa yojane vitthārato pañca yojane ṭhāne manusse khādituṃ labhi. Athekadivasaṃ eko aḍḍho mahaddhano mahābhogo abhirūpo brāhmaṇo bahūhi manussehi parivuto taṃ maggaṃ abhirūhi. Taṃ disvā yakkhinī tussitvā pakkhandi. Parivāramanussā palāyiṃsu. Sā vātavegena gantvā brāhmaṇaṃ gaṇhitvā piṭṭhiyaṃ nipajjāpetvā guhaṃ gacchantī purisasamphassaṃ paṭilabhitvā kilesavasena tasmiṃ sinehaṃ uppādetvā taṃ akhāditvā attano sāmikaṃ akāsi. Te ubhopi aññamaññaṃ samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Tato paṭṭhāya yakkhinī manusse gaṇhantī vatthataṇḍulatelādīnipi gahetvā tassa nānaggarasabhojanaṃ upanetvā attano manussamaṃsaṃ khādati. Gamanakāle ca tassa palāyanabhayena mahatiyā silāya guhadvāraṃ pidahitvā gacchati. Evaṃ tesu sammodamānesu vasantesu bodhisatto nibbattaṭṭhānā cavitvā brāhmaṇaṃ paṭicca tassā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ janetvā putte ca brāhmaṇe ca balavasinehā hutvā ubhopi posesi. Sā aparabhāge putte vuḍḍhippatte puttaṃ pitarā saddhiṃ antoguhāyaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahati. Athekadivasaṃ bodhisatto tassā gatakālaṃ ñatvā silaṃ apanetvā pitaraṃ bahi akāsi. Sā āgantvā kena silā apanītāti vatvā amma mayā apanītā andhakāre nisīdituṃ na sakkomīti vutte puttasinehena na kiñci avoca. Athekadivasaṃ Bodhisatto pitaraṃ pucchi tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ tumhākaṃ aññādisaṃ kiṃ nu kho kāraṇanti. Tāta tava mātā manussamaṃsakhāditukā yakkhinī mayaṃ ubho manussāti. Tāta yadi evaṃ idha kasmā vasāma ehi manussapathaṃ gacchāmāti. Tāta sace mayaṃ palāyissāma ubhopi amhe tava mātā māressatīti. Bodhisatto mā bhāyi tāta tava manussapathasampādanaṃ mama bhāroti pitaraṃ samassāsetvā punadivase mātari gatāya pitaraṃ gahetvā palāyi. Yakkhinī āgantvā te adisvā vātavegena pakkhanditvā te gahetvā brāhmaṇa kiṃ palāyasi kinte idha natthīti vatvā bhadde mā maṃ kujjhi puttote maṃ gahetvā palāyatīti vutte puttasinehena naṃ kiñci avatvā te assāsetvā attano vasanaṭṭhānameva te gahetvā gatā. Evaṃ punapi tatiyadivase palāyante ānesi. Bodhi- satto cintesi mayhaṃ mātu paricchinnena okāsena bhavitabbaṃ yannūnāhaṃ imissā āṇāpavattiṭṭhānasīmaṃ puccheyyaṃ atha naṃ atikkamitvā palāyissāmāti. So ekadivasaṃ mātaraṃ gahetvā ekamantaṃ nisinno amma mātu santakaṃ nāma puttānaṃ pāpuṇāti akkhāhi me attano santakāya bhūmiyā paricchedanti āha. Sā sabbadisāsu pabbatādi- nimittāni kathetvā āyāmato tiṃsayojanaṃ vitthārato pañcayojanaṃ ṭhānaṃ puttassa kathetvā idaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sallakkhehi puttāti āha. So dve tayo divase atikkamitvā mātu aṭaviṃ gatakāle pitaraṃ khandhe āropetvā mātarā dinnasaññāya vātavegena pakkhanditvā Paricchedanadītīraṃ sampāpuṇi. Sāpi āgantvā te apassantī anubandhi. Bodhisatto pitaraṃ gahetvā nadīmajjhaṃ agamāsi. Sā gantvā nadītīre ṭhatvā attano paricchedaṃ atikkantabhāvaṃ ñatvā tattheva ṭhatvā tāta pitaraṃ gahetvā ehi mayhaṃ ko doso tumhākaṃ maṃ nissāya kiṃ nāma na sampajjati nivattetha sāmīti puttañca patiñca yāci. Atha brāhmaṇo nadiṃ otari. Sā puttameva yācantī tāta mā evaṃ kari paṭinivattāhīti āha. Amma mayaṃ manussā tvaṃ yakkhinī na sakkā sabbakālaṃ tava santike vasitunti neva nivattissāmāti. Neva nivattissasi tātāti. Āma