จิตตสัมภูตชาดก
ว่าด้วยผลของกรรม
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๐๕๔ · บรรทัด ๘๐๖๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๓
เรื่องเล่า
จําเดิมแต่ได้พบพระจิตตบัณฑิตดาบสแล้ว พระเจ้าสัมภูตราช ทรงชื่นชมโสมนัสยิ่ง เมื่อจะมีพระราชดำรัสตรัสสั่ง ซึ่งราชกิจมีอาทิว่า ท่านทั้งหลายจงลาดบัลลังก์เพื่อเชษฐภาดาของเรา จึงตรัสคาถาที่ ๙ ความว่า
ขอเชิญท่านผู้เจริญ โปรดรับอาสนะ น้ำ และ รองเท้าของข้าพเจ้าทั้งหมดเถิด ข้าพเจ้ายินดีต้อนรับ ท่านผู้เจริญ ในสิ่งของอันมีราคาคู่ควรแก่การต้อนรับ ขอท่านผู้เจริญ เชิญรับสักการะอันมีค่าของข้าพเจ้า ทั้งหลายด้วยเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อคฺเฆ ความว่า ข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านผู้เจริญ ในสิ่งของอันมีราคาควรเพื่อการต้อนรับแขก. บทว่า กุรุเต โนความว่า ขอเชิญท่านผู้เจริญจงรับประเคน สิ่งอันมีค่านี้ของข้าพเจ้าทั้งหลายด้วยเถิด.
ครั้นพระเจ้าสัมภูตบัณฑิต ทรงทำการปฏิสันถาร ด้วยพระดำรัสอันอ่อนหวานอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแบ่งราชสมบัติถวายกึ่งหนึ่งจึงตรัสพระคาถานอกนี้ ความว่า
ขอเชิญพระเชษฐาทรงสร้างปรางค์ปราสาท อัน เป็นที่อยู่น่ารื่นรมย์สำหรับพระองค์เถิด จงทรงบำรุง บำเรอด้วยหมู่นารีทั้งหลาย โปรดให้โอกาสเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด แม้เราทั้งสองก็จะครอบ ครองอิสริยสมบัตินี้ร่วมกัน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิมํ อิสฺสริยํ ความว่า เราจะเป็นกษัตริย์กันทั้งสององค์ แบ่งราชสมบัติกันคนละครึ่ง แล้วเสวยราชย์ครอบครองอยู่ในอุตตรปัญจาลนคร แคว้นกปิลรัฐ.
พระจิตตบัณฑิตดาบสฟังพระดำรัส ของพระเจ้าสัมภูตราชแล้วเมื่อจะแสดงธรรมเทศนาถวาย จึงกล่าวคาถา ๖ คาถา ความว่า
ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงเห็นผลแห่งสุจริต อย่างเดียว ส่วนอาตมาภาพเห็นผลแห่งสุจริต และ ทุจริตที่สั่งสมไว้แล้ว เป็นวิบากใหญ่จึงสำรวมตน เท่านั้น มิได้ปรารถนาบุตร ปศุสัตว์หรือทรัพย์ ชีวิต ของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ มีกำหนดร้อยปีเป็นอย่าง มาก ไม่เกินกำหนดนั้นไปได้เลย ย่อมจะเหือดแห้งไป เหมือนไม้อ้อที่ถูกตัดแล้ว มีแต่จะเหี่ยวแห้งไปฉะนั้น ในช่วงชีวิตอันจะต้องเหือดแห้งไปนั้น จะมัวเพลิดเพลินไปไย จะมัวเล่นคึกคะนองไปทำไม ความยินดี จะเป็นประโยชน์อะไร ประโยชน์อะไรด้วยการแสวง หาทรัพย์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตรและภรรยา สำหรับอาตมา ดูก่อนมหาบพิตร อาตมาพ้นแล้วจาก เครื่องผูก อาตมารู้ชัดอย่างนี้ว่า มัจจุราชจะไม่รังควาน เราเป็นอันไม่มี เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำแล้ว ความยินดีจะเป็นประโยชน์อะไร จะมีประโยชน์อะไร ด้วยการแสวงหาทรัพย์ ดูก่อนมหาบพิตร ผู้เป็น จอมนระ ชาติกำเนิดของตนเราไม่สม่ำเสมอกัน กำเนิดแห่งคนจัณฑาลจัดว่าเลวทรามในระหว่างมนุษย์ เมื่อชาติก่อนเราทั้งสองได้อยู่ร่วมกัน ในครรภ์แห่ง นางจัณฑาล เพราะกรรมอันชั่วช้าของตน เราทั้งสอง ได้เกิดเป็นคนจัณฑาล ในกรุงอุชเชนีอวันตีชนบท ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เกิดเป็นเนื้อสองตัว พี่น้อง อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ครั้นจุติจากอัตภาพ นั้นแล้ว ได้เกิดเป็นนกเขาสองตัวพี่น้อง อยู่ฝั่ง รัมมทานที ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว คราวนี้ อาตมาภาพเกิดเป็นพราหมณ์ มหาบพิตรทรงสมภพ เป็นกษัตริย์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุจฺจริตสฺส ความว่า ดูก่อนมหาบพิตรพระราชสมภาร พระองค์ทรงเห็นแต่ผลแห่งสุจริตอย่างเดียว ส่วนอาตมาภาพเห็นทั้งผลแห่งทุจริตและสุจริตทีเดียว ด้วยว่าเราทั้งสองได้บังเกิดในกำเนิดคนจัณฑาล ในอัตภาพที่ ๔ แต่อัตภาพนี้ ด้วยผลแห่งทุจริต พากันรักษาศีลอยู่ในอัตภาพนั้นไม่นาน ด้วยผลแห่งศีลอันสุจริตนั้น พระองค์ทรงบังเกิดในตระกูลกษัตริย์ อาตมาภาพเกิดในตระกูลพราหมณ์ เพราะอาตมาภาพเห็นผลแห่งทุจริตและสุจริตอันเคยสั่งสมดีแล้ว ว่าเป็นวิบากใหญ่อย่างนี้ จึงจักสำรวมตนเท่านั้น ด้วยความสำรวมคือศีล จะปรารถนาบุตร ปศุสัตว์ หรือธนสารสมบัติก็หามิได้.
