ปทกุศลมาณวชาดก
ว่าด้วยภัยที่เกิดแต่ที่พึ่งอาศัย
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๒๕๕ · บรรทัด ๕๒๔๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระโพธิสัตว์แสดงคาถานี้แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าน้ำเป็นที่พึ่งของมหาชนฉันใด แม้พระราชาทั้งหลาย ก็เป็นที่พึ่งของมหาชนฉันนั้น เมื่อภัยเกิดแต่สำนักของพระราชาเหล่านั้นแล้ว ใครจักป้องกันภัยนั้นได้ ดังนี้แล้วกราบทูลอีกว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เรื่องโจรลักพระราชทรัพย์นี้เป็นเรื่องลับ แต่ข้าพระองค์กราบทูลอย่างที่บัณฑิตจะรู้ได้ ขอพระองค์จงทรงทราบเถิด พระพุทธเจ้าข้า พระราชาตรัสว่านี่แน่ะเจ้า เราจะรู้เรื่องลี้ลับเห็นปานนี้ได้อย่างไร เจ้าจะจับโจรมาให้เราเถิด ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ได้กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าถ้าเช่นนั้นพระองค์ทรงสดับเรื่องนี้แล้วจะทรงทราบ แล้วนำเรื่องมาเล่าถวายอีกเรื่องหนึ่ง ดังต่อไปนี้ :-
ข้าแต่พระองค์ ในกาลก่อนที่บ้านใกล้ประตูพระนครพาราณสีนี้มีช่างหม้อคนหนึ่ง เมื่อจะนำดินเหนียวมาเพื่อต้องการปั้นภาชนะ ได้ขุดเอาดินเหนียวในที่แห่งเดียวนั่นเอามาเป็นนิจ จนเป็นหลุมใหญ่ภายในเป็นเงื้อม อยู่มาวันหนึ่ง เมื่อช่างหม้อนั้นกำลังขุดเอาดินเหนียวเมฆก้อนใหญ่ตั้งเค้าขึ้นในเวลาไม่ใช่ฤดูฝน ให้ฝนตกลงมาห่าใหญ่น้ำไหลท่วมหลุมพังทะลายลงไปทับศีรษะนายช่างหม้อนั้นแตก นายช่างหม้อร้องคร่ำครวญอยู่ กล่าวคาถาว่า :-
พืชทั้งหลายงอกงามขึ้นได้บนแผ่นดิน ใด สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ได้บนแผ่นดินใด แผ่นดินนั้นก็พังทับศีรษะของเราแตก ภัยเกิด ขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิปฺปีเฬติ ได้แก่พังทับคือ ทำลาย
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ แผ่นดินใหญ่เป็นที่พึ่งอาศัย ของมหาชน ได้ทำลายศีรษะของนายช่างหม้อฉันใด เมื่อพระราชผู้เป็นจอมแห่งนรชน เป็นที่พึ่งอาศัยแห่งสัตวโลกทั้งหมดเสมอด้วยแผ่นดินใหญ่ มากระทำโจรกรรมอย่างนี้ ใครเล่าจักป้องกันได้ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์สามารถที่จะทรงทราบตัวโจรที่ข้าพระองค์กราบทูลปกปิดไว้ได้ด้วยอุปมาอย่างนี้. พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เหตุที่เราจะปกปิดนั้นไม่มี เจ้าจงจับโจรให้แก่เราโดยชี้ว่าคนนี้แหละเป็นโจรดังนี้ พระโพธิสัตว์เมื่อจะรักษาพระเกียรติคุณพระราชา จึงมิได้กล่าวว่าพระองค์เป็นโจร ได้นำตัวอย่างมากราบทูลถวายอีกเรื่องหนึ่งว่า :-
ข้าแต่มหาราชเจ้า ในกาลก่อน เมื่อไฟไหม้บ้านของบุรุษคนหนึ่งในพระนครนี้แหละ เขาใช้คน ๆ หนึ่งว่า เจ้าจงเข้าไปข้างในขนสิ่งของออก เมื่อคนนั้นกำลังเข้าไปขนของอยู่ประตูเรือนปิด. เขาตามืดเพราะถูกควันหาทางออกไม่ได้เถิดทุกข์ขึ้นเพราะความร้อน ยืนคร่ำครวญอยู่ข้างใน กล่าวคาถาว่า :-
ชนทั้งหลายหุงอาหารด้วยไฟใด บรรเทา ความหนาวด้วยไฟใด ไฟนั้นก็มาไหม้ตัวเรา ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น ทำลายบทว่า โส มํ ฑหติ ความว่า ไฟนั้นไหม้เราอีกอย่างหนึ่งบาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน.
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า มนุษย์คนหนึ่งเป็นที่พึ่งอาศัยของมหาชน ราวกะว่าไฟเป็นที่พึ่งอาศัยฉะนั้น ได้ลักสิ่งของคือรัตนะไป ขอพระองค์อย่าตรัสถามถึงโจรกะข้าพระองค์เลย พระราชาตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เจ้าจงบอกโจรให้แก่เราเถิด พระโพธิสัตว์มิได้กราบทูลพระราชาว่า พระองค์เป็นโจร ได้นำตัวอย่างมาถวายอีกเรื่องหนึ่งว่า :-
ข้าแต่พระองค์ ในกาลก่อนบุรุษคนหนึ่งในพระนครนี้แหละบริโภคอาหารมากเกินไป ไม่อาจย่อยได้ ได้รับทุกขเวทนา คร่ำครวญอยู่ กล่าวคาถาว่า :-
พราหมณ์และกษัตริย์ทั้งหลาย เป็น จำนวนมากเลี้ยงชีพด้วยข้าวสุกใด ข้าวสุกนั้น เราบริโภคแล้ว ก็มาทำเราให้ถึงความพินาศ ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โส มํ ภุตฺโต พฺยาปาทิ ความว่าข้าวสุกนั้นเราบริโภคแล้วก็มาทำเราให้ถึงความพินาศ คือให้ตาย.
