จุลลกเศรษฐีชาดก
ว่าด้วยคนฉลาดตั้งตนได้
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๔ · บรรทัด ๒๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
ครั้นในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลายประชุมกันรอบด้านในโรงธรรมสภานั่งเหมือนวงม่านผ้ากัมพลแดง ปรารภเรของพระคุณของพระศาสดาว่า อาวุโสทั้งหลาย พระมหาปันถกไม่รู้อัธยาศัยของพระจุลลปันถก ไม่อาจให้เรียนคาถาเดียวโดยเวลา ๔ เดือน ฉุดออกจากวิหาร โดยกล่าวว่า จุลลปันถกนี้โง่เขลาแต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประทานพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาแก่พระจุลลปันถกนั้น ในระหว่างภัตคราวเดียวเท่านั้น เพราะพระองค์เป็นพระธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม ปิฎกทั้งสามมาพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทีเดียว น่าอัศจรรย์ ชื่อว่าพุทธพลังใหญ่หลวง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความเป็นไปของเรื่องนี้ในโรงธรรมสภา ทรงพระดำริว่า วันนี้เราควรไป จึงเสด็จลุกขึ้นจากพุทธไสยา ทรงนุ่งผ้าสองชั้นอันแดงดี ทรงผูกรัดประคดประดุจสายฟ้าแลบทรงห่มมหาจีวรขนาดพระสุคตเช่นกับผ้ากัมพลแดง เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันมีกลิ่นหอม เสด็จไปยังโรงธรรมสภา ด้วยความงามอันเยื้องกรายดุจช้างตัวประเสริฐอันซับมันและดุจราชสีห์ และด้วยพุทธลีลาอันหาที่สุดมิได้ เสด็จขึ้นบวรพุทธอาสน์ที่ลาดไว้ทรงเปล่งพุทธรัศมีมีพรรณ ๖ ประการเสมือนทรงยังท้องทะเลให้กระเพื่อม ประดุจพระอาทิตย์ทอแสงอ่อน ๆ เหนือยอดเขายุคนธรฉะนั้น ประทับนั่งท่ามกลางอาสนะ ก็เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพอสักว่าเสด็จมา ภิกษุสงฆ์ได้งดการพูดจานิ่งอยู่แล้ว พระศาสดาทรงแลดูบริษัทด้วยพระเมตตาจิตอันอ่อนโยน ทรงพระดำริว่า บริษัทนี้งามเหลือเกิน การคะนองมือคะนองเท้า หรือเสียงไอเสียงจาม แท้ของภิกษุรูปเดียวก็มิได้มี ภิกษุแม้ทั้งปวงนี้มีความเคารพด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า อันเดชของพระพุทธเจ้าคุกคามแล้ว เมื่อเรานั่งไม่กล่าวแม้ตลอดกัป ภิกษุทั้งหลายจักไม่ตั้งถ้อยคำขึ้นกล่าวก่อน ชื่อว่าวัตรในการตั้งเรื่อง เราควรจะรู้ เราแหละจักกล่าวก่อนจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมอันไพเราะ ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไร เรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้ในระหว่าง ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ทั้งหลายนั่งอยู่ในที่นี้ ไม่กล่าวเดียรฉานกถาอย่างอื่น แต่นั่งพรรณนาพระคุณทั้งหลายของพระองค์เท่านั้นว่า อาวุโสทั้งหลาย พระมหาปันถกไม่รู้อัธยาศัยของพระจุลลปันถก ไม่อาจให้เรียนคาถาเดียวโดย ๔ เดือนฉุดออกจากวิหารโดยกล่าวว่า พระจุลลปันถกนี้โง่เขลา แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประทานพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาแก่พระจุลลปันถกนั้นในระหว่างภัตครั้งเดียวเท่านั้น เพราะพระองค์ทรงเป็นพระธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม น่าอัศจรรย์ ชื่อว่าพระกำลังของพระพุทธเจ้าทั้งหลายใหญ่หลวงนัก พระศาสดาได้ทรงสดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระจุลลปันถกบรรลุถึงความเป็นใหญ่ในธรรม ในธรรมทั้งหลายในบัดนี้ เพราะอาศัยเราก่อน แต่ในปางก่อน จุลลปันถกนี้ถึงความเป็นใหญ่ในโภคะ แม้ในโภคะทั้งหลาย ก็เพราะอาศัยเรา. ภิกษุทั้งหลายจึงทูลอ้อนวอนพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อตรัสเรื่องนั้นให้แจ่มแจ้ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงกระทำเหตุอันระหว่างภพปกปิดไว้ให้ปรากฏ ดังต่อไปนี้
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในเมืองพาราณสีในแคว้นกาสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลเศรษฐี เจริญวัยแล้ว ได้รับตำแหน่งเศรษฐี ได้ชื่อว่าจุลลกเศรษฐี จุลลกเศรษฐีนั้น เป็นบัณฑิตฉลาดเฉียบแหลมรู้นิมิตทั้งปวง วันหนึ่ง จุลลกเศรษฐีนั้น ไปสู่ที่บำรุงพระราชา เห็นหนูตายในระหว่างถนน คำนวนนักขัตฤกษ์ในขณะนั้นแล้ว กล่าวคำนี้ว่ากุลบุตรผู้มีดวงตาคือปัญญา อาจเอาหนูตัวนี้ไปกระทำการเลี้ยงดูภรรยาและประกอบการงานได้.
