กัณหชาดก
ว่าด้วยขอพร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๓๒๙ · บรรทัด ๕๔๘๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บทว่า นิกติ วญฺจนานิ จ ความว่า การแสดงของปลอมเปลี่ยนเอาของของผู้อื่นไป ชื่อว่า การสับเปลี่ยน การสับเปลี่ยนนั้นพึงเห็นตัวอย่าง ในการให้ทองเก๊ว่าทองแท้ และกหาปณะปลอมว่ากหาปณะแท้ แล้วถือเอาสิ่งของของผู้อื่นไป ส่วนการถือเอาสิ่งของของผู้อื่นไป ด้วยสามารถแห่งปฏิภาณ เพราะความเป็นผู้ฉลาดในอุบาย ชื่อว่าการล่อลวง พึงทราบเรื่องราวของการล่อลวงนั้นอย่างนี้ว่า บุรุษชาวบ้านผู้มีความซื่อตรงคนหนึ่ง นำกระต่ายมาจากป่าวางไว้ที่ฝั่งแม่น้ำแล้วลงอาบน้ำ ลำดับนั้น นักเลงคน ๑ เอากระต่ายนั้นวางไว้บนศีรษะแล้วลงอาบน้ำ บุรุษชาวบ้านขึ้นมาแล้ว เมื่อไม่เห็นกระต่าย จึงมองหาข้างโน้นข้างนี้ นักเลงเห็นดังนั้นจึงถามบุรุษนั้นว่า มองหาอะไรท่านผู้เจริญ. บุรุษชาวบ้านนั้นตอบว่า ข้าพเจ้าวางกระต่ายไว้ตรงนี้ แต่ไม่เห็นกระต่ายนั้น. นักเลงจึงกล่าวว่า แน่ะอันธพาล ท่านไม่รู้ดอกหรือว่า ชื่อว่ากระต่ายทั้งหลาย ที่บุคคลวางไว้ที่ฝั่งแม่น้ำย่อมหนีไปได้ ท่านดูซิ ฉันยังต้องเอากระต่ายของตนวางไว้บนศีรษะอาบน้ำด้วยเลย. บุรุษชาวบ้านเข้าใจว่า จักเป็นอย่างนั้น เพราะความที่ตนเป็นผู้ไม่มีปฏิภาณ. จึงหลีกไป ในข้อนี้ พึงเล่าเรื่องที่เขารับเอาลูกเนื้อด้วยเงิน ๑ กหาปณะให้ลูกเนื้อนั้นอีก แล้วจึงรับเอาเนื้อ ซึ่งมีราคา ๒ กหาปณะ.
บทว่า ทิสฺสติ โลภธมฺเมสุ ความว่า ข้าแต่ท้าวสักกะ บาปธรรมทั้งหลายมีโลภะเป็นต้นเหล่านี้ มีปรากฏอยู่ในสภาวะคือความโลภทั้งหลาย คือ ในสัตว์ทั้งหลายถูกความโลภครอบงำแล้ว เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่โลภแล้ว. ย่อมไม่กระทำกรรมเห็นปานนี้ ความโลภมีโทษมากมายอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ชอบใจความโลภ.
บทว่า เสฺนหสงฺคนฺถิตา คนฺถา ความว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดกายคืออภิชฌาทั้งหลาย ซึ่งเป็นไปอยู่ในอารมณ์ทั้งหลายมีประการต่าง ๆถูกสิเนหาอันมีความติดอยู่ในอารมณ์ทั้งหลายเป็นลักษณะร้อยรัดแล้วคือสืบต่อแล้วด้วยสามารถแห่งการเกิดขึ้นบ่อย ๆ ดุจดอกไม้ทั้งหลายที่เขาร้อยไว้ด้วยด้าย ฉะนั้น.