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า คนคนหนึ่งเป็นที่พึ่งอาศัยของมหาชน เหมือนข้าวสุกได้ลักสิ่งของไป เมื่อได้สิ่งของนั้นคืนมาแล้ว พระองค์จะถามถึงโจรทำไม พระราชาตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เมื่อเจ้าสามารถก็จงนำโจรมาให้เรา พระโพธิสัตว์ได้นำตัวอย่างมากราบทูลอีกเรื่องหนึ่งว่า:-
ข้าแต่มหาราชเจ้า ในกาลก่อนลมได้ตั้งขึ้นพัดประหารร่างกายของคนคนหนึ่งในพระนครนี้แหละ คนคนนั้นคร่ำครวญอยู่ กล่าวคาถาว่า :-
บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมปรารถนาลมใน เดือนท้ายแห่งฤดูร้อน ลมนั้นมาพัดประหาร ร่างภายเรา ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยด้วยประการดังนี้ ขอพระองค์จงทราบเรื่องนี้เถิด. พระราชาตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เจ้าจงจับโจรเถอะ. เพื่อที่จะให้พระราชาทรงทราบพระโพธิสัตว์ได้นำตัวอย่างมากราบทูลอีกเรื่องหนึ่งว่า.
ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ในอดีตกาล ในหิมวันตประเทศ มีต้นไม้ใหญ่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและค่าคบ เป็นที่อยู่อาศัยของนกหลายพันตัวทั้งสองกิ่งของต้นไม้นั้นเสียดกันจนมีควันเกิดขึ้น แล้วเชื้อไฟหล่นลงนกนายฝูงเห็นดังนั้น จึงกล่าวคาถาว่า :-
นกทั้งหลายพากันอาศัยต้นไม้ใดที่งอก แต่แผ่นดิน ต้นไม้นั้นก็พ่นไฟออกมา นกทั้ง หลายเห็นดังนั้น ก็พากันหลบหนีไป ภัยเกิด ขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ขคติรุหํ แปลว่า งอกแต่แผ่นดิน
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ ต้นไม้เป็นที่พึ่งอาศัยของนกทั้งหลายฉันใด พระราชาก็เป็นที่พึ่งอาศัย ของมหาชนฉันนั้น เมื่อพระราชานั้นกระทำโจรกรรมใครเล่าจะป้องกันได้ ขอพระองค์จงทรงทราบเถิดพระพุทธเจ้าข้า พระราชาตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เจ้าจงจับโจรให้แก่เราเถิด ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้นำตัวอย่างมากราบทูลพระราชาอีกเรื่องหนึ่งว่า :-
ข้าแต่มหาราชเจ้า ที่บ้านของชาวกาสีตำบลหนึ่ง มีแม่น้ำที่มีจระเข้อยู่ด้านหลังของตระกูล ๆ หนึ่ง และตระกูลนั้นมีบุตรคนเดียวเท่านั้น เมื่อบิดาของเขาตายเขาได้ปฏิบัติมารดา มารดาได้นำกุลธิดาคนหนึ่งมาให้เขาโดยที่เขาไม่ปรารถนาเลย ตอนแรก ๆ นางกุลธิดานั้นก็รักใคร่แม่ผัวดี ภายหลังเจริญด้วยบุตรและธิดา จึงอยากจะขับไล่แม่ผัวเสีย แม้มารดาของนางก็อยู่ในเรือนนั้นเหมือนกัน ครั้งนั้น นางกล่าวโทษแม่ผัวมีประการต่าง ๆ ต่อหน้าสามี แล้วกล่าวว่า ฉันไม่อาจที่จะเลี้ยงดูมารดาของพี่ได้ จงฆ่ามารดาของพี่เสีย เมื่อสามีกล่าวว่า การฆ่ามนุษย์เป็นกรรมหนักฉันจักฆ่าแม่ได้อย่างไร จึงกล่าวว่า ในเวลาที่แกหลับ เราช่วยกันพาแกไปทั้งเตียงทีเดียว โยนลงแม่น้ำที่มีจระเข้แล้วจระเข้ก็จักฮุบแกไปกิน สามีถามว่า มารดาของเธอนอนที่ไหนนางตอบว่า นอนอยู่ใกล้ ๆ กับมารดาพี่นั่นแหละ สามีกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น เธอจงไปเอาเชือกผูกเตียงที่มารดาของฉันนอนทำเครื่องหมายไว้ครานั้นนางได้กระทำเช่นนั้นแล้วบอกว่า ฉันได้กระทำเครื่องหมายไว้แล้ว สามีกล่าวว่า รอสักหน่อยให้คนทั้งหลายหลับเสียก่อน ตนเองก็นอนทำเป็นหลับ แล้วไปแก้เชือกนั้นมาผูกที่เตียงของมารดาภรรยาปลุกภรรยาขึ้น แล้วทั้ง ๒ คนก็ไปช่วยกันยกขึ้นทั้งเตียงทีเดียว โยนลงไปในน้ำ จระเข้ทั้งหลายได้ยื้อแย่งกันเคี้ยวกินมารดาของหญิงนั้นในแม่น้ำนั้น.
วันรุ่งขึ้น นางรู้ว่ามารดาถูกเปลี่ยนตัวจึงกล่าวว่า พี่ มารดาของฉันถูกฆ่าแล้ว ต่อไปนี้พี่จงฆ่ามารดาของพี่ เมื่อสามีตอบว่า ถ้าเช่นนั้นตกลง จึงกล่าวว่า เราช่วยกันทำเชิงตะกอนในป่าช้า แล้วจับแกใส่เข้าไปในไฟให้ตาย ลำดับนั้น คนทั้ง ๒ ได้นำมารดาผู้กำลังหลับอยู่ไปวางไว้ที่ป่าช้า สามีกล่าวกะภรรยาที่ป่าช้านั้นว่า เธอนำไฟมาแล้วหรือ ? ภรรยาตอบว่า ไม่ได้นำมาเพราะลืม สามีกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้นเธอจงไปนำมา ภรรยากล่าวว่า ฉันไม่อาจไปคนเดียว แม้เมื่อพี่ไปฉันก็ไม่อาจอยู่คนเดียว เราไปกันทั้ง ๒ คนเถิด เมื่อผัวเมีย ๒ คนไปกันแล้วหญิงแก่ตื่นขึ้นเพราะลมหนาว รู้ว่าที่นั่นเป็นป่าช้าจึงใคร่ครวญดูว่า ผัวเมีย ๒ คนนี้คงจะประสงค์จะฆ่าเรา มันคงไปเพื่อเอาไฟมาเผาเป็นแน่คิดว่า มันไม่รู้กำลังของเราดังนี้ แล้วจึงได้เอาซากศพศพหนึ่งขึ้นนอนบนเตียง เอาผ้าเก่าคลุมข้างบน แล้วตนเองหนีเข้าถ้ำที่เร้นลับใกล้ป่าช้านั้นแหละ ผัวเมีย ๒ คนนำไฟมาแล้วเผาซากศพด้วยเข้าใจว่า เป็นหญิงแก่ แล้วหลีกไป.