กุลบุตรผู้ยากไร้คนหนึ่งชื่อว่า จูฬันเตวาสิก ได้ฟังคำของเศรษฐีนั้นแล้วคิดว่า ท่านเศรษฐนี้ไม่รู้ จักไม่พูด จึงเอาหนูไปขายในตลาดแห่งหนึ่งเพื่อเป็นอาหารแมว ได้ทรัพย์กากณึกหนึ่ง จึงซื้อน้ำอ้อยด้วยทรัพย์หนึ่งกากณึกนั้น แล้วเอาหม้อใบหนึ่งตักน้ำไป เขาเห็นพวกช่างดอกไม้มาจากป่าจึงให้ชิ้นน้ำอ้อยคนละหน่อยหนึ่ง แล้วให้ดื่มน้ำกระบวยหนึ่งพวกช่างดอกไม้เหล่านั้น ได้ให้ดอกไม้คนละกำมือแก่เขา.
แม้ในวันรุ่งขึ้น เขาก็เอาค่าดอกไม้นั้นซื้อน้ำอ้อยและน้ำดื่มหม้อหนึ่งไปยังสวนดอกไม้ทีเดียว พวกช่างดอกไม้ได้ให้กอดอกไม้ที่เก็บไปแล้วครึ่งกอแก่เขาในวันนั้นแล้วก็ไป ไม่นานนัก เขาก็ได้เงิน ๘ กหาปณะโดยอุบายนี้.
ในวันมีฝนเจือลมวันหนึ่ง ไม้แห้ง กิ่งไม้ และใบไม้เป็นอันมาก ในพระราชอุทยาน ถูกลมพัดตกลงมาอีก คนเฝ้าอุทยานไม่เห็นอุบายที่จะทิ้ง เขาไปในพระราชอุทยานนั้นแล้วกล่าวกะคนเฝ้าอุทยานว่า ถ้าท่านจักให้ไม้และใบไม้เหล่านั้นแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักนำของทั้งหมดออกไปจากสวนนี้ของท่านคนเฝ้าอุทยานนั้นรับคำว่า เอาไปเถอะนาย. จูฬันเตวาสิกจึงไปยังสนามเล่นของพวกเด็กๆ ให้น้ำอ้อย ให้ต้นไม้และใบไม้ทั้งหมดออกไปโดยเวลาครู่เดียว ให้กองไว้ที่ประตูอุทยาน ในกาลนั้น ช่างหม้อหลวงเที่ยวหาพื้นเพื่อเผาภาชนะดินของหลวง เห็นไม้และใบไม้เหล่านั้นที่ประตูอุทยานจึงซื้อเอาจากมือของจูฬันเตวาสิกนั้น วันนั้นจูฬันเตวาสิกได้ทรัพย์ ๑๖ กหาปณะ และภาชนะ ๕อย่างมีตุ่มเป็นต้น ด้วยการขายไม้.
เมื่อมีทรัพย์ ๒๔ กหาปณะ จูฬันเตวาสิกนั้นจึงคิดว่า เรามีอุบายนี้แล้วตั้งตุ่มน้ำดื่มตุ่มหนึ่งไว้ในที่ไม่ไกลประตูพระนคร บริการคนหาบหญ้า ๕๐๐คนด้วยน้ำดื่ม. คนหาบหญ้าแม้เหล่านั้น กล่าวว่า สหาย ท่านมีอุปการะมากแก่พวกเรา พวกเราจะการทำอะไรแก่ท่าน (ได้บ้าง) จูฬันเตวาสิกนั้น กล่าวว่าเนื้อกิจเกิดขึ้นแก่เรา ท่านทั้งหลายจักกระทำ แล้วเที่ยวไปข้างโน้น ข้างนี้ ได้กระทำความสนิทสนม โดยความเป็นมิตรกับคนผู้ทำงานทางบก และคนทำงานทางน้ำ.
