โรหนมิคชาดก

ว่าด้วยความรักในสายเลือด

เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๑๐๔ · บรรทัด ๘๓๓๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑

อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒

เรื่องเล่า

อรรถกถาโรหนมิคชาดก

พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภการเสียสละชีวิตของท่านพระอานนท์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่าเอเต ยูเถ ปฏิยนฺติ ดังนี้.

ก็การเสียสละชีวิตของท่านพระอานนท์นั้น จักปรากฏชัดเจนในเรื่องทรมานช้างชื่อว่าธนบาล ในจุลลหังสชาดก อสีตินิบาต. เมื่อท่านพระอานนท์นั้นสละชีวิตเพื่อป้องกันพระศาสดาอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายจึงสนทนากันในโรงธรรมว่า อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระอานนท์เป็นเสกขบุคคล บรรลุปฏิสัมภิทา ยอมสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่พระทศพล. พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในปางก่อน อานนท์ก็เคยสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่เราเหมือนกัน ดังนี้แล้ว ทรงนำอดีตนิทานมาตรัสดังต่อไปนี้

ในอดีตกาลเมื่อพระเจ้าพรหมทัต เสวยราชสมบัติ ณ พระนครพาราณสี พระองค์มีอัครมเหสีทรงพระนามว่า " เขมา " ในครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ได้บังเกิดในกำเนิดมฤคชาติ มีผิวพรรณเหมือนสีทอง อยู่ในหิมวันตประเทศ แม้เนื้อน้องชายของพระโพธิสัตว์ชื่อจิตตมิคะ ก็เป็นสัตว์ถึงความเป็นเยี่ยมด้วยความงาม มีผิวพรรณเสมอด้วยสีทองเหมือนกัน แม้เนื้อน้องสาวของพระโพธิสัตว์ ที่ชื่อว่า สุตตนานั้น ก็เป็นสัตว์มีผิวพรรณปานทองคำเหมือนกัน. ส่วนพระมหาสัตว์ได้เป็นพญาเนื้อ ชื่อโรหนมฤคราชพญาเนื้อนั้น มีเนื้อแปดหมื่นเป็นบริวาร สำเร็จนิวาสถานอยู่อาศัยสระชื่อโรหนะระหว่างชั้นที่ ๓ เลยเทือกเขาสองลูกไปในหิมวันตประเทศ. พญาเนื้อโรหนะเลี้ยงดูมารดาบิดา ผู้ชรา ตาบอด.

ครั้งนั้น มีบุตรพรานคนหนึ่ง อยู่ในเนสาทคามไม่ห่างจากพระนครพาราณสีนัก เขาเข้าไปสู่หิมวันตประเทศพบมหาสัตว์เจ้า แล้วกลับมาบ้านของตน ต่อมาเมื่อจะทำกาลกิริยาจึงบอกแก่บุตรชายว่า พ่อคุณ ในที่ชื่อโน้นณ ภาคนี้สถานที่ทำกินของพวกเรา มีเนื้อสีทองอาศัยอยู่ ถ้าพระราชาตรัสถามพึงกราบทูลให้ทรงทราบ.

อยู่มาวันหนึ่ง พระนางเขมา บรมราชเทวี ทรงพระสุบินในเวลาใกล้รุ่ง. พระสุบินนั้น ปรากฏอย่างนี้ว่า