บทว่า ทเสวิมา วสฺสทสา ความว่า ดูก่อนมหาราชเจ้า เพราะชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในมนุษยโลกนี้ มีกำหนดสิบปีสิบหน คือร้อยปีเท่านั้นด้วยสามารถแห่งหมวดสิบเหล่านี้ คือ มันททสกะ สิบปีแห่งความเป็นเด็กอ่อน๑ ขิฑฑาทสกะ สิบปีแห่งการเล่นคึกคะนอง ๑ วัณณทสกะ สิบปีแห่งความสวยงาม ๑ พลทสกะ สิบปีแห่งความมีกำลังสมบูรณ์ ๑ ปัญญาทสกะ สิบปีแห่งความมีปัญญารอบรู้ ๑ หานิทสกะ สิบปีแห่งความเสื่อม ๑ ปัพภารทสกะสิบปีแห่งความมีกายเงื้อมไปข้างหน้า ๑ วังกทสกะ สิบปีแห่งความมีกายคดโกง๑ โมมูหทสกะ สิบปีแห่งความหลงเลอะเลือน ๑ สยนทสกะ สิบปีแห่งการนอนอยู่กับที่ ๑. ชีวิตนี้ย่อมไม่ถึงขั้นลำดับทสกะเหล่านี้ครบทั้งหมด ตามที่กำหนดไว้. โดยที่แท้ยังไม่ทันถึงเขตที่กำหนดนั้นเลย ก็ซูบซีดเหี่ยวแห้งไปดังไม้อ้อที่ถูกตัดแล้วฉะนั้น ถึงแม้สัตว์เหล่าใดมีอายุอยู่ได้ครบ ๑๐๐ ปีบริบูรณ์รูปธรรมและอรูปธรรมของสัตว์แม้เหล่านั้น อันเป็นไปในมันททสกะถูกตัดแล้วย่อมผันแปรเหือดแห้งอันตรธานไป ในระยะมันททสกะนั่นเอง ดุจไม้อ้อที่เขาตัดแล้วตากไว้ที่แดดฉะนั้น. ที่จะล่วงเลยกำหนดนั้น จนถึงขั้นขิฑฑาทสกะหามิได้ วัณณทสกะเป็นต้น อันเป็นไปแล้วในขิฑฑาทสกะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน.
บทว่า ตตฺถ ความว่า เมื่อชีวิตนั้นต้องซูบซีดเหี่ยวแห้งไปด้วยอาการอย่างนี้ ความเพลิดเพลินยินดีเพราะอาศัยเบญจกามคุณ จะมีประโยชน์อะไร ? การเล่นคึกคะนองด้วยสามารถแห่งการเล่นทางกายเป็นต้น จะมีประโยชน์อะไรความยินดีด้วยสามารถแห่งความโสมนัส จะมีประโยชน์อะไร ? การแสวงหาธนสารสมบัติจะมีประโยชน์อะไร ? ประโยชน์อะไร ด้วยลูก ด้วยเมียของอาตมาภาพ อาตมาภาพหลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกคือบุตรและภรรยานั้น.
บทว่า อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส ความว่า อันมฤตยูผู้กระทำที่สุดแห่งชีวิตครอบงำแล้ว. บทว่า ทฺวิปทกนิฏฺา ความว่า (กำเนิดคนจัณฑาล) นับเป็นกำเนิดต่ำต้อย ในระหว่างมวลมนุษย์ผู้มีสองเท้าด้วยกัน. บทว่า อวสิมฺหา ความว่า เราแม้ทั้งสองคนได้เคยอยู่ร่วมกันมา.
บทว่า จณฺฑลาหุมฺหา ความว่า ดูก่อนมหาราชเจ้า เมื่อก่อนนับถอยหลังจากนี้ไป ๔ ชาติ เราทั้งสองได้เกิดเป็นคนจัณฑาลอยู่ในพระนครอุชเชนี แคว้นอวันตีรัฐ เคลื่อนจากอัตภาพนั้นแล้ว เราแม้ทั้งสอง ได้เกิดเป็นมฤคโปดก อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรานที มีนายพรานผู้หนึ่งฆ่าเราแม้ทั้งสองซึ่งยืนพิงกันอยู่ที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง ณ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรานั้น จนสิ้นชีวิตเคลื่อนจากอัตภาพนั้นแล้วไปเกิดเป็นนกเขา อยู่ร่วมกันที่ฝั่งน้ำ "รัมมทานที" มีเนสาทผู้หนึ่งดักข่ายทำลายเราให้ถึงตายด้วยการประหารคราวเดียวเท่านั้น ครั้นเคลื่อนจากอัตภาพนั้น มาในชาตินี้ เราทั้งสองเกิดเป็นพราหมณ์ และกษัตริย์คือ อาตมาภาพเกิดในตระกูลพราหมณ์ในพระนครโกสัมพี พระองค์เกิดเป็นกษัตริย์ในพระนครนี้ ครั้นพระโพธิสัตว์ ประกาศชาติกำเนิดอันลามกต่ำต้อยที่ผ่านมาแล้ว แก่พระเจ้าสัมภูตราชนั้น ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล้วแสดงว่าอายุสังขาร แม้ในชาตินี้มีเวลาเล็กน้อย ให้พระเจ้าสัมภูตราชทรงเกิดอุตสาหะในบุญกุศลทั้งหลาย ได้กล่าวคาถา ๔ คาถา ติดต่อกันไป ความว่า
ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย ถูกชรานำเข้าไปสู่ความ ตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อย เมื่อนรชน ถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูก่อนพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำ ของอาตมาภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลายมีทุกข์เป็น กำไรเลย ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย ถูกชรานำเข้าไปสู่ ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อย เมื่อ นรชนถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูก่อนพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำ ของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลาย อันมีทุกข์ เป็นผลเลย ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย ถูกชรานำเข้าไปสู่ ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลาย เป็นของน้อย เมื่อ นรชนถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูก่อนพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำ ของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลาย อันมีศีรษะ เกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลี ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย ถูกชรา นำเข้าไปสู่ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของ น้อย ชราย่อมกำจัดวรรณะของนรชนผู้แก่เฒ่า ดูก่อน พระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำของ อาตมาภาพ อย่าทรงทำกรรมที่ให้เข้าถึงนรกเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปนียติ ความว่า ดูก่อนมหาราชเจ้าชีวิตแม้นี้ ย่อมเข้าไปใกล้ความตาย เพราะอายุของสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นนี้มีน้อย ชื่อว่า นิดหน่อยเพราะแล่นไปได้น้อยบ้าง เพราะดำรงอยู่ได้น้อยบ้างเป็นเช่นเดียวกับหยาดน้ำค้างที่ติดอยู่ปลายหญ้า อันเหือดแห้งด้วยแสงพระอาทิตย์อุทัยฉะนั้น.