คนทำงานทางบกบอกแก่จูฬันเตวาสิกนั้นว่า พรุ่งนี้ พ่อค้ามาจักพาม้า ๕๐๐ ตัวมายังนครนี้. นายจูฬันเตวาสิกนั้นได้ฟังคำของคนทำงานทางบกนั้นแล้ว จึงกล่าวกะพวกคนหาบหญ้าว่า วันนี้ ท่านจงให้หญ้าแก่เราคนละกำ และเมื่อเรายังไม่ได้ขายหญ้า ท่านทั้งหลายอย่าขายหญ้าของตน ๆ คนหาบหญ้าเหล่านั้นรับคำแล้วนำหญ้า ๕๐๐ กำ มาลงที่ประตูบ้านของจูฬันเตวาสิกนั้น. พ่อค้าม้าไม่ได้อาหารสำหรับม้าในพระนครทั้งสิ้น จึงให้ทรัพย์หนึ่งพันแก่จูฬันเตวาสิกนั้น แล้วถือเอาหญ้านั้นไป.
แต่นั้นล่วงไป ๒-๓ วัน สหายผู้ทำงานทางน้ำบอกแก่จูฬันเตวาสิกนั้นว่า เรือใหญ่มาจอดที่ท่าแล้ว. จูฬันเตวาสิกนั้นคิดว่า มีอุบายนี้. จึงเอาเงิน๘ กหาปณะไปเช่ารถ ซึ่งเพียบพร้อมด้วยบริวารทั้งปวง แล้วไปยังท่าเรือด้วยยศใหญ่ ให้แหวนวงหนึ่งเป็นมัดจำแก่นายเรือ ให้วงม่านนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลสั่งคนไว้ว่า เมื่อพ่อค้าภายนอกมา พวกท่านจงบอก โดยการบอกประวิงไว้สามครั้ง. พ่อค้าประมาณร้อยคนจากเมืองพาราณสีได้ฟังว่า เรือมาแล้ว จึงมาโดยกล่าวว่า พวกเราจะซื้อเอาสินค้า. นายเรือกล่าวว่า พวกท่านจักไม่ได้สินค้า พ่อค้าใหญ่ในที่ชื่อโน้น ให้มัดจำไว้แล้ว พ่อค้าเหล่านั้นได้ฟังดังนั้นจึงมายังสำนักของจูฬันเตวาสิกนั้น. คนผู้รับใช้ใกล้ชิดจึงบอกความที่พวกพ่อค้าเหล่านั้นมาโดยการบอกประวิงไว้สามครั้ง ตามสัญญาเดิม. พ่อค้าประมาณ ๑๐๐ คนนั้น ให้ทรัพย์คนละพัน เป็นผู้มีหุ้นส่วนเรือกับจูฬันเตวาสิกนั้น แล้วให้อีกคนละพันให้ปล่อยหุ้น ได้กระทำสินค้าให้เป็นของตน จูฬันเตวาสิกถือเอาทรัพย์สองแสนกลับมาเมืองพาราณสี คิดว่า เราควรเป็นคนกตัญญู จึงให้ถือเอาทรัพย์แสนหนึ่งไปยังที่ใกล้จุลลกเศรษฐี. ลำดับนั้น จุลลกเศรษฐีจึงถามจูฬันเตวาสิกนั้นว่า ดูก่อนพ่อ เธอทำอะไรจึงได้ทรัพย์นี้. จูฬันเตวาสิกนั้น กล่าวว่าข้าพเจ้าตั้งอยู่ในอุบายที่ท่านบอก จึงได้ทรัพย์ภายใน ๔ เดือนเท่านั้น แล้วบอกเรื่องราวทั้งหมด ตั้งแต่หนูตายเป็นต้นไป. ท่านจุลลกมหาเศรษฐี ได้ฟังคำของจูฬันเตวาสิกนั้นแล้วคิดว่า บัดนี้ เรากระทำทารกเห็นปานนี้ให้เป็นของเราจึงจะควร จึงให้ธิดาของคนผู้เจริญวัยแล้วกระทำให้เป็นเจ้าของทรัพย์ทั้งสิ้น. เมื่อท่านเศรษฐีล่วงลับไปแล้ว จูฬันเตวาสิกนั้น ก็ได้ตำแหน่งเศรษฐีในนครนั้น. ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็ได้ไปตามยถากรรม.
พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ครั้นตรัสพระธรรมเทศนานี้ ทรงเป็นผู้ตรัสรู้พร้อมยิ่งที่เดียว ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
บุคคลผู้มีปัญญารู้จักใคร่ครวญ ย่อมตั้งตนได้ ด้วยทรัพย์อันเป็นต้นทุน แม้มีประมาณน้อย เหมือน คนก่อไฟกองน้อยให้เป็นกองใหญ่ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปฺปเกนปิ แปลว่า แม้น้อย คือแม้นิดหน่อย. บทว่า เมธาวี แปลว่า ผู้มีปัญญา. บทว่า ปาภเฏนได้แก่ ด้วยต้นทุนของสินค้า. บทว่า วิจกฺขโณ ได้แก่ ผู้ฉลาดในโวหาร. บทว่า สมุฏฺาเปติ อตฺตานํ ความว่า ยังทรัพย์และยศใหญ่ให้เกิดขึ้นแล้วตั้งตน คือยังคนให้ตั้งอยู่ในทรัพย์และยศนั้น. ถามว่า เหมือนอะไร ? ตอบว่า เหมือนคนก่อไฟกองน้อยให้เป็นกองใหญ่ อธิบายว่า บุรุษผู้เป็นบัณฑิตใส่โคมัยและจุรณเป็นคนแล้วเป่าด้วยลมปาก ก่อไฟนิดหน่อยขึ้น คือให้เพิ่มขึ้น ได้แก่ ทำให้เป็นกองไฟใหญ่ โดยลำดับ ฉันใด บัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ทรัพย์อันเป็นต้นต้นแม้น้อย แล้วประกอบอุบายต่าง ๆ ย่อมทำทรัพย์และยศให้เกิดขึ้น คือให้เพิ่มขึ้น ก็แหละครั้น ให้เพิ่มขึ้นแล้วก็ดำรงตนไว้ในทรัพย์และยศนั้น ก็หรือว่า ย่อมตั้งตนไว้ คือ กระทำให้รู้กัน คือให้ปรากฏ เพราะความเป็นใหญ่ในทรัพย์และยศนั้นนั้น แหละ.
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้อย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จุลลปันถกอาศัยเราแล้วถึงความเป็นใหญ่ในธรรม ในเพราะธรรมทั้งหลาย ในบัดนี้ ก็หามิได้ ส่วนในกาลก่อนก็อาศัยเราจึงถึงความเป็นใหญ่ในโภคะ แม้เพราะโภคะทั้งหลาย แล้วตรัสเรื่อง ๒ เรื่อง สืบอนุสนธิกันแล้วทรงประชุมชาดกว่า จูฬันเตวาสิกในกาลนั้น ได้เป็นพระจุลลปันถกในบัดนี้ ส่วนจุลลกมหาเศรษฐีในกาลนั้น ได้เป็นเราเองแล.
จบ จุลลกมหาเศรษฐีชาดกที่ ๔
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๕ หน้า ๑๘๓–๑๙๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๓๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๓๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
4 Cullakaseṭṭhijātakaṃ
appakenapi medhāvīti idaṃ dhammadesanaṃ bhagavā rājagahaṃ upanissāya jīvakambavane viharanto cullapanthakattheraṃ ārabbha kathesi. Tassa ambavane cullapanthakassa tāva uppatti ca pabbajjā ca kathetabbā. Ayaṃ anupabbikathā.