บทว่า เสนฺติ มโนมยา ปุถู ความว่า กิเลสเครื่องร้อยรัดกายคืออภิชฌาทั้งหลาย อันเกิดขึ้นแล้วในอารมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าเป็นเครื่องสำเร็จได้ด้วยใจ เพราะเป็นสภาพที่เกิดขึ้นทางใจ ดุจวัตถุทั้งหลายมีเครื่องประดับเป็นต้น อันเกิดแล้วจากรัตนะทั้งหลายมีทองเป็นต้นชื่อว่าอันสำเร็จแล้วด้วยรัตนะทั้งหลายมีทองเป็นอาทิ นอนเนื่องอยู่ในอารมณ์เหล่านั้น.
บทว่า เต ภุสํ อุปตาเปนฺติ ความว่า กิเลสเหล่านั้น ถ้านอนเนื่องอยู่แล้วเป็นอันมาก คือมีกำลังรู้ชัดอยู่ มักทำบุคคลให้เดือดร้อน คือให้ลำบากโดยยิ่ง ก็ในการที่กิเลสเหล่านั้นมักทำให้บุคคลเดือดร้อนโดยยิ่ง พึงนำเรื่องของคาถาว่า สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ เป็นต้น และพระสูตรทั้งหลายมีความว่า ดูก่อนคฤหบดี ความเศร้าโศก ความร่ำไรความทุกข์กาย ความทุกข์ใจและความคับแค้นทั้งหลายล้วนเกิดแต่ความรัก ล้วนมีความรักเป็นแดนเกิดทั้งนั้น ความโศกย่อมเกิดแต่สิ่งที่รักความโศกย่อมเกิดแต่ความรัก. ดังนี้เป็นต้น มาเป็นอุทาหรณ์อีกอย่างหนึ่ง หัวใจของสุมังคลโพธิสัตว์แตกแล้ว เพราะความโศกอันมีกำลังเหตุให้เด็กทั้งหลายเป็นทาน โทมนัสเป็นอันมากก็ได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระเวสสันดรโพธิสัตว์ ความรักย่อมทำให้พระมหาสัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีแล้วเดือดร้อนได้ด้วยประการฉะนี้ เพราะโทษนี้มีอยู่ในความสิเนหาฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ชอบใจ แม้ซึ่งความสิเนหา.
ท้าวสักกเทวราชได้ทรงสดับคำวิสัชนาปัญหาแล้ว จึงตรัสว่าข้าแต่ท่านกัณหบัณฑิต ปัญหานี้ท่านกล่าวดี เปรียบดังพุทธลีลา ข้าพเจ้ายินดีเหลือเกิน ฉะนั้น ขอท่านจงรับพรอย่างอื่นอีก แล้วตรัสพระคาถาที่ ๑๐ ว่า :-
ข้าแต่ท่านพราหมณ์ คำนั้นท่านกล่าวดี แล้ว เป็นสุภาษิตอันสมควร ข้าพเจ้าจะให้ พรแก่ท่าน ตามแต่ใจท่านปรารถนาเถิด. ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้กล่าวคาถาต่อไปว่า :ข้าแต่ท้าวสักกผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งปวง ถ้าจะโปรดประทานพรแก่ข้าพระองค์ ขออาพาธทั้งหลายอันเป็นของร้ายแรง ซึ่งจะทำ อันตรายแก่ตบะกรรมได้ อย่าพึงเกิดขึ้นแก่ ข้าพระองค์ผู้อยู่ในป่า ซึ่งอยู่แต่ผู้เดียวเป็น นิตย์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนฺตรายกรา ภุสา คือ อันจำทำอันตรายแก่ตบะกรรมของข้าพระองค์นี้.
ท้าวสักกะได้ทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงดำริว่า กัณหบัณฑิตเมื่อจะรับพร ก็ไม่รับพรที่อาศัยอามิส รับแต่พรที่อาศัยตบะกรรมเท่านั้นท้าวเธอยิ่งทรงเลื่อมใสมากขึ้น เมื่อจะประทานพรอื่นอีก จึงตรัสพระคาถานอกนี้ว่า :-
ดูก่อนท่านพราหมณ์ คำนั้นท่านกล่าว ดีแล้ว เป็นสุภาษิตอันสมควร ข้าพเจ้าจะให้ พรแก่ท่าน ตามแต่ใจท่านปรารถนาเถิด.