มีพญาเนื้อสีเหมือนทอง ยืนอยู่บนแท่นทอง แสดงธรรมแด่พระเทวีด้วยเสียงอันไพเราะ เหมือนบุคคลเคาะกระดิ่งทอง พระนางประทานสาธุการแล้วสดับพระธรรมเทศนาอยู่. เมื่อธรรมกถายังไม่ทันจบ เนื้อทองนั้นก็ลุกเดินไปเสีย. ส่วนพระนางเทวีก็มีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันจับเนื้อท่านทั้งหลายจงช่วยกันจับเนื้อดังนี้ อยู่จนตื่นพระบรรทม. พวกนางสนมได้ยินเสียงพระนาง พากันขบขันว่า ประหน้าต่างห้องบรรทมก็ปิดหมดแล้ว แม้คนก็ไม่มีโอกาสจะเข้าไปได้ พระแม่เจ้ายังรับสั่งให้จับเนื้อในเวลานี้ได้ ขณะนั้นพระเทวีทรงรู้พระองค์ว่า นี้เป็นความฝัน จึงทรงพระดำริว่า ถ้าเราจักกราบทูลพระราชาว่า เราฝันเห็นดังนี้ พระองค์ก็จักไม่ทรงสนพระทัย แต่เมื่อเรากราบทูลว่าแพ้พระครรภ์ พระองค์ก็จักช่วยแสวงหามาให้ด้วยความสนพระทัยเราจักได้ฟังธรรมของพญามฤคตัวมีสีเหมือนทอง พระนางจึงทรงบรรทม ทำมายาว่าประชวร.

พระราชาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนพระนางผู้มีพักตร์อันเจริญเธอไม่สบาย เป็นอะไรไปหรือ ? พระเทวีกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ โรคอย่างอื่นไม่มีดอกเพคะ แต่กระหม่อมฉันเกิดแพ้ท้อง. พระราชาตรัสถามว่า เธออยากได้อะไร ? พระนางจึงกราบทูลว่าขอเดชะ กระหม่อมฉันปรารถนาจักฟังธรรมของพญาเนื้อมีสีเหมือนทองพะยะค่ะพระราชาตรัสว่า ดูก่อนพระนางผู้มีพักตร์อันเจริญ สิ่งใดไม่มี เจ้าก็เกิดแพ้ท้องต้องประสงค์สิ่งนั้นหรือ ขึ้นชื่อว่าเนื้อสีทองไม่มีดอก. พระนางกราบทูลว่าถ้าไม่ได้หม่อมฉันจักนอนตายในที่นี้แหละ แล้วผินเบื้องพระปฤษฏางค์ให้พระราชา ทรงบรรทมเฉยเสีย พระราชาทรงปลอบโยนว่า ถ้าหากมีอยู่เจ้าก็จักได้แล้วประทับนั่งท่ามกลางบริษัท ตรัสถามพวกอำมาตย์และพวกพราหมณ์ ตามนัยที่กล่าวแล้วในโมรชาดกนั่นเอง ทรงสดับว่า เนื้อที่มีสีเหมือนทองมีอยู่จึงมีพระบรมราชโองการให้พวกนายพรานประชุมกัน ตรัสถามว่า เนื้อสีเหมือนทองเห็นปานนี้ ใครเคยเห็น เคยได้ยินมาบ้าง ? เมื่อบุตรนายเนสาทกราบทูลโดยทำนองที่ตนได้ยินมาจากสำนักบิดาแล้วจึงตรัสว่า ดูก่อนสหาย เมื่อเจ้านำเนื้อนั้นมาได้ เราจักทำสักการะใหญ่แก่เจ้า ไปเถิด จงไปนำเนื้อนั้นมา พระราชทานเสบียงแล้ว ทรงส่งเขาไป. ฝ่ายบุตรนายเนสาทก็กราบทูลว่า ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ถ้าหากข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะนำเนื้อทองนั้นมาถวายได้ ข้าพระพุทธเจ้าจักนำหนังของมันมาถวาย เมื่อไม่อาจนำหนังมาถวายได้ ก็จักนำแม้ขนของมันมาถวาย ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลยแล้วไปเรือนมอบเสบียงแก่ลูกและเมีย แล้วไปที่หิมวันตประเทศนั้นพบพญาเนื้อนั้นแล้ว ดำริว่า เราจะดักบ่วง ณ ที่ไหนหนอจึงจักสามารถจับเนื้อนี้ได้เมื่อพิจารณาไปจึงเห็นช่องทางที่ท่าน้ำ เขาจึงฟั่นเชือกหนังทำเป็นบ่วงให้มั่นคงแล้วปักหลักดักบ่วงไว้ในสถานที่พระมหาสัตว์เจ้าลงดื่มน้ำ.