Rājagahe kira mahādhanaseṭṭhikulassa dhītā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā aññepi me imaṃ kammaṃ jāneyyunti bhītā Evamāha amhehi imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti khaṇḍākhaṇḍikaṃ karissanti videsaṃ gantvā vasissāmāti hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmāti ubhopi agamaṃsu. Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākamāgamma sāmikena saddhiṃ mantetvā gabbho me paripākaṃ gato ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnaṃpi amhākaṃ dukkhameva kulagehameva gacchāmāti. Sodāni sacāhaṃ gamissāmi jīvitaṃ me natthīti ajja gacchāma sve gacchāmāti divase atikkāmeti. Sā cintesi ayaṃ bālo attano dosassa mahantatāya gantuṃ na ussahati mātāpitaro nāma putte ekantahitā ayaṃ gacchatu vā mā vā mayā gantuṃ vaṭṭatīti. Sā tasmiṃ gehā nikkhante gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji. Atha so puriso gharaṃ āgato taṃ adisvā pavissake pucchitvā kulagharaṃ gatāti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So kiṃ idaṃ bhaddeti pucchi. Sāpi eko putto jātoti. Idāni kiṃ karissāmāti. Yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma taṃ kammaṃ antarāva nipphannaṃ tattha gantvā kiṃ karissāma nivattāmāti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa ca dārakassa panthe Jātattā panthakotveva nāmaṃ kariṃsu. Tassā nacirasseva aparo gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassāpi dārakassa panthe jātattā paṭhamaṃ jātassa mahāpanthakoti nāmaṃ katvā itarassa cullapanthakoti nāmaṃ kariṃsu. Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva āgatā. Tesaṃ tattha vasantānaṃ mahāpanthakadārako aññe jane cullapitāti ayyakoti ayyikāti vadante sutvā mātaraṃ pucchi amma aññe dārakā ayyakoti vadanti ayyikāti vadanti amhākaṃ ñātakā natthīti. Āma tāta tumhākaṃ ettha ñātakā natthi rājagahanagare pana vo mahādhanaseṭṭhī nāma ayyako tattha tumhākaṃ bahū ñātakāti. Kasmā tattha na gacchāma ammāti. Sā attano āgamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikaṃ āha ime maṃ dārakā ativiya kilamenti kinno mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti ehi dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassessāmāti. Ahaṃ sammukhā gantuṃ na sakkhissāmi tampana nessāmīti āha. Sādhu yenakenaci nayena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatīti. Te dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya nivāsaṃ katvā dārakamātā dve dārake gahetvā āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi. Te taṃ sāsanaṃ sutvā saṃsāre vicarantānaṃ amhākaṃ na putto na dhītā nāma natthi te amhākaṃ mahāparādhikā Na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ ettakannāma dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu dārake pana idheva pesentūti. Seṭṭhidhītā mātāpitūhi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaṃyeva hatthe datvā pesesi. Dārakā ayyakakule vaḍḍhanti.
Tesu cullapanthako atidaharo mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu sammukhā dhammaṃ suṇantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha sace tumhe sampaṭicchatha ahaṃ pabbajeyyanti. Kiṃ vadesi tāta tvaṃ mayhaṃ piyo sakalalokassāpi pabbajitato taveva pabbajjā bhaddakā sace sakkosi pabbaja tātāti sampaṭicchitvā satthu santikaṃ gato. Satthā kiṃ mahāseṭṭhi ayaṃ dārako te laddhoti. Āma bhante ayaṃ dārako mayhaṃ nattā tumhākaṃ santike pabbajāmīti vadatīti āha. Satthā aññataraṃ piṇḍapātikabhikkhuṃ imaṃ dārakaṃ pabbājehīti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhitvā upasampanno yonisomanasikārena kammaṭṭhānaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.
So jhānasukhena ca maggasukhena ca vītināmento cintesi sakkā nu kho imaṃ sukhaṃ cullapanthakassa dātunti. Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā mahāseṭṭhi sace tumhe sampaṭicchatha ahaṃ Cullapanthakaṃ pabbājessāmīti āha. Pabbājetha bhanteti. Thero cullapanthakadārakaṃ pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Cullapanthakasāmaṇero pabbajitvāva dandho ahosi. Yathāha
paddamaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ
pāto siyā phullamavītagandhaṃ
aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ
tapantamādiccamivantalikkheti imaṃ ekagāthaṃ catūhi māsehi gaṇhituṃ nāsakkhi. So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesagahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi na sajjhāyamakāsi. Tena kammenāyaṃ pabbajitvāva dandho jāto. Gahitagahitapadaṃ uparuparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imameva gāthaṃ gahetuṃ vāyamantassa cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ mahāpanthako cullapanthaka tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ gahetuṃ na sakkosi pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi nikkhama itoti vihārā nikkaḍḍhi. Cullapanthako buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na paṭṭheti.