แม้พระโพธิสัตว์ เมื่อจะแสดงธรรมแก่ท้าวสักกะโดยอ้างการรับพร จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า :-
ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งปวง ถ้าจะโปรดประทานพรแก่ข้าพระองค์ ขอใจ หรือร่างกายของข้าพระองค์ อย่าเข้าไปกระทบ กระทั่งใคร ๆ ในกาลไหน ๆ เลย ขอได้ทรง โปรดประทานพรนี้เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มโน วา ได้แก่ มโนทวาร. บทว่า สรีรํ วา ได้แก่ กายทวาร. แม้วจีทวาร ก็พึงทราบว่า ท่านถือเอาแล้วด้วยการถือเอาทวารเหล่านั้นเหมือนกัน. บทว่า มงฺกุเต คือ เพราะเหตุแห่งข้าพระองค์. บทว่า อุปหญฺเถ ได้แก่ อย่าเข้าไปกระทบกระทั่ง คือ พึงเป็นทวารอันบริสุทธิ์แล้ว.
ข้อนี้มีอธิบายว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช ขออย่าให้กรรมที่เป็นไปในทวาร แม้ทั้ง ๓ นี้เข้าไปกระทบแก่ใคร ๆ คือแก่ท้าวสักกะในกาลไหน ๆ เพราะเหตุแห่งข้าพระองค์ คือเพราะอาศัยข้าพระองค์ ได้แก่เพราะความที่แห่งข้าพระองค์เป็นผู้ใคร่ต่อความพินาศ คือ ขอกรรมที่เป็นไปในทวารทั้ง ๓ นี้พึงเป็นธรรมชาติอันหลุดพ้นแล้ว คือ บริสุทธิ์แล้ว จากอกุศลกรรมบถทั้ง ๑๐ ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้นนั้นเทียว.
พระมหาสัตว์ เมื่อจะรับพรในฐานะทั้ง ๖ ได้รับเอาพรอันอาศัยเนกขัมมะเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้น ย่อมทราบว่า ขึ้นชื่อว่าสรีระ ย่อมมีความเจ็บเป็นธรรมดา ท้าวสักกะไม่อาจเพื่อจะกระทำสรีระนั้นให้มีความไม่เจ็บเป็นธรรมดาได้ อนึ่ง ความที่แห่งสัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีตนอันบริสุทธิ์แล้วในทวารทั้ง ๓ อันท้าวสักกะก็ไม่อาจทำให้เป็นนิสัยของตนได้เลย แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น พระมหาสัตว์ก็ได้รับพรเหล่านี้แล้ว เพื่อแสดงธรรมแก่ท้าวสักกะนั้น แม้ท้าวสักกเทวราชก็ได้ทรงบันดาลต้นไม้นั้นให้มีผลหวานอร่อย นมัสการพระมหาสัตว์ประคองอัญชลีเหนือพระเศียร ตรัสว่า ขอท่านจงอยู่ที่นี้โดยปราศจากโรคเถิด. แล้วได้เสด็จไปยังพิมานของพระองค์ แม้พระโพธิสัตว์ก็มิได้เสื่อมจากฌาน ได้เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ตรัสว่าดูก่อนอานนท์ ที่นี้เป็นภูมิประเทศที่เราเคยอยู่มาแล้ว ดังนี้แล้วทรงประชุมชาดกว่า ท้าวสักกะในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระอนุรุทธะในบัดนี้ส่วนกัณหบัณฑิต ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถากัณหชาดกที่ ๒
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๗๗๔–๗๙๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทสกนิบาตชาดก ๕๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Kaṇhajātakaṃ
kaṇho vatāyaṃ purisoti idaṃ satthā kapilavatthuṃ upanissāya nigrodhārāme viharanto sitapātukammaṃ ārabbha kathesi.