ในวันรุ่งขึ้น พระมหาสัตว์พร้อมด้วยเนื้อบริวารแปดหมื่น เที่ยวไปแสวงหาอาหาร คิดว่า เราจักดื่มน้ำที่ท่าเดิมนั่นแหละ จึงไปที่ท่านั้น พอก้าวลงไปเท่านั้นก็ติดบ่วง พระมหาสัตว์ดำริว่า ถ้าหากเราจักร้องว่าติดบ่วงเสียในบัดนี้ทีเดียว หมู่ญาติของเราจักไม่ดื่มน้ำ จักพากันตกใจกลัวแตกหนีไป จึงแอบหลัก เบี่ยงไว้ข้างตัว ทำทีเหมือนดื่มน้ำอยู่ ครั้นเวลาที่เนื้อทั้งแปดหมื่นดื่มน้ำขึ้นไปแล้ว คิดว่า เราจักตัดบ่วงให้ขาด จึงกระชากมา ๓ ครั้ง ในวาระแรกหนังขาดไป วาระที่สองเนื้อหลุด วาระที่สามเอ็นขาด บ่วงบาดลึกจดแนบกระดูก. เมื่อพระมหาสัตว์ไม่สามารถจะตัดให้ขาดได้ จึงร้องขึ้นว่าเราติดบ่วง. หมู่เนื้อทั้งหลายตกใจกลัว พากันแยกหลบหนีไปเป็น ๓ ฝูงจิตตมฤคไม่เห็นพระมหาสัตว์ ในระหว่างฝูงเนื้อทั้ง ๓ แล้วจึงคิดว่า เมื่อภัยนี้เกิด คงจักเกิดแก่พี่ชายของเรา จึงมายังสำนักของพญาเนื้อนั้น เห็นพระมหาสัตว์ติดบ่วงอยู่.

ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เห็นจิตตมฤค จึงพูดว่า พ่อน้องชาย เธออย่ามายืนอยู่ที่นี่ สถานที่นี้น่ารังเกียจ เมื่อจะส่งกลับไป จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ความว่า

ดูก่อนน้องจิตตกะ ฝูงเนื้อเหล่านี้ กลัวความตาย จึงพากันหนีกลับไป ถึงเธอก็จงไปเสียเถิด อย่าห่วง พี่เลย เนื้อทั้งหลาย จักมีชีวิตอยู่ร่วมกับเธอ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอเต พญาเนื้อกล่าวหมายถึงฝูงเนื้อที่หนีล่วงคลองจักษุของตนไปไกล. บทว่า ปฏิยนฺติ แปลว่า กลับไป อธิบายว่าแตกหนีไป. พระโพธิสัตว์เรียกเนื้อน้องชายว่า " จิตตกะ ". บทว่า ตยา สหความว่า (พระโพธิสัตว์) กล่าวว่า จิตตกะ เธอจงเป็นราชาแห่งเนื้อเหล่านั้นดำรงอยู่ในตำแหน่งแทนพี่ เนื้อเหล่านี้ จักอยู่ร่วมกับเจ้าต่อไป.

ต่อจากนั้น เป็นคาถาที่เนื้อทั้งสองสนทนาโต้ตอบกัน รวม ๓ คาถาเป็นลำดับกันดังต่อไปนี้