บทว่า น สนฺติ ตาณา ความว่า เพราะว่าเมื่อนรชนอันชรานำเข้าไปใกล้ความตายแล้ว ปิยชนทั้งหลายมีบุตรเป็นต้น จะเป็นผู้ที่ต้านทานป้องกันไว้ได้ ก็หามิได้. บทว่า มเมว วากฺยํ ความว่า ซึ่งถ้อยคำของอาตมาภาพนี้. บทว่า มากาสิ ความว่า อย่าได้ถึงความประมาทมัวเมาเพราะเหตุแห่งกามคุณมีรูปเป็นต้น แล้วกระทำกรรมที่มีทุกข์เป็นกำไรอันเป็นเครื่องให้เจริญด้วยทุกข์ในอบายมีนรกเป็นต้น. บทว่า ทุกฺขผลานิ ได้แก่กรรมที่มีทุกข์เป็นผล. บทว่า รชสฺสิรานิ ได้แก่ กรรม อันเป็นเหตุให้ศีรษะเกลือกกลั้วด้วยธุลี คือกิเลส. บทว่า วณฺณํ ความว่า ชราย่อมกำจัดวรรณะแห่งสรีระของนรชน ผู้เสื่อมวัยทรุดโทรม บทว่า นิรยูปปตฺติยา ความว่า อย่าได้สร้างกรรมเพื่อจะไปบังเกิดในนรก อันหาความยินดีมิได้เลย.
เมื่อพระมหาสัตว์เจ้ากล่าวอยู่อย่างนี้ พระเจ้าสัมภูตราชทรงรู้สึกพระองค์ แล้วตรัสพระคาถา ๓ คาถา ความว่า
ข้าแต่ภิกษุ ถ้อยคำของพระคุณเจ้านี้เป็นคำจริง แท้ทีเดียว พระฤาษีกล่าวไว้ฉันใด คำนี้ก็เป็นฉันนั้น แต่ว่ากามทั้งหลายของข้าพเจ้ายังมีอยู่มาก กามเหล่า นั้น คนเช่นข้าพเจ้าสละได้ยาก ช้างจมอยู่ท่ามกลาง หล่มแล้ว ย่อมไม่อาจถอนตนไปสู่ที่ดอนได้ด้วยตนเอง ฉันใด ข้าพเจ้าจมอยู่ในหล่มคือกามกิเลส ก็ยังไม่ สามารถปฏิบัติตนตามทางของภิกษุได้ฉันนั้น ข้าแต่ พระคุณเจ้าผู้เจริญ อนึ่ง บุตรจะมีความสุขได้ด้วยวิธีใด มารดาบิดาพร่ำสอนบุตรด้วยวิธีนั้นฉันใด ข้าพเจ้าละ จากโลกนี้ไปแล้วจะพึงเป็นผู้มีความสุขอื่นนานได้ด้วย วิธีใด ขอพระคุณเจ้าโปรดพร่ำสอนข้าพเจ้า ด้วยวิธี นั้น ฉันนั้นเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนปฺปรูปา ความว่า กามกิเลสทั้งหลายของข้าพเจ้า ยังมีชาติมิใช่นิดหน่อย คือมากมาย หาประมาณมิได้. บทว่าเต ทุจฺจชา มาทิสเกน ความว่า ข้าแต่ภิกษุผู้เชษฐภาดา ท่านละกิเลสทั้งหลายดำรงตนอยู่ได้แล้ว ส่วนข้าพเจ้ายังจมอยู่ในเปือกตม คือ กามกิเลสเพราะเหตุนั้น คนเช่นข้าพเจ้าละกามกิเลสเหล่านั้นได้ยากยิ่ง.
ด้วยบทว่า นาโค ยถา นี้ พระเจ้าสัมภูตราชทรงแสดงถึงความที่พระองค์จมลงในเปลือกตมคือกามกิเลส. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พฺยสนฺโน ความว่า ข้าพเจ้าจมลงแล้ว คือ ลื่นไหลลงแล้ว ได้แก่ ถลำลงไปแล้ว. อีกอย่างหนึ่งปาฐะ ก็อย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า มคฺคํ ได้แก่ มรรคาแห่งโอวาทานุสาสนีของท่าน. บทว่า นานุพฺพชามิ ความว่า ข้าพเจ้าไม่สามารถจะบรรพชาได้ ขอท่านจงโปรดให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าผู้ดำรงอยู่ในฆรวาสวิสัยนี้. เท่านั้นเถิด. บทว่า อนุสาสเร แปลว่า ย่อมพร่ำสอน.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์กล่าวกะพระเจ้าสัมภูตราชนั้นว่า
ดูก่อนมหาบพิตร ผู้จอมนรชน ถ้ามหาบพิตร ไม่สามารถละกามของมนุษย์เหล่านี้ได้ไซร้ มหาบพิตรจงทรงเริ่มตั้งพลีกรรมอันชอบธรรมเถิด แต่การ กระทำอันไม่เป็นธรรมขออย่าได้มีในรัฐสีมาของมหาบพิตรเลย ทูตทั้งหลายจงไปยังทิศทั้ง ๔ นิมนต์สมณะ พราหมณ์ทั้งหลายมา มหาบพิตรจงทรงบำรุงสมณะ พราหมณ์ทั้งหลายด้วยข้าว น้ำ ผ้า เสนาสนะ และ คิลานปัจจัย มหาบพิตรจงเป็นผู้มีกมลจิตอันผ่องใส ทรงอังคาสสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญด้วยข้าวน้ำ ได้ทรงบริจาคทานตามสติกำลัง และทรงเสวยแล้ว เป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ติเตียน จงเสด็จ เข้าถึงสวรรคสถานเถิด. ดูก่อนมหาบพิตร ก็ถ้าความ เมาจะพึงครอบงำมหาบพิตรผู้อันหมู่นารีทั้งหลายแวดล้อมอยู่ มหาบพิตรจงทรงมนสิการคาถานี้ไว้ แล้วพึง ตรัสคาถานี้ในท่ามกลางบริษัทว่า เมื่อชาติก่อนเราเป็น คนนอนอยู่กลางแจ้ง อันมารดาจัณฑาลเมื่อจะไปป่า ให้ดื่มน้ำนม มาแล้ว นอนคลุกคลีอยู่กับสุนัขทั้งหลาย จนเติบโต มาบัดนี้ คนนั้นใคร ๆ เขาก็เรียกกันว่า พระราชา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น อุตฺสาหเส ความว่า ถ้าหากพระองค์จะไม่สามารถ. บทว่า ธมฺมพลึ ความว่า จงยึดเหนี่ยวเอาธรรมิกพลีอย่าให้บกพร่องโดยธรรมสม่ำเสมอ. บทว่า อธมฺมถาโร เต ความว่าอย่าทำลายวินิจฉัยธรรมอันโบราณกษัตริย์ทั้งหลายตั้งไว้ ประพฤติธรรมจรรยา.