Tadā kira satthā sāyaṇhasamaye nigrodhārāme bhikkhusaṅghaparivuto jaṅghavihāraṃ anucaṅkamanto aññatarasmiṃ padese sitapātukammaṃ akāsi. Ānandatthero ko nu kho hetu ko paccayo bhagavato sitapātukammāya na ahetu tathāgatā sitaṃ pātukaronti pucchissāmīti tāvāti añjaliṃ paggayha sitakāraṇaṃ pucchi. Athassa satthā bhūtapubbaṃ ānanda kaṇho nāma isi ahosi so imasmiṃ bhūmippadese vihāsi jhāyī jhānarato tassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampīti sitakāraṇaṃ vatvā tassa vatthuno apākaṭattā therena yācito atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiyaṃ ekena asītikoṭivibhavena aputtakena brāhmaṇena sīlaṃ samādayitvā putte patthite bodhisatto tassa brāhmaṇiyā kucchismiṃ nibbatti. Kāḷavaṇṇattā panassa nāmaggahaṇadivase kaṇhakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So soḷasavassakāle maṇipaṭimā viya sobhaggappatto hutvā pitarā sippuggahaṇatthāya pesito takkasilāyaṃ sabbasippāni uggahetvā paccāgacchi. Atha naṃ pitā anurūpena dārena saṃyojesi. So aparabhāge mātāpitūnaṃ accaye sabbaṃ issariyaṃ paṭipajji. Athekadivasaṃ Ratanakoṭṭhāgārāni viloketvā varapallaṅkamajjhagato suvaṇṇapaṭaṃ āharāpetvā ettakaṃ dhanaṃ asukenāpi uppāditaṃ ettakaṃ dhanaṃ asukenāti pubbañātīhi suvaṇṇapaṭe likkhitāni akkharāni disvā cintesi yehi imaṃ dhanaṃ uppāditaṃ te na paññāyanti dhanameva paññāyati ekopi imaṃ dhanaṃ gahetvā gato nāma nāhosi na kho pana sakkā dhanabhaṇḍikaṃ bandhitvā paralokaṃ netuṃ pañca- sādhāraṇabhāvena hi asārakassa dhanassa dānaṃ sāro bahurogasādhāraṇa- bhāvena asārakassa kāyassa sīlavantesu abhivādanādikammaṃ sāro aniccatābhibhūtassa asārakassa jīvitassa aniccādivasena vipassanāyogo sāro tasmā asārehi bhogehi sāraggahaṇatthaṃ dānaṃ dassāmīti so āsanā vuṭṭhāya rañño santikaṃ gantavā rājānaṃ āpucchitvā mahādānaṃ pavattesi. Yāva sattamā divasā dhanaṃ aparikkhiyamānaṃ disvā kiṃ me dhanena yāva maṃ jarā nābhibhavati tāvadeva pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmaloka- parāyano bhavissāmīti cintetvā gehe sabbadvārāni vivarāpetvā dinnaṃ me harantūti asuciṃ viya jigucchanto vatthukāme pahāya tassa mahājanassa rodantassa paridevantasseva nagarā nikkhamitvā himavantap- padesaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā attano vasanatthāya ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ oloketvā imaṃ ṭhānaṃ patvā idha vasissāmīti ekaṃ indavāruṇirukkhaṃ gocaragāmaṃ katvā adhiṭṭhāya tasseva rukkhassa mūle vihāsi gāmantasenāsanaṃ pahāya āraññiko ahosi paṇṇasālaṃ Akatvā rukkhamūliko ahosi abbhokāsiko nesajjiko sace nipajjati bhūmiyaṃyeva nipajjati dantamusaliko hutvā anaggipakkameva khādati thusaparikkhittaṃ kiñci na khādati ekadivase ekavārameva khāditvā ekāsaniko ahosi chamāyaṃ paṭhavīāpatejavāyusamo hutvā ete ettake dhutaṅgaguṇe samādāya