Tasmiṃ kāle mahāpanthako bhattuddesako ahosi. Jīvako komārabhacco bahugandhamālaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā Mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā kittakā bhante satthu santike bhikkhūti pucchi. Pañcamattāni bhikkhusatānīti. Sve bhante buddhappamukhāni pañcabhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathāti. Upāsaka cullapanthako nāma dandho aviruḷhadhammo taṃ ṭhapetvā sesānaṃ nimantanaṃ paṭicchāmīti thero āha. Taṃ sutvā cullapanthako cintesi mayhaṃ bhātikatthero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ katvā sampaṭicchati nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ bhavissati kiṃ idāni mayhaṃ iminā sāsanena gihī hutvā dānādīni puññāni karonto jīvissāmīti. So punadivase pātova gihī bhavissāmīti pāyāsi. Satthā paccūsakāle lokaṃ volokento imaṃ kāraṇaṃ disvāyeva paṭhamataraṃ gantvā cullapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake caṅkamanto aṭṭhāsi. Cullapanthako gharaṃ gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vandi. Atha naṃ satthā kahaṃ pana cullapanthaka imāya velāya gacchasīti āha. Bhātā maṃ bhante nikkaḍḍhati tenāhaṃ gihī bhavissāmīti gacchāmīti. Cullapanthaka tava pabbajjā nāma mama santike bhātarā nikkaḍḍhito kasmā mama santikaṃ nāgacchasi ehi kinte gihibhāvena mama santike bhavissasīti cullapanthakaṃ ādāya gantvā gandhakuṭippamukhe naṃ nisīdāpetvā cullapanthaka puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti parimajjanto idheva hohīti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhapilotikaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa nivesanaṃ Gantvā paññattāsane nisīdi. Cullapanthakopi suriyaṃ olokento taṃ pilotikakhaṇḍaṃ rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi idaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ idaṃ pana attabhāvaṃ nissāya purimapakatiṃ pajahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ aniccā vata saṅkhārāti khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍheti. Satthā cullapanthakassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷhanti ñatvā cullapanthaka tvaṃ etaṃ pilotikakhaṇḍameva saṅkiliṭṭhaṃ rajarañjitaṃ jātanti mā saññaṃ kari abbhantare pana te rāgarajādayo atthi te harāhīti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi
rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati
rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti
etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo
viharanti te vigatarajassa sāsane.
Doso rajo na ca pana reṇu vuccati
dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti
etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo
viharanti te vigatarajassa sāsane.
Moho rajo na ca pana reṇu vuccati
mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti
Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo
viharanti te vigatarajassa sāsaneti. Gāthāpariyosāne cullapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamiṃsu. So kira pubbe rājā hutvā nagarapadakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muñcante parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi. Sāṭako kiliṭṭho ahosi. So imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto aniccā vata saṅkhārāti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tenassa kāraṇena rajoharaṇameva paccayo jāto.
Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā nanu jīvaka vihāre bhikkhu atthīti hatthena pattaṃ pidahi. Mahāpanthako nanu bhante vihāre bhikkhu natthīti āha. Satthā atthi jīvakāti āha. Jīvako tenahi bhaṇe gaccha vihāre pana bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā jānāhīti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe cullapanthako mayhaṃ bhātiko vihāre bhikkhu natthīti bhaṇti vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmīti sakalaambavanaṃ bhikkhūnaṃyeva pūreti ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti ekacce rajanakammaṃ karonti ekacce sajjhāyaṃ karonti evaṃ aññamaññasadisaṃ bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā ayya sakalaambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇanti jīvakassa ārocesi. Theropi kho tattheva
Sahassakkhattumattānaṃ nimminitvāna panthako
nisīdi ambavane ramme yāva kālappavedanāti. Atha satthā taṃ purisaṃ āha vihāraṃ gantvā satthā cullapanthakaṃ nāma pakkosatīti vadehīti. Tena gantvā tathā vutte ahaṃ cullapanthako ahaṃ cullapanthakoti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. Puriso gantvā sabbepi kira bhante cullapanthakāyeva nāmāti āha. Tenahi gantvā yo paṭhamaṃ ahaṃ cullapanthakoti vadati taṃ hatthe gaṇha avasesā antaradhāyissantīti. So tathā akāsi. Tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. Thero tena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi jīvaka cullapanthakassa pattaṃ gaṇha ayaṃ te anumodanaṃ karissatīti. Jīvako tathā akāsi. Thero sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīhi piṭkehi saṅkhobhetvā anumodanaṃ akāsi. Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivāro vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite uṭṭhāyāsanā gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ upagato.