พี่โรหนะ ฉันไม่ไป ถึงใครจักมาคร่าเอาหัวใจ ของฉันไป ฉันก็จักไม่ทิ้งพี่ไป ฉันจักยอมสละชีวิตอยู่ ในที่นี้. ก็มารดาบิดาทั้งสองเรานั้น ท่านตาบอดเมื่อไม่มี ผู้นำจักต้องตายแน่ เธอจงไปเถิดอย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่ร่วมกับเธอ. พี่โรหนะ ฉันไม่ยอมไป ถึงใครจักมาคร่าเอา ดวงใจของฉันไป ฉันจักไม่ทิ้งพี่ผู้ถูกมัดไป ฉันจัก ยอมสละชีวิตไว้ในที่นี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โรหน ความว่า จิตตมฤคเรียกพระมหาสัตว์โดยชื่อว่า " โรหนะ." บทว่า อวกสฺสติ ความว่า ใคร ๆ จะมาฉุดคือคร่าเอาดวงใจไป หรือดวงใจถูกความโศกฉุดคร่าไป. บทว่า เต หิ นูนความว่า มารดาบิดาของเราเหล่านั้น เมื่อเราทั้งสองต้องตายรวมกันอยู่ในที่นี้จะขาดผู้ช่วยเหลือนำทาง เมื่อไม่มีใครปฏิบัติ ก็จักซูบผอมตายไป เพราะฉะนั้นน้องจิตตกะเจ้าจงไปเสียเถิด เนื้อทั้งหลายเหล่านั้น จักได้มีชีวิตอยู่ร่วมกับเจ้า. บทว่า อิธ เหสฺสามิ ความว่า ฉันจักทิ้งชีวิตไว้ในสถานที่นี้ทีเดียว.

ครั้นจิตตมฤคกล่าวดังนี้แล้ว ก็เดินไปยืนพิงแนบข้างเบื้องขวาของพระโพธิสัตว์ ปลอบโยนให้ดำรงกาย สบายใจ ฝ่ายนางสุตตนามฤคี หนีไปไม่เห็นพี่ชายทั้งสองในระหว่างฝูงเนื้อ คิดว่า ภัยนี้จักเกิดแก่พี่ชายทั้งสองของเรา จึงหวนกลับมายังสำนักของเนื้อทั้งสองนั้น พระมหาสัตว์เห็นนางสุตตนามฤคีกําลัง เดินทางจึงกล่าวคาถาที่ ๕ ความว่า

เจ้าเป็นผู้ขลาด จงหนีไปเสียเถิด พี่ติดอยู่ใน หลักเหล็ก เธอจงไปเสียเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อ ทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภีรุ ความว่า ขึ้นชื่อว่ามาตุคามย่อมกลัวแม้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย ด้วยเหตุนั้น พระโพธิสัตว์จึงกล่าวกะน้องสาวอย่างนี้. บทว่า กูเฏ ได้แก่ บ่วงที่เขาปกปิดไว้. บทว่า อายเส ความว่า ก็บ่วงนั้นเขาวางซี่เหล็กไว้ภายในน้ำ แล้วผูกหลักไม้แก่นดักแช่ไว้ในน้ำนั้น เพราะเหตุนั้นพระมหาสัตว์จึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ตยา สห ความว่า เนื้อทั้งแปดหมื่นเหล่านั้น จักมีชีวิตอยู่ร่วมกับเจ้า.

เบื้องหน้าแต่นั้น มีคาถา ๓ คาถา ซึ่งเนื้อสองพี่น้องโต้ตอบกันโดยนัยก่อนนั่นแหละ ดังนี้.

พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะมาคร่าเอา หัวใจของฉันไป ฉันก็จักไม่ละทิ้งพี่ ฉันจักยอมทิ้ง ชีวิตไว้ในที่นี้. ก็มารดาบิดาทั้งสองของเรานั้น ท่านตาบอด ขาดผู้ปรนนิบัตินำทาง จักต้องตายแน่ เธอจงไปเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ. พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะมาคร่าเอาหัวใจ ของฉันไป ฉันจะไม่ละทิ้งพี่ผู้ถูกมัด ฉันจักยอมทิ้ง ชีวิตไว้ในที่นี้แหละ.

บรรดาบทเหล่านั้น แม้ในบทว่า เต หิ นูน นี้ พระโพธิสัตว์กล่าวไว้หมายถึง มารดาบิดาเท่านั้น.