vasati. Imasmiṃ kira jātake bodhisatto paramappiccho ahosi. So nacirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto tattheva vasati. Phalāphalatthaṃpi aññattha na gacchati. Rukkhassa phalitakāle phalaṃ khādati pupphitakāle pupphaṃ khādati sapattakāle pattaṃ khādati nippattakāle papaṭikaṃ khādati. Evaṃ paramasantuṭṭho hutvā imasmiṃ ṭhāne ciraṃ vasi. So ekadivasaṃ pubbaṇhasamaye tassa rukkhassa pakkāni phalāni gaṇhi. Gaṇhanto pana loluppacārena uṭṭhāya aññasmiṃ padese na gaṇhati yathānisinnova hatthaṃ pasāretvā hatthapāsaṭhāne ṭhitāni phalāni saṃharati. Tesupi manāpāmanāpaṃ avicinitvā sampatta- sampattameva gaṇhati. Evaṃ paramasantuṭṭhassa tassa sīlatejena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Taṃ kira sakkassa āyukkhayena vā uṇhaṃ hoti puññakkhayena vā aññasmiṃ vā mahānubhāve satte taṃ ṭhānaṃ patthente dhammikānaṃ vā mahiddhikānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlatejena uṇhaṃ ahosi. Sakko ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmoti āvajjitvā imasmiṃ padese vasantaṃ kaṇhaṃ isiṃ rukkhaphalāni uccinantaṃ disavā cintesi ayaṃ isi Ghoratapo paramajitindriyo imaṃ dhammakathāya sīhanādaṃ nadāpetvā sukāraṇaṃ sutvā varena santappetvā imassa rukkhaṃ dhuvaphalaṃ katvā āgamissāmīti so mahantena ānubhāvena sīghaṃ otaritvā tasmiṃ rukkhamūle tassa piṭṭhipasse ṭhatvā attano avaṇṇe kathite kujjhissati nu kho noti vīmaṃsanto paṭhamaṃ gāthamāha
kaṇho vatāyaṃ puriso kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ
kaṇhe bhūmippadesasmiṃ na mayhaṃ manaso piyoti.
Tattha kaṇhanti kāḷavaṇṇaṃ. Bhojananti rukkhaphalabhojanaṃ.
Kaṇho isi sakkassa vacanaṃ sutvā ko nu kho mayā saddhiṃ kathetīti dibbacakkhunā upadhārento sakkoti ñatvā anivattitvā anoloketvāva dutiyaṃ gāthamāha
na kaṇho tapasā hoti antosāro hi brāhmaṇo
yasmiṃ pāpāni kammāni sa ve kaṇho sujampatīti.
Tattha tapasāti tapena kaṇho nāma na hotīti attho. Anto- sāroti abbhantare sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasārehi samannāgato evarūpo hi bāhitapāpattā brāhmaṇo nāma hoti. Sa veti yasmiṃ pana pāpāni kammāni atthi so yatthakatthaci kule jātopi yenakenaci sarīravaṇṇena samannāgatopi kāḷakoyeva.
Evañca pana vatvā imesaṃ sattānaṃ kaṇhabhāvakarāni pāpakammāni ekavidhādibhedehi vitthāretvā sabbānipi tāni garahitvā sīlādayo guṇe pasaṃsitvā ākāse candaṃ uṭṭhāpento viya sakkassa Dhammaṃ desesi. Sakko tassa dhammakathaṃ sutvā pamudito somanassajāto mahāsattaṃ varena nimantento tatiyaṃ gāthamāha
etasmiṃ te sulapite paṭirūpe subhāsite
varaṃ brāhmaṇa te dammi yaṃkiñci manasicchasīti.
Tattha etasminti yaṃ idaṃ tayā sabbaññūbuddhena viya sulapitaṃ tasmiṃ sulapite tumhākaṃ anucchavikattā paṭirūpe subhāsite yaṃkiñci manasā icchasi sabbaṃ te yaṃ varaṃ icchitaṃ patthitaṃ taṃ dammīti attho.