ก็ครั้งนั้น ในถ้ำที่เร้นลับนั้น โจรคนหนึ่งเอาสิ่งของไปเก็บไว้ก่อน โจรนั้นคิดว่า เราจักไปเอาสิ่งของนั้น จึงได้มาเห็นหญิงแก่เข้าใจว่าเป็นยักษิณีตน ๑ สิ่งของของเราเกิดมีอมนุษย์หวงแหนเสียแล้วจึงได้ไปนำหมอผีมาคน ๑ ครั้นหมอผีเดินร่ายมนต์เข้าไปในถ้ำ หญิงแก่จึงกล่าวกะหมอผีนั้นว่า ฉันไม่ใช่ยักษิณีท่านจงมาเถิด เราทั้ง ๒ จะบริโภคทรัพย์นี้ หมอผีพูดว่า เราจะเชื่อได้อย่างไร ? หญิงแก่พูดว่า ท่านจงเอาลิ้นของท่านวางบนลิ้นของเรา หมอผีได้กระทำอย่างนั้น ทันใดนั้นหญิงแก่ได้กัดลิ้นของหมอผีขาดตกไป หมอผีมีโลหิตไหลจากลิ้นคิดว่า หญิงแก่นี้เป็นยักษิณีแน่จึงร้องวิ่งหนีไป ฝ่ายหญิงแก่นั้นครั้นวันรุ่งขึ้น ก็นุ่งผ้าเนื้อเลี่ยนถือเอาสิ่งของคือรัตนะต่าง ๆ ไปเรือน ลำดับนั้น หญิงลูกสะใภ้เห็นดังนั้นจึงถามว่า แม่จ๋า แม่ได้สิ่งของนี่ที่ไหน. หญิงแก่ตอบว่า ลูกคนที่ถูกเผาบนเชิงตะกอนไม้ในป่าช้านั้น ย่อมได้ทรัพย์สิ่งของเห็นปานนี้ หญิงลูกสะใภ้ถามว่า แม่จ๋า ถ้าเช่นนั้นอย่างฉันนี้อาจที่จะได้ไหม ? หญิงแก่ตอบว่า ถ้าจักเป็นอย่างเราก็จักได้ ครั้งนั้นด้วยความโลภในสิ่งของเครื่องประดับ นางได้บอกแก่สามีแล้วให้เผาตนในป่าช้านั้น. ครั้นในวันรุ่งขึ้นสามีไม่เห็นภรรยากลับมา จึงพูดกะมารดาว่า แม่ ก็แม่มาในเวลานี้ แต่ลูกสะใภ้ทำไมจึงไม่มา. หญิงแก่ได้ฟังดังนั้นจึงดุลูกชายว่า เฮ้ยไอ้คนเลว ! ขึ้นชื่อว่าคนที่ตายแล้วจะมาได้อย่างไรแล้วกล่าวคาถาว่า :-
เรานำหญิงใดผู้มีความโสมนัส ทัดระ เบียบดอกไม้ มีกายประพรมด้วยจันทน์เหลือง มา หญิงนั้นขับไล่เราออกจากเรือน ภัยเกิด แต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสมนสฺสํ คือ ยังความโสมนัสให้เกิดขึ้น อีกอย่างหนึ่งบาลีว่า โสมนสฺสา ความว่า เป็นผู้ยินดีในความโสมนัส.
ข้อนี้อธิบายว่า เราเข้าใจว่าบุตรของเราจักเจริญด้วยบุตรและธิดาทั้งหลาย เพราะอาศัยหญิงนี้ เรานำหญิงใด ผู้มีความโสมนัสทัดระเบียบดอกไม้ มีกายประพรมด้วยจันทน์เหลืองมาประดับตกแต่งให้เป็นสะใภ้ด้วยหวังว่าจักเลี้ยงดูเราในเวลาแก่ หญิงนั้นขับไล่เราออกจากเรือนในวันนี้ ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้วดังนี้.
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระราชาเป็นที่พึ่งของมหาชน เหมือนหญิงสะใภ้เป็นที่พึ่งของแม่ผัว เมื่อภัยเกิดแต่พระราชานั้นแล้วใครอาจจะทำอะไรได้ ขอพระองค์จงทรงทราบเถิดพระเจ้าข้า พระราชาได้ทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เหตุการณ์ที่เจ้านำมาเล่านี้เราไม่รู้ เจ้าจงมอบโจรให้เถิด พระโพธิสัตว์คิดว่า เราจักรักษาเกียรติคุณพระราชา จึงได้นำเรื่องมากราบทูลอีกเรื่องหนึ่งว่า :-
ข้าแต่พระองค์ ในกาลก่อนบุรุษผู้หนึ่งในพระนครนี้แหละ ตั้งความปรารถนาแล้วก็ได้บุตร ในเวลาที่บุตรเกิดเขาเกิดปีติโสมนัสว่าเราได้บุตรแล้ว เลี้ยงดูบุตรนั้นเป็นอย่างดี เมื่อเจริญวัยแล้วได้หาภรรยาให้ ต่อมาภายหลังเขาแก่เฒ่าลง ไม่อาจทำงานให้สำเร็จได้ ครั้งนั้นบุตรได้กล่าวกะเขาว่า พ่อไม่อาจทำการงานได้จงออกไปจากบ้านนี้ แล้วก็ขับออกจากบ้าน เขาขอทานเลี้ยงชีพด้วยความยากแค้น คร่ำครวญอยู่กล่าวคาถาว่า :-
เราชื่นชมยินดีด้วยบุตรผู้เกิดแล้วคนใด เราปรารถนาความเจริญแก่บุตรคนใด บุตรคน นั้นก็มาขับไล่เราออกจากเรือน ภัยเกิดขึ้นแต่ ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น สองบทว่า โสมํ เป็นต้น ความว่า บุตรคนนั้น ก็มาขับไล่เราออกจากเรือน เรานั้นเที่ยวขอทานเลี้ยงชีพอย่างลำบาก ภัยเกิดขึ้นแก่เราแต่ที่พึ่งอาศัยนั่นเอง.