บทว่า นิมนฺติตา ความว่า เชื้อเชิญอาราธนาสมณพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรมมา. บทว่า ยถานุภาวํ ความว่า ตามสติกำลังของตน. บทว่าอิมเมว คาถํ พระโพธิสัตว์กล่าวหมายถึงข้อความคาถาที่จะกล่าวต่อไป ณบัดนี้.
ในคาถานั้น มีอธิบายดังนี้ ดูก่อนมหาราชเจ้า ถ้าหากความมัวเมาจะพึงครอบงำพระองค์ คือ ถ้าหากความมานะถือตัว ปรารภกามคุณมีรูปเป็นต้น หรือปรารภความสุขเกิดแต่ราชสมบัติจะพึงบังเกิดขึ้นแก่พระองค์ ผู้ห้อมล้อมด้วยหมู่สนมนารีทั้งหลายไซร้ ทันทีนั้นพระองค์พึงทรงจินตนาการว่าในชาติปางก่อนเราเกิดในกำเนิดจัณฑาล ได้หลับนอนในที่ซึ่งเป็นอัพโภกาสกลางแจ้ง เพราะไม่มีแม้เพียงกระท่อมมุงด้วยหญ้ามิดชิด ก็แลในกาลนั้นนางจัณฑาลีผู้เป็นมารดาของเรา เมื่อจะไปสู่ป่า เพื่อหาฟืนและผักเป็นต้นให้เรานอนกลางแจ้งท่ามกลางหมู่ลูกสุนัข ให้เราดื่มนมของตนแล้วไป เรานั้นแวดล้อมไปด้วยลูกสุนัข ดื่มนมแห่งแม่สุนัข พร้อมด้วยลูกสุนัขเหล่านั้น จึงเจริญวัยเติบโต เราเป็นผู้มีเชื้อชาติต่ำช้ามาอย่างนี้ แต่วันนี้เกิดเป็นผู้ที่ประชาชนเรียกว่ากษัตริย์ ดูก่อนมหาราชเจ้า เพราะเหตุนี้แล เมื่อพระองค์จะทรงสอนตนเองด้วยเนื้อความนี้ พึงตรัสคาถาว่า ในชาติปางก่อนเราเป็นสัตว์นอนอยู่ในอันโภกาสกลางแจ้ง เมื่อนางจัณฑาลีผู้มารดาไปสู่ป่า เที่ยวไปทางโน้นบ้างทางนี้บ้าง เป็นผู้อันแม่สุนัขสงสาร ให้ดื่มนม คลุกคลีอยู่กับพวกลูก ๆ จึงเจริญเติบโตมาได้ แต่วันนี้ เรานั้นอันใคร ๆ เขาเรียกกันว่าเป็นกษัตริย์ ดังนี้.
พระมหาสัตว์ครั้นให้โอวาทแก่พระเจ้าสัมภูตราชอย่างนี้แล้วจึงกล่าวว่าอาตมาภาพถวายโอวาทแก่พระองค์แล้ว บัดนี้พระองค์จงทรงผนวชเสียเถิดอย่าทรงเสวยวิบากแห่งกรรมของตนด้วยตนเลย แล้วเหาะขึ้นไปในอากาศยังละอองธุลีพระบาทให้ตกเหนือเศียรเกล้าของพระราชา แล้วเหาะไปยังหิมวันตประเทศทันที ฝ่ายพระราชาทอดพระเนตรดูพระดาบสนั้นไปแล้ว เกิดความสังเวชสลดพระทัย ยกราชสมบัติให้แก่ราชโอรสองค์ใหญ่ ตรัสสั่งให้พลนิกายกลับไปแล้ว บ่ายพระพักตร์เสด็จไปยังหิมวันตประเทศ (เพียงองค์เดียว) พระมหาสัตว์เจ้า ทรงทราบการเสด็จมาของพระราชาแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่ฤาษีเป็นบริวาร มาต้อนรับพระราชาให้ทรงผนวชแล้วสอนกสิณบริกรรม. พระสัมภูตดาบส บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้เกิดแล้ว. พระดาบสทั้งสองแม้เหล่านั้นได้เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ด้วยประการฉะนี้.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๗–๕๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๒๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๒๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Cittasambhūtajātakaṃ
sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato mahākassapassa piyasaṃvāse dve saddhivihārike bhikkhū ārabbha kathesi.