Taṃ sutvā mahāsatto cintesi ayaṃ kinnu kho attano avaṇṇe kathite kujjhissati noti maṃ vīmaṃsanto mayhaṃ chavivaṇṇañca bhojanañca vasanaṭṭhānañca garahitvā idāni mayhaṃ akujjhanabhāvaṃ ñatvā pasannacitto varaṃ deti maṃ kho panesa sakkissariyabrahmis- sariyānamatthāya brahmacariyaṃ caratīti maññeyya tatrassa nikkaṅkhabhāvatthaṃ mayhaṃ paresu kodho vā doso vā mā uppajjatu parasampattiyaṃ lobho vā paresu sineho vā mā uppajjatu majjhattova bhaveyyanti ime mayā cattāro vare gahetuṃ vaṭaṭatīti so tassa nikkaṅkhabhāvatthāya cattāro vare gaṇhanto catutthaṃ gāthamāha
varañca me ado sakka sabbabhūtānamissara
sunikkodhaṃ suniddosaṃ nillobhaṃ vuttimattano
nisnehamabhikaṅkhāmi ete me caturo vareti.
Tattha varañca me ado sakkāti sace tvaṃ mayhaṃ varaṃ adāsi. Sunikkodhanti akujjhanavasena suṭṭhu nikkodhaṃ. Suniddosanti Adussanavasena suṭṭhu niddosaṃ. Nillobhanti parasampattīsu nillobhaṃ. Vuttimattanoti evarūpaṃ attano pavuttiṃ. Nisnehanti puttadhītāsu vā saviññāṇakesu dhanadhaññādīsu vā aviññāṇakesu attano santakesupi nisnehaṃ apagatalobhaṃ. Abhikaṅkhāmīti evarūpaṃ imehi catūhaṅgehi samannāgataṃ attano vuttiṃ abhikaṅkhāmi. Ete me caturo vareti ete nikkodhādike caturo vare mayhaṃ dehīti vadati. Kiṃ panesa na jānāti yathā na sakkā sakkassa santike varaṃ gahetvā varena kodhādayo haritunti no na jānāti sakke kho pana varaṃ dadante na gaṇhāmīti vacanaṃ na yuttanti ca tassa ca nikkaṅkhabhāvatthāya gaṇhīti.
Tato sakko cintesi kaṇhapaṇḍito varaṃ gaṇhanto ativiya anavajje vare gaṇhi etesu varesu guṇadosaṃ etameva pucchissāmīti. Atha naṃ pucchanto pañcamaṃ gāthamāha
kiṃ nu kho kodhe vā dose vā lobhe sneheva brāhmaṇa
ādīnavaṃ sampassasi taṃ me akkhāhi pucchitoti.
Tassattho brāhmaṇa kinnu kho tvaṃ kodhe vā dose vā lobhe vā snehe vā ādīnavaṃ sampassasi tvaṃ tāva me pucchito akkhāhi na hi mayaṃ ettha ādīnavaṃ jānāmāti.
Atha naṃ mahāsatto tenahi suṇāhīti vatvā catasso gāthā abhāsi
Appo hutvā bahu hoti vaḍḍhate so akhantijo
āsaṅgi bahupāyāso tasmā kodhaṃ na rocaye.
Duṭṭhassa pharusā vācā parāmāso anantarā
tato pāṇi tato daṇḍo satthassa paramā gati
doso kodhasamuṭṭhāno tasmā dosaṃ na rocaye.
Alobhasahasākārā nikati vañcanāni ca
dissanti lobhadhammesu tasmā lobhaṃ na rocaye.
Snehasaṅganthitā ganthā senti manomayā puthū
te bhusaṃ upatāpenti tasmā snehaṃ na rocayeti.