แม้นางสุตตนามฤคีนั้น ครั้นปฏิเสธอย่างนั้นแล้ว ไปยืนพิงข้างเบื้องซ้ายของพระมหาสัตว์ผู้พี่ชายปลอบใจอยู่ ฝ่ายนายพรานเห็นเนื้อเหล่านั้นหนีไปและได้ยินเสียงร้องแห่งเนื้อที่ติดบ่วง คิดว่าพญาเนื้อคงจักติดบ่วง แล้วนุ่งผ้าหยักรั้งมั่นคง ถือหอกสำหรับฆ่าเนื้อ วิ่งมาโดยเร็ว พระมหาสัตว์เห็นนายพรานกำลังวิ่งมาจึงกล่าวคาถาที่ ๙ ความว่า

วันนี้นายพรานคนใด จักฆ่าเราด้วยลูกศรหรือ หอก นายพรานคนนี้นั้น มีรูปร่างร้ายกาจ ถืออาวุธ เดินมาแล้ว.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ลุทฺทรูโป แปลว่า เหี้ยมโหดทารุณ. บทว่า สตฺติยามปิ ความว่า นายพรานคนใดจักประหัตประหารฆ่าเราด้วยลูกศรก็ดี ด้วยหอกก็ดี นายพรานนั้นมีรูปร่างเหี้ยมโหดทารุณ ถืออาวุธมาเพราะเหตุนั้น เจ้าทั้งสองจงพากันหนีไป ก่อนที่เขายังมาไม่ถึง.

จิตตมฤคแม้เห็นพรานนั้นแล้วก็มิได้หนีไป ส่วนนางสุตตนามฤคีไม่อาจดำรงอยู่โดยภาวะของตนได้ มีความกลัวต่อมรณภัย หนีไปหน่อยหนึ่งแล้วกลับคิดว่า เราจักทิ้งพี่ชายทั้งสองคนหนีไปไหน จึงยอมสละชีวิตของตนกล้ำกลืนความกลัวตาย ย้อนกลับมาใหม่ ยืนอยู่เคียงข้างซ้ายพี่ชายของตน.

เมื่อจะประกาศความนั้น พระศาสดาจึงตรัสพระคาถาที่ ๑๐ ความว่า

นางสุตตนามฤคีนั้น ถูกภัยบีบคั้นคุกคามหนี ไปครู่หนึ่ง แล้วย้อนกลับมาเผชิญหน้ามฤตยู ถึงจะมี ขวัญอ่อนก็ได้กระทำกรรมที่ทำได้แสนยาก.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มรณายูปนิวตฺตถ แปลว่า ย้อนกลับมาเพื่อเผชิญหน้าความตาย.

ฝ่ายนายพรานเห็นสัตว์ทั้ง ๓ ยืนเผชิญหน้ากันอยู่ก็เกิดเมตตาจิต มีความสำคัญประหนึ่งว่า เป็นพี่น้องเกิดร่วมท้องเดียวกัน จึงคิดว่า พญาเนื้อติดบ่วงเราก่อน แต่เนื้อทั้งสองนี้ คิดอยู่ด้วยหิริโอตตัปปะ สัตว์ทั้งสองนี้เป็นอะไรกันกับพญาเนื้อนี้หนอ ครั้นคิดดังนี้แล้ว เมื่อจะถามเหตุนั้นจึงกล่าวคาถาความว่า

เนื้อทั้งสองนี้เป็นอะไรกับท่านหนอ พ้นไปแล้ว ยังย้อนกลับมาหาเครื่องผูกอีก ไม่ปรารถนาจะละทิ้ง ท่านไป แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กินฺนุ เตเม ตัดบทเป็น กึ นุ เต อิเมแปลว่า เนื้อทั้งสองนี้เป็นอะไรกับท่านหนอ. บทว่า อุปาสเร แปลว่า ยังเข้าไปใกล้.

ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงบอกแก่นายพรานว่า

ดูก่อนนายพราน เนื้อทั้งสองนี้ เป็นน้องชาย น้องสาวของข้าพเจ้า ร่วมท้องมารดาเดียวกัน ไม่ ปรารถนาละข้าพเจ้าไป แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต.