พระมหาสัตว์กราบทูลต่อไปว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขึ้นชื่อว่าบิดาผู้แก่ชรา บุตรผู้มีกำลังความสามารถศึกษาฉันใด ชนบททั้งหมดพระราชาควรรักษาฉันนั้น ก็แลภัยนี้เมื่อเกิดขึ้นได้เกิดขึ้นแล้วจากสำนักของพระราชาผู้รักษาสัตว์ทั้งปวง ขอพระองค์จงทรงทราบว่า คนชื่อโน้นเป็นโจร ด้วยเหตุนี้พระพุทธเจ้าข้า. พระราชาได้ทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า นี่แน่ะเจ้า เราไม่ทราบเหตุที่ควรและไม่ควร เจ้าจงชี้ตัวโจรให้เถิด หรือว่าตัวเจ้าเองเป็นโจร พระราชาทรงรบเร้ามาณพอยู่เนือง ๆด้วยประการดังว่ามานี้.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้กราบทูลพระราชาอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์จะให้ข้าพระองค์ชี้ตัวโจรอย่างเดียวเท่านั้นมิใช่หรือ ? พระราชาตรัสว่า ถูกแล้วเธอ พระโพธิสัตว์กราบทูลว่าถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์จักประกาศในท่ามกลางบริษัทว่า คนโน้นด้วยคนนี้ด้วยเป็นโจร พระราชาตรัสว่า จงทำอย่างนั้นเถิด เธอ พระโพธิสัตว์ได้สดับพระราชดำรัสดังนั้นแล้วคิดว่า พระราชานี้ไม่ให้เรารักษาพระองค์ไว้ ฉะนั้นเราจักจับโจรในบัดนี้ คิดดังนี้แล้วจึงป่าวประกาศเรียกประชุมชาวนิคมชนบท แล้วกล่าวคาถา ๒ คาถาว่า :-
ขอชาวชนบทและชาวนิคมผู้มาประชุม กันแล้ว จงฟังข้าพเจ้า น้ำมีในที่ใด ไฟก็มีใน ที่นั้น ความเกษมสำราญบังเกิดขึ้นแต่ที่ใด ภัยก็บังเกิดขึ้นแต่ที่นั้น พระราชากับพราหมณ์ ปุโรหิตพากันปล้นรัฐเสียเอง ท่านทั้งหลาย จงพากันรักษาตนของตนอยู่เถิด ภัยเกิดขึ้น แต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ ความว่า น้ำมีที่ไหน ไฟก็มีที่นั่น บทว่า ยโต เขมํ ความว่า ความเกษมสำราญพึงมีแต่พระราชาพระองค์ใด ภัยเกิดขึ้นแล้วแก่พระราชาพระองค์นั้น. บทว่า อตฺตคุตฺตา วิหรถ ความว่า บัดนี้ ท่านทั้งหลายไม่มีที่พึ่งแล้วขออย่าได้ยังตนให้พินาศเถิด ขอท่านทั้งหลายจงคุ้มครองตนเองรักษาทรัพย์และข้าวเปลือกที่เป็นของของตนเถิด ธรรมดาว่าพระราชาเป็นที่พึ่งของมหาชน ภัยเกิดขึ้นแล้วแก่ท่านทั้งหลายแต่พระราชาพระองค์นั่นเอง พระราชากับพราหมณ์ปุโรหิตเป็นโจรผู้หากินด้วยการปล้น ถ้าท่านทั้งหลายประสงค์จะจับโจร ก็จงจับพระราชากับพราหมณ์ปุโรหิตทั้งสองคนนี้ไปลงโทษเถิด.
ลำดับนั้น ประชาชนเหล่านั้น ได้ฟังคำของพระโพธิสัตว์นั้นแล้วพากันว่า พระราชาพระองค์นี้ควรจะมีหน้าที่ปกปักรักษา บัดนี้พระองค์กลับใส่โทษคนอื่น เอาสิ่งของของพระองค์ไปไว้ในสระโบกขรณีด้วยพระองค์เองแล้วค้นหาโจร บัดนี้พวกเราจะฆ่าพระราชาลามกนี้เสีย เพื่อไม่ให้กระทำโจรกรรมอีกต่อไป. ลำดับนั้น ประชาชนเหล่านั้นจึงได้พร้อมกัน ลุกขึ้นถือท่อนไม้บ้างตะบองบ้าง ทุบตีพระราชาและพราหมณ์ปุโรหิตให้ตาย แล้วอภิเษกพระมหาสัตว์ให้ครองราชสมบัติต่อไป.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงดังนี้ แล้วตรัสว่า ดูก่อนอุบาสก การจำรอยเท้าบนแผ่นดินได้ไม่น่าอัศจรรย์ บัณฑิตครั้งก่อนจำรอยเท้าในอากาศได้ถึงอย่างนี้ แล้วทรงประกาศสัจธรรมเวลาจบสัจธรรม อุบาสกและบุตรดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พระทศพลทรงประชุมชาดกว่า บิดาในครั้งนั้นได้มาเป็นพระกัสสปในครั้งนี้ มาณพผู้ฉลาดในการสังเกตรอยเท้าได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนั้นแล.
จบ อรรถกถาปทกุสลมาณวชาดกที่ ๖
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๖๖๑–๖๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
นวกนิบาตชาดก ๕๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Padakusalajātakaṃ
bahussutanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dārakaṃ ārabbha kathesi.