Tattha akhantijoti so anadhivāsakajātikassa akhantito jāto kodho paṭhamaṃ paritto hutvā pacchā bahu hoti aparāparaṃ vaḍḍhati. Tassa vaḍḍhanabhāvo khantivādijātakena ceva culladhammapālajātakena ca vaṇṇetabbo. Apica tissāmaccassa cettha bhariyaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ janaṃ saparijanaṃ māretvā pacchā attano māritavatthuṃ kathetabbaṃ. Āsaṅgīti āsaṅgakaraṇo yassa uppajjati taṃ āsattaṃ laggitaṃ karoti tañca vatthuṃ vissajjetvā gantuṃ na deti nivattetvā akkosanādīni kāreti. Bahupāyāsoti bahunā kāyikacetasikadukkhasaṅkhātena upāyāsena kilamathena samannāgato. Kodhaṃ nissāya hi kodhavasena ariyādīsu katavītikkamā diṭṭhadhamme ceva samparāye ca vadhabandhanavippaṭisārādīni ceva pañcavidhabandhanakammakaraṇādīni ca bahūni dukkhāni anubhavantīti Kodho bahupāyāso nāma. Tasmāti yasmā esa evaṃ anekādīnavo tasmā kodhaṃ na rocemi. Duṭṭhassāti kujjhanalakkhaṇena kodhena kujjhitvā aparabhāge dussanalakkhaṇena dosena duṭṭhassa paṭhamaṃ tāva pharusavācā nicchāreti. Vācāya anantarā ākaḍḍhanavikaḍḍhanavasena hatthaparāmāso. Tato anantarā upakkamanavasena pāṇi pavattati. Tato daṇḍappahāro. Atikkamitvā pana ekatodhāraubhatodhārassa satthassa paramā gati sabbapariyantā satthanipphatti hoti. Yadā hi satthena parampi jīvitā voropetvā pacchā teneva satthena attānaṃ jīvitā voropeti tadā doso matthakaṃ patto hoti. Doso kodhasamuṭṭhānoti yathā anambilaṃ takkaṃ vā kañjikaṃ vā pariṇāmavasena parivattitvā ambilaṃ hoti taṃ ekajātikampi samānaṃ ambilaṃ anambilanti nānā vuccati tathā pubbakāle kodho pariṇāmetvā aparabhāge doso hoti so akusalamūlattena ekajātikopi samāno kodho dosoti nānā vuccati. Yathā ca anambilato ambilaṃ evaṃ sopi kodhato samuṭṭhātīti kodhasamuṭṭhāno. Tasmāti yasmā evaṃ anekādīnavo doso tasmā dosampi na rocemi. Alobhasahasākārāti divādivasena gāmaṃ paharitvā vilumpanāni ca āvudhaṃ sarīre ṭhapetvā idaṃ nāma me dehīti sahasākārā ca. Nikati vañcanāni cāti paṭirūpakaṃ dassetvā parassa haraṇaṃ nikati nāma. Sā asuvaṇṇameva suvaṇṇanti kūṭakahāpaṇañca kahāpaṇoti datvā parasantakaggahaṇe daṭṭhabbā. Paṭibhāṇavasena pana upāyakusalatāya parasantakaggahaṇaṃ vañcanaṃ nāma. Tassevaṃ pavatti daṭṭhabbā eko kira ujujātiko gāmikapuriso araññato sasakaṃ ānetvā nadītīre ṭhapetvā nahāyituṃ otari. Atheko dhutto taṃ sasakaṃ sīse katvā nahāyituṃ otiṇṇo. Itaro uttaritvā sasakaṃ apassanto itocīto ca olokesi. Tamenaṃ dhutto kiṃ bho olokesīti vatvā imasmiṃ me ṭhāne sasako ṭhapito taṃ na passāmīti vutte andhabāla tvaṃ na jānāsi sasakā nāma nadītīre ṭhapitā palāyantīti passa ahaṃ attano sasakaṃ sīse ṭhapetvāva nahāyāmīti. So appaṭibhāṇatāya evaṃ bhavissatīti pakkāmi. Eka- kahāpaṇena migapotakaṃ gahetvā puna taṃ datvā dvikahāpaṇagghanakassa migassa gahitavatthumpettha kathetabbaṃ. Dissati lobhadhammesūti sakka ime lobhādayo pāpadhammā lobhasabhāvesu lobhābhibhūtesu sattesu dissanti na hi aluddhā evarūpāni kammāni karonti evaṃ lobho anekādīnavo tasmā lobhampi na rocemi. Snehasaṅganthitā ganthāti ārammaṇesu allīyanalakkhaṇena snehena saṅganthitā punappunaṃ uppādanavasena ghaṭitā suttena pupphāni viya ganthāni nānappakāresu ārammaṇesu pavattamānā abhijjhākāyaganthā. Senti manomayā puthūti tesu ārammaṇesu uppannā suvaṇṇādīhi nibbattāni suvaṇṇādimayāni ābharaṇādīni viya manena nibbattattā manomayā abhijjhākāyaganthā tesu ārammaṇesu senti. Te bhusaṃ upatāpentīti te bhusaṃ anussayitā balavantā sañjānantā bhusaṃ upatāpenti atikilamenti. Tesaṃ pana bhusaṃ upatāpane sallaviddhova ruppatīti gāthāya vatthu piyajātikā Kho gahapati sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā piyappabhūtikā piyato jāyate soko pemato jāyate sokoti ādīni suttāni ca āharitabbāni. Apica sumaṅgalabodhisattassa dārake datvā balavasokena hadayaṃ phali. Vessantarabodhisattassa mahantaṃ domanassaṃ udapādi. Evaṃ pūritapāramīnaṃ mahāsattānaṃ pemaṃ upatāpanaṃ karotiyeva ayaṃ snehe ādīnavo yasmā hoti tasmā snehaṃpi na rocemīti.