ammāti. Tāta yadi na nivattissasi loke jīvitaṃ nāma dukkhaṃ sippaṃ ajānantā jīvituṃ na sakkonti ahaṃ ekaṃ cintāmaṇiṃ nāma vijjaṃ jānāmi tassānubhāvena dvādasasaṃvaccharamatthake gatānampi padānupadaṃ viya sakkā gaṇhituṃ ayaṃ te jīvikā bhavissati uggaṇha tāta taṃ anagghaṃ mantanti tathārūpena dukkhena abhibhūtāpi puttasinehena mantaṃ adāsi. Bodhisatto nadiyā ṭhitakova mātaraṃ vanditvā hattha- kacchapuṭaṃ katvā mantaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā gaccha ammāti āha. Tāta tumhesu anivattantesu mayhaṃ jīvitaṃ natthīti vatvā gāthamāha
ehi putta nivattassu mā anāthaṃ karohi me
ajja puttaṃ apassantī yakkhinī maraṇaṃ gatāti. Yakkhinīpi uraṃ pahari. Tāvadevassā puttasokena hadayaṃ phali. Sā maritvā tattheva patitā. Tadā bodhisatto tassā matabhāvaṃ Ñatvā pitaraṃ pakkositvā mātu santikaṃ gantvā cittakaṃ katvā jhāpetvā āhaḷanaṃ nibbāpetvā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjetvā roditvā paridevitvā pitaraṃ ādāya bārāṇasiyaṃ gantvā rājadvāre ṭhatvā padakusalo māṇavo dvāre ṭhitoti rañño paṭivedetvā tenahi āgacchatūti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā tāta tvaṃ kiṃ sippaṃ jānāsīti vutte deva dvādasasaṃvaccharamatthake hatabhaṇḍaṃ padānupadaṃ gantvā gaṇhituṃ jānāmīti āha. Tenahi maṃ upaṭṭhāhīti. Devasikaṃ sahassaṃ labhanto upaṭṭhahissāmīti. Sādhu tāta upaṭṭhahīti. Rājā devasikaṃ sahassaṃ dāpesi. Athekadivasaṃ purohito rājānaṃ āha mahārāja mayaṃ tassa māṇavassa sippānubhāvena kassaci kammassa akatattā taṃ sippaṃ atthi vā natthi vāti na jānāma vīmaṃsissāma tāva nanti. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā ubhopi janā ratanagopakānaṃ saññaṃ datvā ratanasāraṃ gahetvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ āvijjhitvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena bahi otaritvā vinicchayasālaṃ pavisitvā tattha nisīditvā punāgantvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena otaritvā antepure pokkharaṇiyā tīraṃ gantvā pokkharaṇiṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā otaritvā antopokkharaṇiyaṃ bhaṇḍaṃ ṭhapetvā gantvā pāsādaṃ abhirūhiṃsu. Punadivase rājanivesanato corā kira ratanaṃ hariṃsūti ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā ajānanto viya hutvā Bodhisattaṃ pakkosāpetvā tāta rājanivesanato bahuratanabhaṇḍaṃ hataṃ handa naṃ anuvijjhituṃ vaṭṭatīti āha. Mahārāja dvādasasaṃvacchara- matthake hatabhaṇḍaṃ corānaṃ padānupadaṃ gantvā āharaṇasamatthassa mama anacchariyaṃ ajja rattiṃ hataṃ bhaṇḍaṃ āharituṃ sakkhissāmi taṃ mā cintayitthāti. Tenahi tāta āharāti. So sādhu devāti vatvā mātaraṃ vanditvā mantaṃ parivattetvā mahātale ṭhitova mahārāja dvinnaṃ corānaṃ padaṃ paññāyatīti vatvā rañño ca purohitassa ca padānusārena sirigabbhaṃ pavisitvā tato nikkhamitvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ parigantvā pāsādānusāreneva pākārasamīpaṃ gantvā pākāre ṭhatvā mahārāja imasmiṃ ṭhāne pākārato muñcitvā ākāse padaṃ paññāyati nisseṇiṃ dethāti nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena otaritvā padānusāreneva vinicchayasālaṃ gantvā puna rājanivesanaṃ āgantvā nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena oruyha pokkharaṇiṃ gantvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā mahārāja corā imaṃ pokkharaṇiṃ otiṇṇāti vatvā attanā ṭhapitaṃ viya bhaṇḍakaṃ nīharitvā rañño datvā mahārāja ime dve corā abhiññātamahācorā iminā maggena rājanivesanaṃ abhirūhiṃsūti āha. Mahājano tuṭṭhapahaṭṭho aṅguliyo papphoṭesi. Celukkhepā pavattiṃsu. Rājā cintesi ayaṃ māṇavo padānusārena gantvā corehi ṭhapitabhaṇḍaṭhānameva maññe jānāti core pana gahetuṃ na sakkotīti. Atha naṃ āha corehi hatabhaṇḍaṃ Tāva no tayā āhataṃ core pana no gahetvā dātuṃ sakkhissasīti. Mahārāja idheva corā na dūreti. Ko ca coro ko ca coroti. Mahārāja yo icchati sova coro hoti tumhākaṃ bhaṇḍakassa laddhakālato paṭṭhāya corehi ko attho mā pucchathāti. Tāta ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ sahassaṃ dammi core me gahetvā dehīti. Mahārāja dhane laddhe kiṃ corehīti. Dhanatopi no tāta core laddhuṃ vaṭṭatīti. Tenahi mahārāja ime nāma corāti tumhākaṃ na kathessāmi atīte pavattitakāraṇaṃ pana vo āharissāmi sace tumhe paññavanto taṃ kāraṇaṃ jānathāti so evaṃ vatvā atītaṃ āhari
mahārāja atīte bārāṇasito avidūre nadītīragāmake pāṭalī nāma eko naṭamāṇavo vasati. So ekasmiṃ ussavadivase bhariyaṃ ādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahuṃ surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjitvā suraṃ pivanto nisīditvā matto attano balaṃ ajānanto mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ otaritvā gamissāmīti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ pāvisi. Atha naṃ sā vīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjetvā uttaritvā tīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭalī sakiṃ ummujjati sakiṃ nimmujjati udakaṃ pivitvā uddhumātodaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi mayhaṃ Sāmiko idāni marissati ekaṃ gītakaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvitaṃ kappessāmīti cintetvā sāmi tvaṃ udake nimmujjasi ekaṃ me gītakaṃ dehi tena jīvitaṃ kappessāmīti vatvā gāthamāha
bahussutaṃ cittakathaṃ gaṅgā vahati pāṭaliṃ
vuyhamānaka bhaddante ekaṃ me dehi gāthakanti.
Tattha gāthakanti khuddakagāthaṃ.
Atha naṃ naṭapāṭalī bhadde kathaṃ te gītakaṃ dassāmi idāni mahājanassa paṭisaraṇabhūtaṃ udakaṃ māressatīti vatvā gāthamāha
yena siñcanti dukkhitaṃ yena siñcanti āturaṃ
tassa majjhe marissāmi jātaṃ saraṇato bhayanti.
Bodhisatto imaṃ gāthaṃ dassetvā mahārāja yathā udakaṃ mahājanassa paṭisaraṇaṃ tathā rājānopi tesaṃ santikā bhaye uppajja- māne taṃ bhayaṃ ko paṭibāhissatīti vatvā mahārāja idaṃ kāraṇaṃ paṭicchannaṃ mayā pana paṇḍitavedanīyaṃ katvā kathitaṃ jānāhi mahārājāti āha. Tāta ahaṃ evarūpaṃ paṭicchannaṃ kathaṃ jānāmi core me gahetvā dehīti āha. Athassa mahāsatto tenahi mahārāja idaṃ sutvā jānāhīti aparampi kāraṇaṃ āhari
deva pubbe imissā ca bārāṇasiyā dvāragāme eko kumbhakāro bhājanatthāya mattikaṃ āharanto ekasmiññeva ṭhāne nibaddhaṃ gaṇhitvā antopabbhāraṃ mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇi. Athekadivasaṃ tassa mattikaṃ gaṇhantassa akālamahāmegho uṭṭhahitvā mahāvuṭṭhiṃ Pātesi. Udakaṃ avattharamānaṃ āvāṭaṃ pātesi. Tenassa matthako bhijji. So paridevanto gāthamāha
yattha vījāni rūhanti sattā yattha patiṭṭhitā
sā me sīsaṃ nippīḷeti jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha nippīḷetīti nipatitvā pīḷeti bhindati.