So kira sāvatthiyaṃ kuṭumbikaputto sattavassakāleyeva padakusalo ahosi. Athassa pitā imaṃ vīmaṃsissāmīti tassa ajānantasseva mittagharaṃ agamāsi. So pitu gataṭṭhānaṃ apucchitvāva tassa padānusārena gantvā pitu santike aṭṭhāsi. Atha naṃ pitā ekadivasaṃva Pucchi tāta tvaṃ mayi taṃ ajānāpetvā gatepi kathaṃ mama gataṭṭhānaṃ jānāsīti. Tāta padaṃ te sañjānāmi padakusalo ahanti. Athassa vīmaṃsanatthāya pitā bhuttapātarāso gharā nikkhamitvā anantaraṃ paṭivissakagharaṃ gantvā tato tatiyaṃ pavisitvā tatiyagharāni nikkhamitvā puna attano gharadvāraṃ āgantvā tato uttaradvāraṃ gantvā dvārena nikkhamitvā nagaraṃ vāmaṃ karonto jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi. Dārako kahaṃ me pitāti pucchitvā na jānāmāti vutte tassa padānusārena anantaraṃ paṭivissakagharaṃ ādiṃ katvā pitu gatamaggeneva jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pitu santike aṭṭhāsi. Pitarāpi kathaṃ tāta mama idhāgatabhāvaṃ aññāsīti puṭṭho padaṃ sañjānitvā padānusārena āgatomhīti āha. Satthā kiṃ kathesi upāsakāti pucchitvā bhante ayaṃ dārako padakusalo ahaṃ imaṃ vīmaṃsanto iminā nāma upāyena āgato ayampi maṃ gehe adisvā mama padānusāreneva āgatoti vutte anacchariyaṃ upāsaka bhūmiyaṃ padasañjānanaṃ porāṇakapaṇḍitā ākāse padaṃ sañjāniṃsūti vatvā tena yācito atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa aggamahesī aticaritvā raññā pucchitā sace ahaṃ tumhe aticarāmi assamukhī yakkhinī homīti sapathaṃ katvā tato kālaṃ katvā ekasmiṃ pabbatapāde assamukhī yakkhinī hutvā leṇaguhāyaṃ vasamānā mahāaṭaviyaṃ pubbantato Aparantagamanamagge anusañcarante manusse gahetvā khādati. Sā kira tīṇi vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā āyāmato tiṃsa yojane vitthārato pañca yojane ṭhāne manusse khādituṃ labhi. Athekadivasaṃ eko aḍḍho mahaddhano mahābhogo abhirūpo brāhmaṇo bahūhi manussehi parivuto taṃ maggaṃ abhirūhi. Taṃ disvā yakkhinī tussitvā pakkhandi. Parivāramanussā palāyiṃsu. Sā vātavegena gantvā brāhmaṇaṃ gaṇhitvā piṭṭhiyaṃ nipajjāpetvā guhaṃ gacchantī purisasamphassaṃ paṭilabhitvā kilesavasena tasmiṃ sinehaṃ uppādetvā taṃ akhāditvā attano sāmikaṃ akāsi. Te ubhopi aññamaññaṃ samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Tato paṭṭhāya yakkhinī manusse gaṇhantī vatthataṇḍulatelādīnipi gahetvā tassa nānaggarasabhojanaṃ upanetvā attano manussamaṃsaṃ khādati. Gamanakāle ca tassa palāyanabhayena mahatiyā silāya guhadvāraṃ pidahitvā gacchati. Evaṃ tesu sammodamānesu vasantesu bodhisatto nibbattaṭṭhānā cavitvā brāhmaṇaṃ paṭicca tassā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ janetvā putte ca brāhmaṇe ca balavasinehā hutvā ubhopi posesi. Sā aparabhāge putte vuḍḍhippatte puttaṃ pitarā saddhiṃ antoguhāyaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahati. Athekadivasaṃ bodhisatto tassā gatakālaṃ ñatvā silaṃ apanetvā pitaraṃ bahi akāsi. Sā āgantvā kena silā apanītāti vatvā amma mayā apanītā andhakāre nisīdituṃ na sakkomīti vutte puttasinehena na kiñci avoca. Athekadivasaṃ Bodhisatto pitaraṃ pucchi tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ tumhākaṃ aññādisaṃ kiṃ nu kho kāraṇanti. Tāta tava mātā manussamaṃsakhāditukā yakkhinī mayaṃ ubho manussāti. Tāta yadi evaṃ idha kasmā vasāma ehi manussapathaṃ gacchāmāti. Tāta sace mayaṃ palāyissāma ubhopi amhe tava mātā māressatīti. Bodhisatto mā bhāyi tāta tava manussapathasampādanaṃ mama bhāroti pitaraṃ samassāsetvā punadivase mātari gatāya pitaraṃ gahetvā palāyi. Yakkhinī āgantvā te adisvā vātavegena pakkhanditvā te gahetvā brāhmaṇa kiṃ palāyasi kinte idha natthīti vatvā bhadde mā maṃ kujjhi puttote maṃ gahetvā palāyatīti vutte puttasinehena naṃ kiñci avatvā te assāsetvā attano vasanaṭṭhānameva te gahetvā gatā. Evaṃ punapi tatiyadivase palāyante ānesi. Bodhi- satto cintesi mayhaṃ mātu paricchinnena okāsena bhavitabbaṃ yannūnāhaṃ imissā āṇāpavattiṭṭhānasīmaṃ puccheyyaṃ atha naṃ atikkamitvā palāyissāmāti. So ekadivasaṃ mātaraṃ gahetvā ekamantaṃ nisinno amma mātu santakaṃ nāma puttānaṃ pāpuṇāti akkhāhi me attano santakāya bhūmiyā paricchedanti āha. Sā sabbadisāsu pabbatādi- nimittāni kathetvā āyāmato tiṃsayojanaṃ vitthārato pañcayojanaṃ ṭhānaṃ puttassa kathetvā idaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sallakkhehi puttāti āha. So dve tayo divase atikkamitvā mātu aṭaviṃ gatakāle pitaraṃ khandhe āropetvā mātarā dinnasaññāya vātavegena pakkhanditvā Paricchedanadītīraṃ sampāpuṇi. Sāpi āgantvā te apassantī anubandhi. Bodhisatto pitaraṃ gahetvā nadīmajjhaṃ agamāsi. Sā gantvā nadītīre ṭhatvā attano paricchedaṃ atikkantabhāvaṃ ñatvā tattheva ṭhatvā tāta pitaraṃ gahetvā ehi mayhaṃ ko doso tumhākaṃ maṃ nissāya kiṃ nāma na sampajjati nivattetha sāmīti puttañca patiñca yāci. Atha brāhmaṇo nadiṃ otari. Sā puttameva yācantī tāta mā evaṃ kari paṭinivattāhīti āha. Amma mayaṃ manussā tvaṃ yakkhinī na sakkā sabbakālaṃ tava santike vasitunti neva nivattissāmāti. Neva nivattissasi tātāti. Āma ammāti. Tāta yadi na nivattissasi loke jīvitaṃ nāma dukkhaṃ sippaṃ ajānantā jīvituṃ na sakkonti ahaṃ ekaṃ cintāmaṇiṃ nāma vijjaṃ jānāmi tassānubhāvena dvādasasaṃvaccharamatthake gatānampi padānupadaṃ viya sakkā gaṇhituṃ ayaṃ te jīvikā bhavissati uggaṇha tāta taṃ anagghaṃ mantanti tathārūpena dukkhena abhibhūtāpi puttasinehena mantaṃ adāsi. Bodhisatto nadiyā ṭhitakova mātaraṃ vanditvā hattha- kacchapuṭaṃ katvā mantaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā gaccha ammāti āha. Tāta tumhesu anivattantesu mayhaṃ jīvitaṃ natthīti vatvā gāthamāha
ehi putta nivattassu mā anāthaṃ karohi me