Te kira aññamaññaṃ appaṭivibhattabhogā paramavissāsikā ahesuṃ piṇḍāya carantāpi ekato gacchanti vinā bhavituṃ na sakkonti. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū tesaṃyeva vissāsaṃ vaṇṇayamānā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte anacchariyaṃ bhikkhave imesaṃ ekasmiṃ attabhāve vissāsikattaṃ porāṇakapaṇḍitā pana tīṇi cattāri bhavantarāni gacchantāpi mittabhāvaṃ na vijahiṃsuyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte avantiraṭṭhe ujjeniyaṃ avantimahārājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā ujjeniyā bahi caṇḍālakagāmako ahosi. Mahāsatto tattha nibbatti. Aparopi satto tasseva mātucchāpatto hutvā nibbatti. Tesu eko citto nāma ahosi eko sambhūto nāma ahosi te ubhopi vayappattā caṇḍālavaṃsadhovanaṃ nāma sippaṃ uggaṇhitvā ekadivasaṃ ujjenīnagaradvāre sippaṃ dassessāmāti eko uttaradvāre sippaṃ dassesi eko pācīnadvāre sippaṃ dassesi. Tasmiñca nagare dve diṭṭhamaṅgalikāyo ahesuṃ. Ekā Seṭṭhidhītā ekā purohitadhītā. Tā bahukhādanīya bhojanīya mālāgandhādīni gāhāpetvā uyyānakīḷaṃ kīḷissāmāti ekā uttaradvārena nikkhami ekā pācīnadvārena. Tā te caṇḍālaputte sippaṃ dassente disvā ke eteti pucchitvā caṇḍālaputtāti sutvā apassitabbayuttakaṃ vata passimhāti gandhodakena akkhīni dhovitvā nivattiṃsu. Mahājanā are duṭṭhacaṇḍālā tumhe nissāya mayaṃ amūlakāni surābhattāni na labhimhāti te ubhopi bhātike pothetvā anayabyasanaṃ pāpesuṃ. Te paṭiladdhasaññā uṭṭhāya aññamaññassa santikaṃ gantvā ekasmiṃ ṭhāne samāgantvā aññamaññassa taṃ dukkhuppattiṃ ārocetvā roditvā paridevitvā kinti karissāmāti mantetvā idaṃ amhākaṃ jātiṃ nissāya dukkhaṃ uppannaṃ caṇḍālakammaṃ kātuṃ na sakkhissāmāti jātiṃ paṭicchādetvā brāhmaṇamāṇavakavesena takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhissāmāti sanniṭṭhānaṃ katvā tattha gantvā dhammantevāsikā hutvā disāpāmokkhācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapesuṃ. Jambūdīpatale dve kira caṇḍālā jātiṃ paṭicchādetvā sippaṃ uggaṇhantīti suyyittha.
Tesu cittapaṇḍitassa sippaṃ niṭṭhitaṃ sambhūtassa na tāva niṭṭhitaṃ. Athekadivasaṃ eko gāmavāsī brāhmaṇo vācakaṃ karissāmīti ācariyaṃ nimantesi. Tameva rattiṃ devo vassitvā magge kandarādīni pūresi. Ācariyo pātova cittapaṇḍitaṃ pakkosāpetvā tāta ahaṃ gantuṃ na sakkhissāmi tvaṃ māṇavehi saddhiṃ gantvā maṅgalaṃ Vatvā tumhehi laddhaṃ bhuñjitvā amhehi laddhaṃ āharāti pesesi. So sādhūti māṇavake gahetvā āgato. Yāva māṇavā nahāyanti ceva mukhāni dhovanti ca tāva manussā pāyāsaṃ vaḍḍhitvā nibbātūti paṭṭhapesuṃ. Māṇavā tasmiṃ anibbuteyeva āgantvā nisīdiṃsu. Manussā dakkhiṇodakaṃ datvā tesaṃ purato pātiyo ṭhapesuṃ. Sambhūto luddhadhātuko viya hutvā sītaloti saññāya taṃ pāyāsapiṇḍaṃ ukkhipitvā mukhe ṭhapesi. So tassa ādittaayoguḷo mukhaṃ dahi. So kampamāno satiṃ anupaṭṭhapetvā cittapaṇḍitaṃ oloketvā caṇḍālabhāsāya evaṃ khalu khalūti āha. Sopi tatheva satiṃ anupaṭṭhapetvā caṇḍālabhāsāya evaṃ niggala niggalāti āha. Māṇavā aññamaññaṃ oloketvā kiṃbhāsā nāmesāti vadiṃsu. Cittapaṇḍito maṅgalaṃ abhāsi. Māṇavā bahi nikkhamitvā vaggavaggā hutvā tattha tattha nisīditvā bhāsaṃ sodhentā caṇḍālabhāsāti ñatvā are duṭṭhacaṇḍālā ettakaṃ kālaṃ brāhmaṇamhāti vatvā vañcayitthāti ubhopi te pothayiṃsu.