Yathā hi deva mahājanassa paṭisaraṇabhūtā mahāpaṭhavī kumbhakārassa sīsaṃ bhindi evaṃ mahāpaṭhavīsame sabbalokassa paṭisaraṇe narinde uṭṭhāya corakammaṃ karonte ko paṭibāhissati sakkhissasi mahārāja evaṃ paṭicchādetvā kathitaṃ coraṃ jānitunti. Tāta mayhaṃ paṭicchanna- kāraṇaṃ natthi ayaṃ coroti evaṃ me coraṃ gahetvā dehīti. So rājānaṃ rakkhanto tvaṃ coroti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa purisassa gehe āditte so anto pavisitvā bhaṇḍakaṃ nīharāti aññaṃ āṇāpesi. Tasmiṃ pavisitvā nīharante gehadvāraṃ pidahi. So dhūmandho hutvā nikkhamanamaggaṃ alabhanto uppannaḍāhadukkho hutvā anto ṭhito paridevanto gāthamāha
yena bhattāni paccanti sītaṃ yena vihaññati
so maṃ ḍahati gattāni jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so maṃ ḍahatīti so me ḍāhati. Ayameva vā pāṭho.
Mahārāja aggi viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko manusso Ratanabhaṇḍikaṃ hari mā maṃ coraṃ pucchasīti. Tāta mayhaṃ coraṃ dehiyevāti. So rājānaṃ tvaṃ coroti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari
deva pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto vedanāpatto hutvā paridevanto gāthamāha
yena bhattena yāpenti puthū brāhmaṇakhattiyā
so maṃ bhutto byāpādi jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so maṃ bhutto byāpādīti so odano bhutto maṃ byāpādeti māreti.
Mahārāja bhattaṃ viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko bhaṇḍakaṃ hari tasmiṃ laddhe kiṃ coraṃ pucchasīti. Tāta sakkonto coraṃ me dehīti. So aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa vāto uṭṭhahitvā gattāni bhañji. So paridevanto gāthamāha
gimhānaṃ pacchime māse vātamicchanti paṇḍitā
so me bhañjati gattāni jātaṃ saraṇato bhayanti.
Iti mahārāja saraṇato bhayaṃ uppannaṃ jānetaṃ kāraṇanti. Tāta corameva dehīti. So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja atīte himavantappadese sākhāviṭapasampanno mahārukkho ahosi anekasahassānaṃ sakuṇānaṃ nivāso. Tassa dve sākhā Aññamaññaṃ ghaṭṭesuṃ. Tato dhūmo uppajji aggicuṇṇāni patiṃsu. Taṃ disvā sakuṇajeṭṭhako gāthamāha
yaṃ nissitā jagatiruhaṃ (vihaṅgamā) soyaṃ aggiṃ pamuñcati
disvā bhajatha vaṅkaṅgā jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha jagatiruhanti mahiruhaṃ.