Atha sāyaṇhasamaye dhammasabhāyaṃ bhikkhū ito cito ca samosaritvā rattakambalasāṇiṃ parikkhipantā viya nisīditvā satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu āvuso mahāpanthako cullapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ gaṇhāpetuṃ na sakkoti dandho ayanti vihārā Nikkaḍḍhi sammāsambudadho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarābhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi tīṇi piṭakāni saha paṭisambhidāhiyeva āgatāni aho buddhabalaṃ nāma mahantanti. Atha bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavuttiṃ ñatvā ajja mayā gantuṃ vaṭṭatīti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahācīvaraṃ pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamitvā mattavaravāraṇasīhavikkantavilāsena anantāya buddhalīḷhāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍapamajjhe paññattapavarabuddhāsanaṃ abhiruyha chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjento aṇṇavakucchiṃ saṅkhobhayamāno yugandharamatthake bālasuriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana āgatamatte bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi. Satthā mudukena mettacittena parisaṃ oloketvā ayaṃ parisā ativiya sobhati ekassapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi sabbepime buddhagāravena sagāravā buddhatejena tajjitā mayi āyukappaṃpi akathetvā nisinne paṭhamaṃ kathaṃ samuṭṭhāpetvā na kathessanti kathāsamuṭṭhāpanavattannāma mayā jānitabbaṃ ahameva paṭhamaṃ kathessāmīti madhurena brahmassarena bhikkhū āmantetvā kāya nuttha bhikkhave etarahi sannisinnā kā ca pana vo antarā kathā vippakatāti āha. Bhante na mayaṃ imasmiṃ ṭhāne nisinnā aññaṃ tiracchānakathaṃ kathema tumhākaṃyeva pana guṇe vaṇṇayamānā nisinnamhā Āvuso mahāpanthako cullapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi māsehi ekagāthaṃ gaṇhāpetuṃ na sakkoti dandho ayanti vihārā nikkaḍḍhi sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarābhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahantanti. Satthā bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā bhikkhave cullapanthako maṃ nissāya idāni tāva dhammesu ca dhammamahattaṃ patto pubbe pana maṃ nissāya bhogesupi bhogamahattaṃ pāpuṇīti āha. Bhikkhū tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto seṭṭhiṭṭhānaṃ labhitvā cullakaseṭṭhī nāma ahosi. So paṇḍito byatto sabbanimittāni jānāti. So ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto antaravīthiyaṃ matamūsikaṃ disvā taṃkhaṇe nakkhattaṃ samānetvā idamāha sakkā cakkhumatā kulaputtena imaṃ unduraṃ gahetvā dārābharaṇañca kātuṃ kammante ca payojetunti. Aññataro duggatakulaputto cūḷantevāsiko nāma taṃ seṭṭhissa vacanaṃ sutvā nāyaṃ ajānitvā kathessatīti mūsikaṃ gahetvā ekasmiṃ āpaṇe viḷālassatthāya vikkiṇitvā kākaṇikaṃ labhitvā tāya kākaṇikāya phāṇitaṃ gahetvā ekena ghaṭena pānīyaṃ gaṇhi. So araññato āgacchante mālākāre disvā thokaṃ thokaṃ phāṇitakhaṇḍaṃ Datvā uluṅkena pānīyaṃ adāsi. Te tassa ekekaṃ pupphamuṭṭhiṃ adaṃsu. So tena pupphamūlena punadivasepi phāṇitañca pānīyaghaṭañca gahetvā pupphārāmameva gato. Tassa taṃ divasaṃ mālākārā aḍḍhaocitake pupphagacche datvā agamaṃsu. So nacirasseva iminā upāyena aṭṭha kahāpaṇe labhi. Puna ekasmiṃ vātavuṭṭhidivase rājuyyāne bahū sukkhadaṇḍakā sākhā ca palāsañca vātena patitaṃ hoti. Uyyānapālo chaḍḍetuṃ upāyaṃ na passati. So tattha gantvā sace imāni dārupaṇṇāni mayhaṃ dassasi ahaṃ te iminā sabbāni nīharissāmīti uyyānapālaṃ āha. So gaṇha ayyāti sampaṭicchi. Cūḷantevāsiko dārakānaṃ keḷimaṇḍalaṃ gantvā phāṇitaṃ datvā muhuttena sabbāni dārupaṇṇāni nīharāpetvā uyyānadvāre rāsiṃ kāresi. Tadā rājakumbhakāro rājakulālabhājanānaṃ pacanatthāya dārūni