Atheko sappuriso apethāti nivāretvā ayaṃ tumhākaṃ jātiyā doso gacchatha katthaci deseva pabbajitvā jīvathāti te ubho uyyojesi. Māṇavā tesaṃ caṇḍālabhāvaṃ ācariyassa ārocesuṃ. Itarepi araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā na cirasseva tato cavitvā nerañjarāya tīre migiyā kucchismiṃ nibbattiṃsu. Te mātukucchito nikkhantakālato paṭṭhāya ekatova vicaranti vinā Bhavituṃ na sakkonti. Te ekadivasaṃ gocaraṃ gahetvā ekasmiṃ rukkhamūle sīsena sīsaṃ siṅgena siṅgaṃ tuṇḍena tuṇḍaṃ alliyāpetvā romasamāne ṭhite disvā eko luddako sattiṃ khipitvā ekappahāreneva jīvitā voropesi. Tato cavitvā rammadānadītīre ukkusayoniyaṃ nibbattiṃsu. Tatthāpi te vuḍḍhippatte gocaraṃ gahetvā sīsena sīsaṃ tuṇḍena tuṇḍaṃ alliyāpetvā ṭhite disvā eko yaṭṭhiluddako ekappahāreneva bandhitvā vadhi. Tato pana cavitvā cittapaṇḍito kosambiyaṃ purohitassa putto hutvā nibbatti. Sambhūtapaṇḍito uttarapañcālarañño putto hutvā nibbatti. Te nāmagahaṇadivasakālato paṭṭhāya attano jātiṃ anussariṃsu. Sambhūtapaṇḍito nirantaraṃ sarituṃ asakkonto catutthaṃ caṇḍālajātimeva anussarati. Cittapaṇḍito paṭipāṭiyā catasso jātiyoti. So soḷasavassakāle nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā jhānasukhena vītināmento vasi. Sambhūtopi pituaccayena chattaṃ ussāpetvā chattamaṅgaladivaseyeva mahājanamajjhe maṅgalagītaṃ katvā udānavasena dve gāthā abhāsi. Tā sutvā amhākaṃ kira rañño maṅgalagītanti orodhāpi gandhabbāpi tameva gītaṃ gāyanti. Anukkamena rañño piyagītanti sabbepi nagaravāsino manussā tameva gāyanti. Cittapaṇḍitopi himavantappadese vasantoyeva kinnukho me bhātikena sambhūtena chattaṃ laddhaṃ udāhu na tāvāti upadhārento laddhabhāvaṃ ñatvā navarajjaṃ tāva Idāni gantvā taṃ pabodhetuṃ na sakkhissāmi mahallakakāle naṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ kathetvā pabbājessāmīti cintetvā paṇṇāsavassāni agantvā rañño puttadhītāhi vaḍḍhitakāle iddhiyā ākāsenāgantvā rañño uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisīdi. Tasmiṃ khaṇe eko dārako rañño taṃ gītaṃ gāyanto dārūni uddharati. Cittapaṇḍito taṃ pakkosi. So āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha tvaṃ pāto paṭṭhāya imameva gītaṃ gāyasi kiṃ aññaṃ na jānāsīti. Bhante aññānipi bahūni jānāmi imāni pana dve rañño piyagītāni tasmā imāneva gāyāmīti. Atthi koci pana rañño gītassa paṭigītaṃ gāyantoti. Natthi bhanteti. Sakkhissasi pana tvaṃ paṭigītaṃ gāyitunti. Jānanto sakkhissāmīti. Tenahi tvaṃ raññā dvīsu gītesu gāyitesu idaṃ tatiyaṃ katvā gāyassūti gītaṃ datvā rañño santikaṃ gantvā gāyissasi rājā te pasīditvā mahantaṃ issariyaṃ dassatīti uyyojesi. So sīghaṃ mātu santikaṃ gantvā attānaṃ alaṅkārāpetvā rājadvāraṃ gantvā eko kira dārako tumhehi saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissatīti rañño ārocāpetvā āgantvā gāyatūti vutte gantvā vanditvā tvaṃ kira tāta paṭigītaṃ gāyissasīti puṭṭho āma devāti sabbaṃ rājaparisaṃ sannipātāpetvā sannipatitāya parisāya rājānaṃ āha tumhe tāvadeva tumhākaṃ gītaṃ gāyatha Athāhaṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti. Rājā dve gāthā abhāsi
sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ
na kammunā kiñcana moghamatthi
passāmihaṃ sambhūtaṃ mahānubhāvaṃ
sakammunā puññaphalūpapannaṃ.
Sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ
na kammunā kiñcana moghamatthi
kaccinnu cittassapi evameva
iddho mano tassa yathāpi mayhanti.
Tattha na kammunā kiñcana moghamatthīti sukatadukkatesu kammesu kiñcanaṃ ekaṃ kammaṃpi moghaṃ nāma natthi nipphalaṃ na hoti vipākaṃ datvā vinassatīti aparāpariyavedanīyakammaṃ sandhāyāha. Sambhūtanti attānaṃ vadati passāmi ahaṃ āyasmantaṃ sambhūtaṃ. Sakammunā puññaphalūpapannanti sakena kammena puññaphalūpapannaṃ sakammaṃ nissāya puññaphalena upapannaṃ taṃ passāmīti attho. Kaccinnu cittassapīti mayaṃ hi dvepi janā ekato hutvā na ciraṃ sīlaṃ rakkhimhā ahaṃ tāva tasseva phalena mahantaṃ yasaṃ patto kacci nukho me bhātikassa cittassāpi evameva mano iddho samiddhoti.
Tassa gītāvasāne dārako gāyanto tatiyaṃ gāthamāha
sabbaṃ narānaṃ saphalaṃ suciṇṇaṃ
na kammunā kiñcana moghamatthi
Cittaṃpi jānāti tatheva deva
iddho mano tassa yathāpi tuyhanti.
Taṃ sutvā rājā catutthaṃ gāthamāha
bhavaṃ nu citto sutamaññato te
udāhu te koci naṃ etadakkhā
gāthā sugītā na mamatthi kaṅkhā
dadāmi te gāmavaraṃ satañcāti.
Tattha sutamaññato teti ahaṃ sambhūtassa bhātā citto nāmāti vadantassa cittasseva nu te santikā sutanti attho. Koci nanti udāhu mayā sambhūtassa rañño bhātā citto diṭṭhoti koci te etamatthaṃ ācikkhi. Sugītāti sabbathāpi ayaṃ gāthā sugītā natthettha mama kaṅkhā. Gāmavaraṃ satañcāti gāmavarānaṃ te sataṃ dadāmīti vadati.
Tato dārako pañcamaṃ gāthamāha
na cāhaṃ citto sutamaññato me
isi ca me etamatthaṃ asaṃsi
gantvāna rañño paṭigāhi gāthaṃ
api nu te gāmavaraṃ dadeyyāti.
Tattha etamatthanti tumhākaṃ uyyāne nisinno eko isi mayhaṃ etamatthaṃ ācikkhi.
Taṃ sutvā rājā so mama bhātā citto bhavissati idāneva Naṃ gantvā passissāmīti purise āṇāpento gāthādvayamāha
yojentu me rājarathe sukate cittasibbane
kacchaṃ nāgānaṃ bandhatha gīveyyaṃ paṭimuñcatha.
Haññantu bho bheri mudiṅga saṅkhe
sīghāni yānāni ca yojayantu
ajjevahaṃ assamantaṃ gamissaṃ
yattheva dakkhissa isiṃ nisinnanti.
Tattha haññantūti āhaññantu. Assamantanti taṃ assamaṃ.
So evaṃ vatvā rathaṃ abhiruyha sīghaṃ gantvā uyyānadvāre rathaṃ ṭhapetvā cittapaṇḍitaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno tuṭṭhamānaso aṭṭhamaṃ gāthamāha
suladdhalābho vata me ahosi
gāthā sugītā parisāya majjhe
sohaṃ isiṃ sīlavatūpapannaṃ
disvā patīto sumanohamasmīti.