Yathā hi deva rukkho pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ evaṃ rājā mahājanassa tasmiṃ corikaṃ karonte ko paṭibāhissati sallakkhehi devāti. Tāta mayhaṃ corameva dehīti. Athassa so aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja ekasmiṃ kāsikagāme aññatarassa kulassa pacchimabhāge kakkhalasuṃsumāranadī atthi. Tassa ca kulassa ekova putto tassa pitari kālakate mātaraṃ paṭijaggi. Tassa mātā anicchamānassevekaṃ kuladhītaraṃ ānesi. Atha sā pubbabhāge sassuṃ sampiyāyitvā pacchā puttadhītāhi vaḍḍhamānā taṃ nīharitukāmā ahosi. Tassāpi mātā tasmiṃyeva ghare vasati. Atha sā sāmikassa santike sassuyā nānappakāraṃ dosaṃ vatvā paribhinditvā ahaṃ te mātaraṃ posetuṃ na sakkomi mārehi nanti vatvā manussamaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ kathaṃ naṃ māremīti vutte niddokkamanakāle naṃ mañcakeneva gahetvā suṃsumāranadiyaṃ khipissāma atha naṃ suṃsumārā khādissantīti āha. Tuyhaṃ pana mātā kuhinti. Tassāyeva santike sayatīti. Tenahi gaccha tassā nipannamañcake rajjuṃ bandhitvā saññaṃ karohīti. Atha Sā tathā katvā katā me saññāti āha. Itaro thokaṃ adhivāsehi manussā tāva sayantūti niddāyanto viya nipajjitvā gantvā taṃ rajjuṃ bhariyāya mātu mañcake bandhitvā bhariyaṃ pabodhe vā ubhopi gantvā mañcakeneva saddhiṃ ukkhipitvā nadiyaṃ pakkhipiṃsu. Tattha naṃ niddāyamānaṃ suṃsumārā viddhaṃsetvā khādiṃsu. Punadivase mātu parivattitabhāvaṃ ñatvā sāmi mama mātā māritā idāni tava mātaraṃ mārehīti vatvā tenahi sādhūti vutte susāne cittakaṃ katvā aggimhi naṃ pakkhipitvā māressāmāti āha. Atha naṃ niddāyamānaṃ ubhopi susānaṃ netvā ṭhapayiṃsu. Tattha sāmiko bhariyaṃ āha aggi te ābhatoti pammuṭṭhā na ābhato sāmīti. Tenahi gantvā ānehīti. Na sakkhissāmi sāmi tayi gatepi ṭhātuṃ na sakkhissāmi ubhopi gacchissāmāti. Tesu gatesu mahallikā sītavātena pabodhitā susānabhāvaṃ ñatvā ime maṃ māretukāmā aggiatthāya gatāti ca upadhāretvā na me balaṃ jānantīti ekaṃ matakalevaraṃ gahetvā mañcake nipajjāpetvā upari pilotikāya paṭicchādetvā sayaṃ palāyitvā tattheva leṇaguhaṃ pāvisi. Itare aggiṃ āharitvā mahallikāti saññāya kalevaraṃ jhāpetvā pakkamiṃsu. Atha ekena ca corena tasmiṃ guhaleṇe pubbe bhaṇḍikā ṭhapitā so taṃ gṇhissāmīti āgantvā mahallikaṃ disvā ekā yakkhinī bhavissati bhaṇḍikā me amanussapariggahitā jātāti ekaṃ bhūtavejjaṃ ānesi. Atha vejjo mantaṃ karonto guhaṃ pāvisi. Atha naṃ Sā āha nāhaṃ yakkhinī ehi ubhopi imaṃ dhanaṃ khādissāmāti. Kathaṃ saddahitabbanti. Tava jivhaṃ mama jivhāya ṭhapehīti. So tathā akāsi. Athassa sā jivhaṃ ḍaṃsitvā chinditvā pātesi. Bhūtavejjo addhā esā yakkhinīti jivhāya lohitaṃ paggharanto viravamāno palāyi. Atha mahallikāpi punadivase maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā nānāratanabhaṇḍikaṃ gahetvā gharaṃ agamāsi. Atha suṇisā taṃ disvā kahaṃ te amma idaṃ laddhanti pucchi. Amma etasmiṃ susāne dārucittakāya jhāpitā evarūpaṃ labhantīti. Tenahi amma mayāpi sakkā laddhunti. Mādisī hutvā labhissasīti. Atha sā pilandhanabhaṇḍikalobhena sāmikassa kathetvā tattha attānaṃ jhāpesi. Atha naṃ punadivase sāmiko taṃ apassanto amma imāya ca velāya tvaṃ āgatā suṇisā pana nāgacchatīti. Taṃ sutvā sā taṃ are pāpapurisa kiṃ matā nāma āgacchantīti tajjetvā gāthamāha
yamānayiṃ somanassaṃ māliniṃ candanussadaṃ
sā maṃ gharā nīharati jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha somanassanti somanassaṃ uppādetvā somanassāti vā pāṭho. Somanassarati hutvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti yamahaṃ imaṃ me nissāya putto puttadhītāhi vaḍḍhissatīti maññāmi mahallikakāle posessatīti māliniṃ candanussadaṃ katvā alaṅkaritvā somanassaṃ ānesiṃ sā maṃ ajja gharā nīharati saraṇato bhayaṃ uppannanti.