ajja puttaṃ apassantī yakkhinī maraṇaṃ gatāti. Yakkhinīpi uraṃ pahari. Tāvadevassā puttasokena hadayaṃ phali. Sā maritvā tattheva patitā. Tadā bodhisatto tassā matabhāvaṃ Ñatvā pitaraṃ pakkositvā mātu santikaṃ gantvā cittakaṃ katvā jhāpetvā āhaḷanaṃ nibbāpetvā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjetvā roditvā paridevitvā pitaraṃ ādāya bārāṇasiyaṃ gantvā rājadvāre ṭhatvā padakusalo māṇavo dvāre ṭhitoti rañño paṭivedetvā tenahi āgacchatūti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā tāta tvaṃ kiṃ sippaṃ jānāsīti vutte deva dvādasasaṃvaccharamatthake hatabhaṇḍaṃ padānupadaṃ gantvā gaṇhituṃ jānāmīti āha. Tenahi maṃ upaṭṭhāhīti. Devasikaṃ sahassaṃ labhanto upaṭṭhahissāmīti. Sādhu tāta upaṭṭhahīti. Rājā devasikaṃ sahassaṃ dāpesi. Athekadivasaṃ purohito rājānaṃ āha mahārāja mayaṃ tassa māṇavassa sippānubhāvena kassaci kammassa akatattā taṃ sippaṃ atthi vā natthi vāti na jānāma vīmaṃsissāma tāva nanti. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā ubhopi janā ratanagopakānaṃ saññaṃ datvā ratanasāraṃ gahetvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ āvijjhitvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena bahi otaritvā vinicchayasālaṃ pavisitvā tattha nisīditvā punāgantvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena otaritvā antepure pokkharaṇiyā tīraṃ gantvā pokkharaṇiṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā otaritvā antopokkharaṇiyaṃ bhaṇḍaṃ ṭhapetvā gantvā pāsādaṃ abhirūhiṃsu. Punadivase rājanivesanato corā kira ratanaṃ hariṃsūti ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā ajānanto viya hutvā Bodhisattaṃ pakkosāpetvā tāta rājanivesanato bahuratanabhaṇḍaṃ hataṃ handa naṃ anuvijjhituṃ vaṭṭatīti āha. Mahārāja dvādasasaṃvacchara- matthake hatabhaṇḍaṃ corānaṃ padānupadaṃ gantvā āharaṇasamatthassa mama anacchariyaṃ ajja rattiṃ hataṃ bhaṇḍaṃ āharituṃ sakkhissāmi taṃ mā cintayitthāti. Tenahi tāta āharāti. So sādhu devāti vatvā mātaraṃ vanditvā mantaṃ parivattetvā mahātale ṭhitova mahārāja dvinnaṃ corānaṃ padaṃ paññāyatīti vatvā rañño ca purohitassa ca padānusārena sirigabbhaṃ pavisitvā tato nikkhamitvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ parigantvā pāsādānusāreneva pākārasamīpaṃ gantvā pākāre ṭhatvā mahārāja imasmiṃ ṭhāne pākārato muñcitvā ākāse padaṃ paññāyati nisseṇiṃ dethāti nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena otaritvā padānusāreneva vinicchayasālaṃ gantvā puna rājanivesanaṃ āgantvā nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena oruyha pokkharaṇiṃ gantvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā mahārāja corā imaṃ pokkharaṇiṃ otiṇṇāti vatvā attanā ṭhapitaṃ viya bhaṇḍakaṃ nīharitvā rañño datvā mahārāja ime dve corā abhiññātamahācorā iminā maggena rājanivesanaṃ abhirūhiṃsūti āha. Mahājano tuṭṭhapahaṭṭho aṅguliyo papphoṭesi. Celukkhepā pavattiṃsu. Rājā cintesi ayaṃ māṇavo padānusārena gantvā corehi ṭhapitabhaṇḍaṭhānameva maññe jānāti core pana gahetuṃ na sakkotīti. Atha naṃ āha corehi hatabhaṇḍaṃ Tāva no tayā āhataṃ core pana no gahetvā dātuṃ sakkhissasīti. Mahārāja idheva corā na dūreti. Ko ca coro ko ca coroti. Mahārāja yo icchati sova coro hoti tumhākaṃ bhaṇḍakassa laddhakālato paṭṭhāya corehi ko attho mā pucchathāti. Tāta ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ sahassaṃ dammi core me gahetvā dehīti. Mahārāja dhane laddhe kiṃ corehīti. Dhanatopi no tāta core laddhuṃ vaṭṭatīti. Tenahi mahārāja ime nāma corāti tumhākaṃ na kathessāmi atīte pavattitakāraṇaṃ pana vo āharissāmi sace tumhe paññavanto taṃ kāraṇaṃ jānathāti so evaṃ vatvā atītaṃ āhari
mahārāja atīte bārāṇasito avidūre nadītīragāmake pāṭalī nāma eko naṭamāṇavo vasati. So ekasmiṃ ussavadivase bhariyaṃ ādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahuṃ surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjitvā suraṃ pivanto nisīditvā matto attano balaṃ ajānanto mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ otaritvā gamissāmīti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ pāvisi. Atha naṃ sā vīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjetvā uttaritvā tīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭalī sakiṃ ummujjati sakiṃ nimmujjati udakaṃ pivitvā uddhumātodaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi mayhaṃ Sāmiko idāni marissati ekaṃ gītakaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvitaṃ kappessāmīti cintetvā sāmi tvaṃ udake nimmujjasi ekaṃ me gītakaṃ dehi tena jīvitaṃ kappessāmīti vatvā gāthamāha
bahussutaṃ cittakathaṃ gaṅgā vahati pāṭaliṃ
vuyhamānaka bhaddante ekaṃ me dehi gāthakanti.
Tattha gāthakanti khuddakagāthaṃ.
Atha naṃ naṭapāṭalī bhadde kathaṃ te gītakaṃ dassāmi idāni mahājanassa paṭisaraṇabhūtaṃ udakaṃ māressatīti vatvā gāthamāha
yena siñcanti dukkhitaṃ yena siñcanti āturaṃ
tassa majjhe marissāmi jātaṃ saraṇato bhayanti.
Bodhisatto imaṃ gāthaṃ dassetvā mahārāja yathā udakaṃ mahājanassa paṭisaraṇaṃ tathā rājānopi tesaṃ santikā bhaye uppajja- māne taṃ bhayaṃ ko paṭibāhissatīti vatvā mahārāja idaṃ kāraṇaṃ paṭicchannaṃ mayā pana paṇḍitavedanīyaṃ katvā kathitaṃ jānāhi mahārājāti āha. Tāta ahaṃ evarūpaṃ paṭicchannaṃ kathaṃ jānāmi core me gahetvā dehīti āha. Athassa mahāsatto tenahi mahārāja idaṃ sutvā jānāhīti aparampi kāraṇaṃ āhari
deva pubbe imissā ca bārāṇasiyā dvāragāme eko kumbhakāro bhājanatthāya mattikaṃ āharanto ekasmiññeva ṭhāne nibaddhaṃ gaṇhitvā antopabbhāraṃ mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇi. Athekadivasaṃ tassa mattikaṃ gaṇhantassa akālamahāmegho uṭṭhahitvā mahāvuṭṭhiṃ Pātesi. Udakaṃ avattharamānaṃ āvāṭaṃ pātesi. Tenassa matthako bhijji. So paridevanto gāthamāha
yattha vījāni rūhanti sattā yattha patiṭṭhitā
sā me sīsaṃ nippīḷeti jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha nippīḷetīti nipatitvā pīḷeti bhindati.