Tassattho suladdhalābho vata mayhaṃ chattamaṅgaladivase parisāya majjhe gītā gāthā sugītā vata ahosi svāhaṃ ajja sīlavatūpapannaṃ isiṃ disvā pītisomanassappatto jātoti.
So cittapaṇḍitassa diṭṭhakālato paṭṭhāya somanassappatto bhātikassa me pallaṅkaṃ attharathāti ādīni āṇāpento navamaṃ gāthamāha
Āsanaṃ udakapiṭṭhaṃ paṭiggaṇhātu no bhavaṃ
agghe bhavantaṃ pucchāmi agghaṃ kurutu no bhavanti.
Tattha aggheti atithino dātabbayuttakasmiṃ agghe bhavantaṃ āpucchāmi. Kurutu noti imaṃ no agghaṃ bhavaṃ paṭiggaṇhātūti.
Evaṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā rajjaṃ majjhe bhinditvā dento itaraṃ gāthamāha
rammañca te āvasathaṃ karotu
nārīgaṇehi paricārayassu
karohi okāsamanuggahāya
ubhopi maṃ issariyaṃ karomāti.
Tattha imaṃ issariyanti kapilaraṭṭhe uttarapañcālanagare rajjaṃ majjhe bhinditvā dve rājāno karoma anubhavāma.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā cittapaṇḍito dhammaṃ desento cha gāthā abhāsi
disvā phalaṃ duccaritassa rāja
atho suciṇṇassa mahāvipākaṃ
attānameva paṭisaṃyamissaṃ
na patthaye puttapasuddhanaṃ vā.
Dasevimā vassadasā maccānaṃ idha jīvitaṃ
appattaññeva taṃ odhiṃ naḷo chinnova sussati.
Tattha kā nandi kā khiḍḍā kā rati kā dhanesinā
kiṃ me puttehi dārehi rāja muttosmi bandhanā.
Sohametaṃ pajānāmi maccu me nappamajjati
antakenādhipannassa kā rati kā dhanesinā.
Jātī narānaṃ adhammā janinda
caṇḍālayonī dvipadakaniṭṭhā
sakehi kammehi supāpakehi
caṇḍāligabbhe avasimha pubbe.
Caṇḍālāhumhāvantīsu migā nerañjaraṃ pati
ukkusā rammadātīre tayajja brāhmaṇakhattiyāti.
Tattha duccaritassāti mahārāja tvaṃ sucaritasseva phalaṃ jānāsi ahaṃ pana duccaritassāpi phalaṃ passāmiyeva mayaṃ hi ubho duccaritaphalena ito catutthe attabhāve caṇḍālayoniyaṃ nibbattā tattha na ciraṃ sīlaṃ rakkhitvā tassa phalena tvaṃ khattiyakule nibbatto ahaṃ brāhmaṇakule evāhaṃ duccaritassa ca phalaṃ suciṇṇassa ca phalaṃ mahāvipākaṃ disvā attānameva sīlasaṃyamena paṭisaṃyamissaṃ puttaṃ vā pasuṃ vā dhanaṃ vā na patthemi. Dasevimā vassadasāti mahārāja mandadasakaṃ khiḍḍādasakaṃ vaṇṇadasakaṃ baladasakaṃ paññādasakaṃ hānidasakaṃ pabbhāradasakaṃ vaṅkadasakaṃ momūhadasakaṃ sayanadasakanti imesaṃ hi dasannaṃ dasakānaṃ vasena daseva vassadasā imaṃ maccānaṃ idha manussalokamhi jīvitaṃ tayidaṃ niyamena sabbā etā dasā na pāpuṇāti athakho Appattaññeva taṃ odhiṃ naḷo chinnova sussati yepi sakalaṃ vassasataṃ jīvanti tesaṃpi mandadasake pavattā rūpārūpadhammā vicchinditvā ātape pakkhittanaḷo viya tattheva sussanti antaradhāyanti taṃ odhiṃ atikkamitvā khiḍḍādasakaṃ na pāpuṇanti tathā khiḍḍādasakādīsu pavattāni vaṇṇadasakādīni. Tatthāti tasmiṃ evaṃ sussamāne jīvite kā pañcakāmaguṇe nissāya abhinandi kā kāyakīḷādivasena khiḍḍā vā kā somanassavasena rati kā dhanesinā kiṃ me puttehi dārehi muttosmi etamhā puttadārabandhanāti attho. Antakenādhipannassāti jīvitantakarena maccunā abhibhūtassa. Dvipadakaniṭṭhāti dvipadānaṃ antare lāmakā. Avasimhāti dvepi mayaṃ avasimha. Caṇḍālāhumhāti mahārāja ito pubbeva catutthaṃ jātiṃ avantiraṭṭhe ujjenīnagare caṇḍālā ahumhā tato cavitvā nerañjarāya nadiyā tīre ubhopi migā ahumhā tattha dvepi amhe ekasmiṃ rukkhamūle aññamaññaṃ nissāya ṭhite eko luddako ekeneva sattippahārena jīvitā voropesi tato cavitvā rammadātīre kurarā ahumhā tatrāpi no nissāya ṭhite eko nesādo ekappahāreneva bandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi tato cavitvā te mayaṃ ajja brāhmaṇakhattiyā jātā ahaṃ kosambiyaṃ brāhmaṇakule nibbatto tvaṃ idha rājā jātoti evamassa atītā lāmakā jātiyo pakāsetvā idāneva imissāpi jātiyā āyusaṅkhāraparittakaṃ dassetvā puññesu ussāhaṃ janento catasso gāthā abhāsi
Upanīyati jīvitamappamāyuṃ
jarūpanītassa na santi tāṇā
karohi pañcāla mameva vākyaṃ
mākāsi kammāni dukkhudrayāni.
Upanīyati jīvitamappamāyuṃ
jarūpanītassa na santi tāṇā
karohi pañcāla mameva vākyaṃ
mākāsi kammāni dukkhapphalāni.
Upanīyati jīvitamappamāyuṃ
jarūpanītassa na santi tāṇā
karohi pañcāla mameva vākyaṃ
mākāsi kammāni rajassirāni.