นายพรานได้ฟังคำของพระโพธิสัตว์แล้ว เป็นผู้มีจิตอ่อนลงไปเป็นอันมาก. จิตตมฤคราชรู้ว่านายพรานมีจิตอ่อนแล้ว จึงกล่าวว่า ดูก่อนนายพรานผู้สหาย ท่านอย่าสำคัญพญาเนื้อนี้ว่า เป็นเพียงเนื้อสามัญเท่านั้น แท้จริงพญาเนื้อนี้ เป็นราชาแห่งเนื้อแปดหมื่น ถึงพร้อมด้วยศีลและมรรยาท มีจิตอ่อนโยนในสรรพสัตว์ มีปัญญามาก เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราตาบอด ถ้าหากท่านฆ่าเนื้อผู้ตั้งอยู่ในธรรมเห็นปานนี้ให้ตายลง ชื่อว่าฆ่าพวกเราให้ตายถึง ๕ชีวิต คือ มารดาบิดาของเรา ตัวเรา และน้องสาวของเราทีเดียว แต่เมื่อท่านให้ชีวิตแก่พี่ชายของเรา เป็นอันได้ชื่อว่าให้ชีวิตแก่พวกเราแม้ทั้ง ๕ แล้วกล่าวคาถาความว่า

ข้าแต่นายพราน มารดาบิดาของเราเหล่านั้น ตาบอด หาผู้ปรนนิบัตินำทางไม่ได้ คงจักต้องตาย แน่แท้ โปรดให้ชีวิตแก่พวกเราทั้ง ๕ เถิด โปรดปล่อย พี่ชายเสียเถิด.

นายพรานได้ฟังธรรมกถาของจิตตมฤคแล้ว มีจิตเลื่อมใสแล้วกล่าวว่าท่านอย่ากลัวเลย แล้วกล่าวคาถาเป็นลำดับไปว่า

ข้าพเจ้าจะปล่อยเนื้อผู้เลี้ยงมารดาบิดาแน่นอน มารดาบิดาได้เห็นพญาเนื้อหลุดจากบ่วงแล้ว จงยินดี เถิด.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นพญาเนื้อหลุดแล้วจากบ่วง.

ก็แลนายพรานครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วจึงคิดว่า ยศที่พระราชาพระราชทานแล้ว จักช่วยอะไรเราได้ ถ้าหากเราจักฆ่าพญาเนื้อนี้เสีย แผ่นดินนี้จักแยกออกให้ช่องแก่เรา หรือสายอสนีบาตจักฟาดลงบนกระหม่อมของเราเราจักปล่อยพญาเนื้อนั้น. เขาจึงเข้าไปหาพระมหาสัตว์เจ้า แล้วกล่าวว่าข้าพเจ้าจักโยกหลักบ่วงให้ล้มลง แล้วตัดเชือกหนังออกดังนี้แล้ว ประคองพญาเนื้อให้นอนลงที่ชายน้ำ ค่อย ๆ แก้บ่วงออกด้วยมุทิตาจิต ทำเส้นเอ็นให้ประสานกับเส้นเอ็น เนื้อให้ประสานกับเนื้อ หนังให้ประสานกับหนัง แล้วเอาน้ำล้างเลือด ลูบคลำไปมาด้วยมุทิตาจิต. ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาจิตของนายพราน และด้วยอานุภาพแห่งบารมีที่พระมหาสัตว์ได้บำเพ็ญมา เอ็น หนังและเนื้อทั้งหมด ก็สมานติดสนิทดังเดิม. เท้าก็ได้มีหนังและขนปกปิดสนิทดีในอวัยวะที่มีแผลเก่าไม่ปรากฏว่า มีแผลติดอยู่เลย. พระมหาสัตว์ถึงความสบายปลอดภัยลุกขึ้นยืนแล้ว จิตตมฤคเห็นดังนั้นแล้ว เกิดความโสมนัสเมื่อจะทำอนุโมทนาต่อนายพราน จึงกล่าวคาถาความว่า

ข้าแต่นายพราน ท่านจงยินดีเพลิดเพลินกับ พวกญาติทั้งปวง เหมือนข้าพเจ้าเห็นพญาเนื้อที่หลุด จากบ่วงแล้ว ชื่นชมยินดีในวันนี้ ฉะนั้น.

ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๙๐–๑๐๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

วิสตินิบาตชาดก ๑๒๘ ข้อ

คาถา

ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๒๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้

หลวง มจร.บาลี โรมัน อรรถกถา อรรถกถาบาลี Aṭṭhakathā

แสดงฉบับคู่โหมดอ่านต่อเนื่อง

อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน

Rohanamigajātakaṃ

ete yūthā paṭiyantīti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi.

So panassa jīvitapariccāgo asītinipāte cullahaṃsajātake dhanapāladamane āvibhavissatīti. Evantenāyasmatā satthu atthāya jīvite pariccatte bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso āyasmā ānando sekkho paṭisambhidāppatto hutvā dasabalassatthāya jīvitaṃ pariccajīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepesa mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevāti vatvā atītaṃ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto himavantappadese migayoniyaṃ nibbattetvā suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Sobhaggappatto kaniṭṭhopissa Cittamigo nāma suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Kaniṭṭhabhaginīpissa suttanā nāma suvaṇṇavaṇṇāva ahosi. Mahāsatto pana rohano nāma migarājā ahosi. So himavante dve pabbatarājiyo atikkamitvā tatiyāya antare rohanaṃ nāma saraṃ nissāya asītimigasahassaparivāro vāsaṃ kappesi. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi.

Atheko bārāṇasito avidūre nesādagāmavāsī nesādaputto atthi. So himavantaṃ paviṭṭho mahāsattaṃ disvā attano gāmakaṃ āgantvā aparabhāge kālaṃ karonto puttassa ārocesi tāta amhākaṃ kammabhūmiyaṃ asukasmiṃ nāma ṭhāne suvaṇṇavaṇṇo migo vasati sace rājā puccheyya katheyyāsīti.

Athekadivasaṃ khemā nāma devī paccūsakāle supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi suvaṇṇavaṇṇo migo kāñcanapīṭhe nisīditvā suvaṇṇakiṃkanikaṃ ākoṭṭento viya madhurena sarena deviyā dhammaṃ desesi. Sā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇāti. Migo dhammakathāya aniṭṭhitāya eva uṭṭhāya gacchati. Sāmi migaṃ gaṇhatha gaṇhathāti vadantīyeva pabujjhi. Paricārikāyo tassā saddaṃ sutvā pidahitadvārakavātapānaṃ gehaṃ janassāpi okāsopi natthi ayyā imāya velāya migaṃ gaṇhāpetīti avahasiṃsu. Sā tasmiṃ khaṇe supino ayanti ñatvā cintesi supino me diṭṭhoti sace vakkhāmi rājā anādaro bhavissati dohaloti vutte pana ādarena pariyesissati suvaṇṇavaṇṇamigassa dhammaṃ suṇissāmīti. Sā Gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājā āgantvā bhadde kiṃ te aphāsukanti pucchi. Deva aññaṃ natthi dohalo pana me uppannoti. Kiṃ icchasīti. Suvaṇṇavaṇṇassa migassa dhammaṃ sotuṃ icchāmi devāti. Bhadde yaṃ natthi tattha kiṃ te dohalo uppanno suvaṇṇavaṇṇo nāma migoyeva natthīti. Sā sace na labhāmi idheva me maraṇanti rañño piṭṭhiṃ datvā nipajji. Rājā sace atthi labhissasīti parisamajjhe nisīditvā morajātake vuttanayeneva amacce ca brāhmaṇe ca pucchitvā suvaṇṇavaṇṇā nāma migā hontīti sutvā luddake sannipātāpetvā kenevarūpo migo diṭṭho kena sutoti pucchitvā tena nesādaputtena pitu santikā sutaniyāmena kathite samma tassa te migassa ānītakāle mahantaṃ sakkāraṃ karissāmi gaccha ānehi nanti vatvā paribbayaṃ datvā taṃ pesesi. Sopi sacāhaṃ deva taṃ ānetuṃ na sakkhissāmi cammamassa ānessāmi taṃ ānetuṃ asakkonto lomānipissa āneyyāmi tumhe mā cintayitthāti vatvā nivesanaṃ gantvā puttadārassa paribbayaṃ datvā tattha gantvā taṃ migarājānaṃ disvā kismiṃ nukho ṭhāne pāsaṃ oḍḍetvā imaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmīti vīmaṃsanto pānīyatitthe okāsaṃ passi. So daḷhaṃ cammayottaṃ pāsaṃ vaṭṭetvā mahāsattassa pānīyaṃ pivanaṭṭhāne yaṭṭhipāsaṃ oḍḍesi.