Yathā hi deva mahājanassa paṭisaraṇabhūtā mahāpaṭhavī kumbhakārassa sīsaṃ bhindi evaṃ mahāpaṭhavīsame sabbalokassa paṭisaraṇe narinde uṭṭhāya corakammaṃ karonte ko paṭibāhissati sakkhissasi mahārāja evaṃ paṭicchādetvā kathitaṃ coraṃ jānitunti. Tāta mayhaṃ paṭicchanna- kāraṇaṃ natthi ayaṃ coroti evaṃ me coraṃ gahetvā dehīti. So rājānaṃ rakkhanto tvaṃ coroti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa purisassa gehe āditte so anto pavisitvā bhaṇḍakaṃ nīharāti aññaṃ āṇāpesi. Tasmiṃ pavisitvā nīharante gehadvāraṃ pidahi. So dhūmandho hutvā nikkhamanamaggaṃ alabhanto uppannaḍāhadukkho hutvā anto ṭhito paridevanto gāthamāha
yena bhattāni paccanti sītaṃ yena vihaññati
so maṃ ḍahati gattāni jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so maṃ ḍahatīti so me ḍāhati. Ayameva vā pāṭho.
Mahārāja aggi viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko manusso Ratanabhaṇḍikaṃ hari mā maṃ coraṃ pucchasīti. Tāta mayhaṃ coraṃ dehiyevāti. So rājānaṃ tvaṃ coroti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari
deva pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto vedanāpatto hutvā paridevanto gāthamāha
yena bhattena yāpenti puthū brāhmaṇakhattiyā
so maṃ bhutto byāpādi jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so maṃ bhutto byāpādīti so odano bhutto maṃ byāpādeti māreti.
Mahārāja bhattaṃ viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko bhaṇḍakaṃ hari tasmiṃ laddhe kiṃ coraṃ pucchasīti. Tāta sakkonto coraṃ me dehīti. So aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa vāto uṭṭhahitvā gattāni bhañji. So paridevanto gāthamāha
gimhānaṃ pacchime māse vātamicchanti paṇḍitā
so me bhañjati gattāni jātaṃ saraṇato bhayanti.
Iti mahārāja saraṇato bhayaṃ uppannaṃ jānetaṃ kāraṇanti. Tāta corameva dehīti. So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja atīte himavantappadese sākhāviṭapasampanno mahārukkho ahosi anekasahassānaṃ sakuṇānaṃ nivāso. Tassa dve sākhā Aññamaññaṃ ghaṭṭesuṃ. Tato dhūmo uppajji aggicuṇṇāni patiṃsu. Taṃ disvā sakuṇajeṭṭhako gāthamāha
yaṃ nissitā jagatiruhaṃ (vihaṅgamā) soyaṃ aggiṃ pamuñcati
disvā bhajatha vaṅkaṅgā jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha jagatiruhanti mahiruhaṃ.
Yathā hi deva rukkho pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ evaṃ rājā mahājanassa tasmiṃ corikaṃ karonte ko paṭibāhissati sallakkhehi devāti. Tāta mayhaṃ corameva dehīti. Athassa so aparampi udāharaṇaṃ āhari
mahārāja ekasmiṃ kāsikagāme aññatarassa kulassa pacchimabhāge kakkhalasuṃsumāranadī atthi. Tassa ca kulassa ekova putto tassa pitari kālakate mātaraṃ paṭijaggi. Tassa mātā anicchamānassevekaṃ kuladhītaraṃ ānesi. Atha sā pubbabhāge sassuṃ sampiyāyitvā pacchā puttadhītāhi vaḍḍhamānā taṃ nīharitukāmā ahosi. Tassāpi mātā tasmiṃyeva ghare vasati. Atha sā sāmikassa santike sassuyā nānappakāraṃ dosaṃ vatvā paribhinditvā ahaṃ te mātaraṃ posetuṃ na sakkomi mārehi nanti vatvā manussamaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ kathaṃ naṃ māremīti vutte niddokkamanakāle naṃ mañcakeneva gahetvā suṃsumāranadiyaṃ khipissāma atha naṃ suṃsumārā khādissantīti āha. Tuyhaṃ pana mātā kuhinti. Tassāyeva santike sayatīti. Tenahi gaccha tassā nipannamañcake rajjuṃ bandhitvā saññaṃ karohīti. Atha Sā tathā katvā katā me saññāti āha. Itaro thokaṃ adhivāsehi manussā tāva sayantūti niddāyanto viya nipajjitvā gantvā taṃ rajjuṃ bhariyāya mātu mañcake bandhitvā bhariyaṃ pabodhe vā ubhopi gantvā mañcakeneva saddhiṃ ukkhipitvā nadiyaṃ pakkhipiṃsu. Tattha naṃ niddāyamānaṃ suṃsumārā viddhaṃsetvā khādiṃsu. Punadivase mātu parivattitabhāvaṃ ñatvā sāmi mama mātā māritā idāni tava mātaraṃ mārehīti vatvā tenahi sādhūti vutte susāne cittakaṃ katvā aggimhi naṃ pakkhipitvā māressāmāti āha. Atha naṃ niddāyamānaṃ ubhopi susānaṃ netvā ṭhapayiṃsu. Tattha sāmiko bhariyaṃ āha aggi te ābhatoti pammuṭṭhā na ābhato sāmīti. Tenahi gantvā ānehīti. Na sakkhissāmi sāmi tayi gatepi ṭhātuṃ na sakkhissāmi ubhopi gacchissāmāti. Tesu gatesu mahallikā sītavātena pabodhitā susānabhāvaṃ ñatvā ime maṃ māretukāmā aggiatthāya gatāti ca upadhāretvā na me balaṃ jānantīti ekaṃ matakalevaraṃ gahetvā mañcake nipajjāpetvā upari pilotikāya paṭicchādetvā sayaṃ palāyitvā tattheva leṇaguhaṃ pāvisi. Itare aggiṃ āharitvā mahallikāti saññāya kalevaraṃ jhāpetvā pakkamiṃsu. Atha ekena ca corena tasmiṃ guhaleṇe pubbe bhaṇḍikā ṭhapitā so taṃ gṇhissāmīti āgantvā mahallikaṃ disvā ekā yakkhinī bhavissati