Sakko pañhāvisajjanaṃ sutvā kaṇhapaṇḍita tayā ime pañhā buddhalīlāya viya sādhukaṃ kathitā ativiya tuṭṭhosmi tena aparampi varaṃ gaṇhāhīti vatvā dasamaṃ gāthamāha
etasmiṃ te sulapite paṭirūpe subhāsite
varaṃ brāhmaṇa te dammi yaṃkiñci manasicchasīti.
Tato bodhisatto anantaraṃ gāthamāha
varañce me ado sakka sabbabhūtānamissara
araññe me viharato niccaṃ ekavihārino
ābādhā mā uppajjeyyuṃ antarāyakarā bhusāti.
Tattha antarāyakarā bhusāti imassa me tapokammassa antarāyakarā.
Taṃ sutvā sakko kaṇhapaṇḍito varaṃ gaṇhanto na āmisasannissitaṃ varaṃ gaṇhati tapokammanissitameva gaṇhatīti cintetvā bhiyyosomattāya pasanno aparaṃpi varaṃ dadamāno itaraṃ gāthamāha
Etasmiṃ te sulapite paṭirūpe subhāsite
varaṃ brāhmaṇa te dammi yaṃkiñci manasicchasīti.
Bodhisattopi varaṃgahaṇāpadesena tassa dhammaṃ desento osānagāthamāha
varañce me ado sakka sabbabhūtānamissara
na mano vā sarīraṃ vā maṅkute sakka kassaci
kadāci upahaññetha etaṃ sakka varaṃ dehīti.
Tattha mano vāti manodvāraṃ vā. Sarīraṃ vāti kāyadvāraṃ vā. Vacīdvārampi etesaṃ gahaṇena gahitamevāti veditabbaṃ. Maṅkuteti mama kāraṇā. Upahaññethāti upaghāteyya parisuddhaṃ assa. Idaṃ vuttaṃ hoti sakka devarāja mama kāraṇā maṃ nissāya mama anatthakāmatāya kassaci sakkassa kismiñci kāle idaṃ tividhampi kammadvāraṃ na upahaññetha pāṇātipātādīhi dasahi akusalakammapathehi vimuttaṃ parisuddhameva bhaveyyāti.
Iti mahāsatto chasupi ṭhānesu varaṃ gaṇhanto nekkhammanissitameva gaṇhi. Jānāti cesa sarīraṃ nāma byādhidhammaṃ na taṃ sakkā sakkena abyādhidhammaṃ kātuṃ sattānañca tīsu dvāresu parisuddhatta- bhāvo na sakkā sakkena attāyattova evaṃ santepi tassa dhammadesanatthaṃ ime vare gaṇhi. Sakkopi taṃ rukkhaṃ madhuraṃva phalaṃ katvā mahāsattaṃ vanditvā sirasi añjaliṃ patiṭṭhapetvā arogā idheva vasathāti vatvā sakaṭṭhānameva gato. Bodhisattopi Aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ānanda pubbe mayā nivuṭṭhabhūmippadesoti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā sakko anuruddho ahosi kaṇhapaṇḍito pana ahamevāti.
Kaṇhajātakaṃ dutiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