Iti mahārāja suṇisā viya sassuyā mahājanassa rājā paṭisaraṇaṃ tato bhaye uppanne kiṃ sakkā kātuṃ sallakkhehi devāti. Taṃ sutvā rājā tāta nāhaṃ tayā āhataṃ kāraṇaṃ jānāmi corameva dehīti. So rājānaṃ rakkhissāmīti puna aparampi kāraṇaṃ āhari
deva pubbe imasmiññeva nagare eko puriso patthanaṃ katvā puttaṃ labhi. So tassa jātakāle putto me laddhoti pītisomanassa- jāto taṃ posetvā vayappattakāle dārena saṃyojetvā aparabhāge jaraṃ patvā kammantaṃ adhiṭṭhātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ putto tvaṃ kammaṃ kātuṃ na sakkosi ito nikkhamāti gehato nīhari. So kicchena kasirena bhikkhāya jīvitaṃ kappento paridevamāno gāthamāha
yena jātena nandissaṃ yassa vibhavamicchisaṃ
so maṃ gharā nicchubhati jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so manti so putto maṃ gharato nīharati svāhaṃ bhikkhaṃ caritvā dukkhaṃ jīvāmi saraṇatoyeva me bhayaṃ jātanti.
Mahārāja yathā pitā nāma mahallako paṭibalena puttena rakkhitabbo evaṃ sabbopi janapado raññā rakkhitabbo idañca bhayaṃ uppajjamānaṃ sabbasatte rakkhantassa rañño santikā uppannaṃ iminā kāraṇena asuko nāma coroti jāna devāti. Taṃ sutvā rājā tāta nāhaṃ kāraṇaṃ vā akāraṇaṃ vā jānāmi corameva dehi tvaññeva vā coro hohīti evaṃ rājā punappunaṃ māṇavaṃ anuyuñji. Atha naṃ so evamāha kiṃ pana mahārāja Ekaṃseneva coraggahaṇaṃ ārocethāti. Āma tātāti. Tenahi asuko ca asuko ca coroti parisamajjhe pakāsessāmīti. Evaṃ karohi tātāti. So tassa vacanaṃ sutvā ayaṃ rājā attānaṃ rakkhituṃ na detīti gaṇhissāmi idāni coranti sannipatite jānapade āmantetvā imā dve gāthā āha
suṇantu me jānapadā negamā ca samāgatā
yatodakaṃ tadādittaṃ yato khemaṃ tato bhayaṃ
rājā vilumpate raṭṭhaṃ brāhmaṇo ca purohito
attaguttā viharatha jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha yatodakaṃ tadādittanti yaṃ udakaṃ tadeva ādittaṃ. Yato khemanti yato rājato khemena bhavitabbaṃ tatova bhayaṃ uppannaṃ. Attaguttā viharathāti tumhedāni anāthā jātā attānaṃ mā vināsetha attanāva guttā hutvā attano santakaṃ dhanadhaññaṃ rakkhatha rājā nāma mahājanassa paṭisaraṇabhūto tatova tumhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ rājā ca purohito ca vilopakhādakacorā sace core gahetukāmattha ime dve gaṇhitvā kammakaraṇaṃ karothāti.
Atha te tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ayaṃ rājā rakkhaṇārahopi samāno idāni aññassupari dosaṃ āropetvā attano bhaṇḍakaṃ sayameva pokkharaṇiyaṃ ṭhapetvā coraṃ pariyesāpeti ito dāni paṭṭhāya puna corakammassa akaraṇatthāya mārema naṃ pāparājānanti. Atha te daṇḍamuggarādihatthā uṭṭhāya tattheva rājānañca purohitañca Pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā mahāsattaṃ abhisiñcitvā rajje patiṭṭhāpesuṃ.
Iti satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anacchariyaṃ upāsaka paṭhaviyaṃ padasañjānanaṃ porāṇakapaṇḍitā evaṃ ākāse padaṃ jāniṃsūti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne upāsako ca putto ca sotāpattiphale patiṭṭhitā. Tadā pitā kassapo ahosi padakusalo māṇavo ahamevāti.
Padakusalajātakaṃ chaṭṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