bhaṇḍikā me amanussapariggahitā jātāti ekaṃ bhūtavejjaṃ ānesi. Atha vejjo mantaṃ karonto guhaṃ pāvisi. Atha naṃ Sā āha nāhaṃ yakkhinī ehi ubhopi imaṃ dhanaṃ khādissāmāti. Kathaṃ saddahitabbanti. Tava jivhaṃ mama jivhāya ṭhapehīti. So tathā akāsi. Athassa sā jivhaṃ ḍaṃsitvā chinditvā pātesi. Bhūtavejjo addhā esā yakkhinīti jivhāya lohitaṃ paggharanto viravamāno palāyi. Atha mahallikāpi punadivase maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā nānāratanabhaṇḍikaṃ gahetvā gharaṃ agamāsi. Atha suṇisā taṃ disvā kahaṃ te amma idaṃ laddhanti pucchi. Amma etasmiṃ susāne dārucittakāya jhāpitā evarūpaṃ labhantīti. Tenahi amma mayāpi sakkā laddhunti. Mādisī hutvā labhissasīti. Atha sā pilandhanabhaṇḍikalobhena sāmikassa kathetvā tattha attānaṃ jhāpesi. Atha naṃ punadivase sāmiko taṃ apassanto amma imāya ca velāya tvaṃ āgatā suṇisā pana nāgacchatīti. Taṃ sutvā sā taṃ are pāpapurisa kiṃ matā nāma āgacchantīti tajjetvā gāthamāha
yamānayiṃ somanassaṃ māliniṃ candanussadaṃ
sā maṃ gharā nīharati jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha somanassanti somanassaṃ uppādetvā somanassāti vā pāṭho. Somanassarati hutvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti yamahaṃ imaṃ me nissāya putto puttadhītāhi vaḍḍhissatīti maññāmi mahallikakāle posessatīti māliniṃ candanussadaṃ katvā alaṅkaritvā somanassaṃ ānesiṃ sā maṃ ajja gharā nīharati saraṇato bhayaṃ uppannanti.
Iti mahārāja suṇisā viya sassuyā mahājanassa rājā paṭisaraṇaṃ tato bhaye uppanne kiṃ sakkā kātuṃ sallakkhehi devāti. Taṃ sutvā rājā tāta nāhaṃ tayā āhataṃ kāraṇaṃ jānāmi corameva dehīti. So rājānaṃ rakkhissāmīti puna aparampi kāraṇaṃ āhari
deva pubbe imasmiññeva nagare eko puriso patthanaṃ katvā puttaṃ labhi. So tassa jātakāle putto me laddhoti pītisomanassa- jāto taṃ posetvā vayappattakāle dārena saṃyojetvā aparabhāge jaraṃ patvā kammantaṃ adhiṭṭhātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ putto tvaṃ kammaṃ kātuṃ na sakkosi ito nikkhamāti gehato nīhari. So kicchena kasirena bhikkhāya jīvitaṃ kappento paridevamāno gāthamāha
yena jātena nandissaṃ yassa vibhavamicchisaṃ
so maṃ gharā nicchubhati jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha so manti so putto maṃ gharato nīharati svāhaṃ bhikkhaṃ caritvā dukkhaṃ jīvāmi saraṇatoyeva me bhayaṃ jātanti.
Mahārāja yathā pitā nāma mahallako paṭibalena puttena rakkhitabbo evaṃ sabbopi janapado raññā rakkhitabbo idañca bhayaṃ uppajjamānaṃ sabbasatte rakkhantassa rañño santikā uppannaṃ iminā kāraṇena asuko nāma coroti jāna devāti. Taṃ sutvā rājā tāta nāhaṃ kāraṇaṃ vā akāraṇaṃ vā jānāmi corameva dehi tvaññeva vā coro hohīti evaṃ rājā punappunaṃ māṇavaṃ anuyuñji. Atha naṃ so evamāha kiṃ pana mahārāja Ekaṃseneva coraggahaṇaṃ ārocethāti. Āma tātāti. Tenahi asuko ca asuko ca coroti parisamajjhe pakāsessāmīti. Evaṃ karohi tātāti. So tassa vacanaṃ sutvā ayaṃ rājā attānaṃ rakkhituṃ na detīti gaṇhissāmi idāni coranti sannipatite jānapade āmantetvā imā dve gāthā āha
suṇantu me jānapadā negamā ca samāgatā
yatodakaṃ tadādittaṃ yato khemaṃ tato bhayaṃ
rājā vilumpate raṭṭhaṃ brāhmaṇo ca purohito
attaguttā viharatha jātaṃ saraṇato bhayanti.
Tattha yatodakaṃ tadādittanti yaṃ udakaṃ tadeva ādittaṃ. Yato khemanti yato rājato khemena bhavitabbaṃ tatova bhayaṃ uppannaṃ. Attaguttā viharathāti tumhedāni anāthā jātā attānaṃ mā vināsetha attanāva guttā hutvā attano santakaṃ dhanadhaññaṃ rakkhatha rājā nāma mahājanassa paṭisaraṇabhūto tatova tumhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ rājā ca purohito ca vilopakhādakacorā sace core gahetukāmattha ime dve gaṇhitvā kammakaraṇaṃ karothāti.
Atha te tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ayaṃ rājā rakkhaṇārahopi samāno idāni aññassupari dosaṃ āropetvā attano bhaṇḍakaṃ sayameva pokkharaṇiyaṃ ṭhapetvā coraṃ pariyesāpeti ito dāni paṭṭhāya puna corakammassa akaraṇatthāya mārema naṃ pāparājānanti. Atha te daṇḍamuggarādihatthā uṭṭhāya tattheva rājānañca purohitañca Pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā mahāsattaṃ abhisiñcitvā rajje patiṭṭhāpesuṃ.
Iti satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anacchariyaṃ upāsaka paṭhaviyaṃ padasañjānanaṃ porāṇakapaṇḍitā evaṃ ākāse padaṃ jāniṃsūti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne upāsako ca putto ca sotāpattiphale patiṭṭhitā. Tadā pitā kassapo ahosi padakusalo māṇavo ahamevāti.
Padakusalajātakaṃ chaṭṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