pariyesamāno uyyānadvāre tāni disvā tassa hatthato kiṇitvā gaṇhi. Taṃ divasaṃ cūḷantevāsiko dāruvikkayena soḷasa kahāpaṇe cāṭiādīni ca pañca bhājanāni labhi. So catuvīsatiyā kahāpaṇesu jātesu atthi ayaṃ upāyo mayhanti nagaradvārato avidūraṭṭhāne ekaṃ pānīyacāṭiṃ ṭhapetvā pañcasate tiṇahārake pānīyena upaṭṭhahi. Tepi āhaṃsu tvaṃ samma amhākaṃ bahupakāro kinte karomāti. So mayhaṃ kicce uppanne karissathāti vatvā ito cito ca vicaranto thalapathakammikena ca jalapathakammikena ca saddhiṃ mittasanthavaṃ akāsi. Tassa thalapathakammiko sve imaṃ nagaraṃ Assabāṇijako pañca assasatāni gahetvā āgamissatīti ācikkhi. So tassa vacanaṃ sutvā tiṇahārake āha ajja mayhaṃ ekekaṃ tiṇakalāpaṃ detha mayā ca tiṇe avikkiṇite attano tiṇaṃ mā vikkiṇitthāti. Te sādhūti sampaṭicchitvā pañca tiṇakalāpasatāni āharitvā tassa gharadvāre pātayiṃsu. Assabāṇijo sakalanagare assānaṃ āhāraṃ alabhitvā tassa sahassaṃ datvā taṃ tiṇaṃ gaṇhi. Tato katipāhaccayenassa jalapathakammikasahāyako ārocesi paṭṭanaṃ mahānāvā āgatāti. So atthi ayaṃ upāyoti aṭṭhahi kahāpaṇehi sabbaparivārasampannaṃ tāvakālikarathaṃ gahetvā mahantena yasena nāvāya paṭṭanaṃ gantvā ekaṃ aṅgulimuddikaṃ nāvikassa saccakāraṃ datvā avidūre ṭhāne sāṇiṃ parikkhipāpetvā nisinno purise āṇāpesi bāhirabāṇijesu āgatesu tatiyena parihārena ārocethāti. Nāvā āgatāti sutvā bārāṇasito satamattā bāṇijā bhaṇḍaṃ gaṇhāmāti āgamiṃsu. Bhaṇḍaṃ tumhe na labhissatha asukaṭṭhāne nāma mahābāṇijena saccakāro dinnoti. Te taṃ sutvā tassa santikaṃ āgatā. Pādamūlikā purisā purimasaññāvasena tatiyena parihārena tesaṃ āgatabhāvaṃ ārocesuṃ. Te satamattā bāṇijā ekekaṃ sahassaṃ datvā tena saddhiṃ nāvāya pattikā hutvā puna ekekaṃ sahassaṃ datvā pattiṃ vissajjāpetvā bhaṇḍaṃ attano santakaṃ akaṃsu. Cūḷantevāsiko dve satasahassāni gaṇhitvā bārāṇasiṃ āgantvā kataññunā bhavituṃ vaṭṭatīti ekaṃ satasahassaṃ gāhāpetvā Cullakaseṭṭhissa samīpaṃ gato. Atha naṃ seṭṭhī kinte tāta katvā idaṃ dhanaṃ laddhanti pucchi. So tumhehi kathitaupāye ṭhatvā catumāsabbhantareyeva laddhanti matamūsikaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ pavuttiṃ kathesi. Cullakamahāseṭṭhī tassa vacanaṃ sutvā idāni evarūpaṃ dārakaṃ mama santakaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vayappattaṃ attano dhītaraṃ datvā sakalakuṭumbassa sāmikaṃ akāsi. So seṭṭhino accayena tasmiṃ nagare seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Bodhisattopi yathākammaṃ agamāsi.
Sammāsambuddho imaṃ dhammadesanaṃ kathetvā abhisambuddhova hutvā imaṃ gāthaṃ kathesi
appakenapi medhāvī pābhaṭena vicakkhaṇo
samuṭṭhāpeti attānaṃ aṇuṃ aggiṃva sandhamanti.
Tattha appakenapīti thokenāpi parittenāpi. Medhāvīti paññavā. Pābhaṭenāti bhaṇḍamūlena. Vicakkhaṇoti vohārakusalo. Samuṭṭhāpeti attānanti mahantaṃ dhanayasaṃ uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhapeti patiṭṭhāpeti. Yathā kiṃ. Aṇuṃ aggiṃva sandhamanti yathā paṇḍito puriso parittakaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamanto samuṭṭhāpeti vaḍḍheti mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti evameva paṇḍito thokaṃpi pābhaṭaṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca uppādesi vaḍḍheti vaḍḍhetvā ca pana tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti tāyaeva vā pana dhanayasamahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho.
Iti bhagavā na bhikkhave cullapanthako maṃ nissāya idāni dhammesu dhammamahattaṃ patto pubbe pana bhogesupi bhogamahattaṃ pāpuṇīti evaṃ imaṃ dhammadesanaṃ dassetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi tadā cūḷantevāsiko cullapanthako ahosi cullakamahāseṭṭhī pana ahameva ahosīti.
Cullakaseṭṭhijātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