Upanīyati jīvitamappamāyuṃ
vaṇṇaṃ jarā hanti narassa jīyato
karohi pañcāla mameva vākyaṃ
mākāsi kammaṃ nirayūpapattiyāti.
Tattha upanīyatīti mahārāja idaṃpi jīvitaṃ maraṇaṃ upagacchati idaṃ hi tesaṃ sattānaṃ appamāyuṃ sarasaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittaṃ suriyuggamane tiṇagge ussāvabindusadisaṃ. Na santi tāṇāti na hi jarāya maraṇaṃ upanītassa puttādayo tāṇā nāma honti. Mameva vākyanti etaṃ mama vacanaṃ. Mākāsīti mā rūpādikāmaguṇahetu pamādaṃ Āpajjatvā nirayādīsu dukkhavaḍḍhanāni kammāni akāsi. Dukkhapphalānīti dukkhavipākāni. Rajassirānīti kilesarajena okiṇṇasīsāni. Vaṇṇanti jiramānassa narassa sarīravaṇṇaṃ jarā hanti. Nirayūpapattiyāti nirassāde niraye uppajjanatthāya.
Evaṃ mahāsatte kathente rājā pabujjhitvā tisso gāthā abhāsi
addhā hi saccaṃ vacanaṃ tavedaṃ
yathā isī bhāsasi evametaṃ
kāmā ca me santi anapparūpā
te duccajā mādisakena bhikkhū.
Nāgo yathā paṅkamajjhe byasanno
passaṃ thalaṃ nābhisambhoti gantuṃ
evamahaṃ kāmapaṅke byasanno
na bhikkhuno maggamanubbajāmi.
Yathāpi mātāpitaro ca puttaṃ
nānusāsare kinti sukhī bhaveyya
evaṃpi maṃ tvaṃ anusāsa bhante
yathā ciraṃ pecca sukhī bhaveyyanti.
Tattha anapparūpāti aparittajātikā bahū aparimitā. Te duccajā mādisakenāti bhātika tvaṃ kilese pahāya ṭhito ahaṃ pana kāmapaṅke nimuggo tasmā mādiseneva te kāmā duccajā. Nāgo yathāti iminā Attano kāmapaṅke nimuggabhāvassa upamaṃ dasseti. Tattha byasannoti visanno visatto anuppaviṭṭho. Ayameva vā pāṭho. Magganti tumhākaṃ ovādānusāsanimaggaṃ. Nānubbajāmīti pabbajituṃ na sakkomi idheva pana me ṭhitassa ovādaṃ dethāti. Anusāsareti anusāsenti.
Atha naṃ mahāsatto āha
no ce tuvaṃ ussāhase janinda
kāme ime mānusake pahātuṃ
dhammibaliṃ paṭṭhapayassu rāja
adhammakāro ca te māhu raṭṭhe.
Dūtā vidhāvantu disā catasso
nimantitā samaṇabrāhmaṇānaṃ
te annapānena upaṭṭhahassu
vatthena senāsanapaccayena
annena pānena pasannacitto
santappaya samaṇabrāhmaṇe ca
datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ
anandito saggamupehi ṭhānaṃ.
Sace ca taṃ rāja mado saheyya
nārīgaṇehi parivārayantaṃ
imameva gāthaṃ manasikarohi
bhāsesi cetaṃ parisāya majjhe.
Abbhokāsasayo jantu vajantyā khīrapāyito
parikiṇṇo suvānehi svājja rājāti vuccatīti.
Tattha na ussāhaseti na ussahasi. Dhammibalinti dhammena samena anatirittabaliṃ gaṇhāti attho. Adhammakāro teti porāṇakarājūhi ṭhapitaṃ vinicchayadhammaṃ bhinditvā pavattā adhammakiriyā. Nimantitāti dhammikasamaṇabrāhmaṇe nimantetvā pakkosakā. Yathānubhāvanti yathābalaṃ yathāsatiṃ. Imameva gāthanti idāni vattabbaṃ sandhāyāha. Tatrāyaṃ adhippāyo mahārāja sace taṃ mado abhibhaveyya sace te nārīgaṇehi parivutassa rūpādayo vā kāmaguṇe rajjasukhaṃ vā ārabbha māno uppajjeyya atheva cinteyyāsi ahaṃ pure caṇḍālayoniyaṃ nibbatto channassa tiṇakuṭimattassāpi abhāvā abbhokāsasayo ahosiṃ tadā hi me mātā caṇḍālī araññaṃ dārupaṇṇādīnaṃ atthāya gacchantī maṃ kukkuragaṇassa majjhe abbhokāse nipajjāpetvā attano khīraṃ pāyetvā gacchati sohaṃ kukkurehi parivārito tehiyeva saddhiṃ sunakhiyā khīraṃ pivitvā vaḍḍhito evaṃ nīcajacco hutvā ajja rājā nāma jātoti iti kho tvaṃ mahārāja iminā atthena attānaṃ ovadanto yo so pubbe abbhokāsasayo jantu araññaṃ vajantiyā caṇḍāliyā itocītoca anusañcarantiyā sunakhiyā ca khīraṃ pāyito sunakhehi parikiṇṇo vaḍḍhito so ajja rājāti vuccatīti imaṃ gāthaṃ bhāseyyāsīti.
Evaṃ mahāsatto tassa ovādaṃ datvā dinno te mayā Ovādo idāni tvaṃ pabbaja vā mā vā attanāva attano kammassa vipākaṃ paṭisevissatīti vatvā ākāse uppatitvā tassa matthake pādarajaṃ pātento himavantameva gato. Rājāpi taṃ disvā uppannasaṃvego jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā balanikāyaṃ nivattāpetvā himavantābhimukho pāyāsi. Mahāsatto tassāgamanaṃ ñatvā isigaṇaparivuto āgantvā taṃ ādāya gantvā pabbājetvā kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. So jhānābhiññā nibbattesi. Iti te ubhopi brahmalokaparāyanā ahesuṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave porāṇakapaṇḍitā tīṇi cattāri bhavantarāni gacchantāpi daḷhavissāsāva ahesunti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā sambhūto ānando ahosi cittapaṇḍito pana ahamevāti.
Cittasambhūtajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dutiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