Punadivase mahāsatto asītiyā migasahassehi saddhiṃ gocare caritvā pakatitittheyeva pānīyaṃ pivissāmīti tattha gantvā Otarantoyeva pāse bajjhi. So sacāhaṃ idāneva bandharavaṃ ravissāmi ñātigaṇo pānīyaṃ apivitvā bhīto palāyissatīti cintetvā yaṭṭhiṃ alliyitvā attano passe vattetvā pānīyaṃ pivanto viya ahosi. Atha asītiyā migasahassānaṃ pānīyaṃ pivitvā uttaritvā ṭhitakāle pāsaṃ chindissāmīti tikkhattuṃ ākaḍḍhati. Paṭhamavāre cammaṃ chijji dutiyavāre maṃsaṃ chijji tatiyavāre nahāru chijji. Pāso aṭṭhiṃ āhacca aṭṭhāsi. So chindituṃ asakkonto bandharavaṃ ravi. Migagaṇā bhāyitvā tīhi ghaṭāhi palāyiṃsu. Cittamigo tiṇṇaṃ ghaṭānaṃ antare mahāsattaṃ adisvā idaṃ bhayaṃ uppajjamānaṃ mama bhātu uppannaṃ bhavissatīti cintetvā tassa santikaṃ āgantvā taṃ bandhaṃ passi.

Atha naṃ mahāsatto disvā tāta bhātika mā idha tiṭṭha sāsaṅkaṃ idaṃ ṭhānanti vatvā uyyojento paṭhamaṃ gāthamāha

ete yūthā paṭiyanti bhītā maraṇā cittaka

gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā sahāti.

Tattha eteti cakkhupathaṃ atikkamitvā dūragate sandhāyāha. Paṭiyantīti paṭigacchanti palāyantīti attho. Cittakāti taṃ ālapati. Tayā sahāti tvaṃ etesaṃ mama ṭhāne ṭhatvā rājā hohi ete tayā saddhiṃ jīvissantīti.

Tato ubhinnaṃpi tisso ekantarikā gāthā honti.

Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati

na taṃ ahaṃ jahessāmi idha hessāmi jīvitaṃ.

Te hi nūna marissanti andhā aparināyakā

gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā saha.

Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati

na taṃ bandhaṃ jahissāmi idha hessāmi jīvitanti.

Tattha rohanāti mahāsattaṃ nāmena ālapati. Avakassatīti gaḷhayati kaḍḍhati sokena vā kaḍḍhiyati. Te hi nūnāti te amhākaṃ mātāpitaro ekaṃseneva dvīsu amhesu idha matesu aparināyakā hutvā appaṭijaggiyamānā sussitvā marissanti tasmā bhātika cittaka gaccha tuvaṃ tayā saha te jīvissantīti attho. Idha hessāmīti imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmīti.

Iti vatvā gantvā bodhisattassa dakkhiṇapassaṃ nissāya taṃ sandhāretvā assāsento aṭṭhāsi. Suttanāpi migapotikā palāyitvā migānaṃ antare ubho bhātike apassantī idaṃ bhayaṃ mama bhātikānaṃ uppannaṃ bhavissatīti nivattetvā tesaṃ santikaṃ āgato. Taṃ āgacchantiṃ disvā mahāsatto pañcamaṃ gāthamāha

gaccha bhīru palāyassu kūṭe bandhosmi āyase

gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā sahāti.

Tattha bhīrūti mātugāmo nāma appamattakenāpi bhāyati tena taṃ evaṃ ālapati. Kūṭeti paṭicchannapāse. Āyaseti so hi Anto udake ayakkhandhaṃ koṭṭetvā tattha sāradāruyaṭṭhiṃ bandhitvā oḍḍito tasmā evamāha. Tayā sahāti te asītisahassā migā tayā saddhiṃ jīvissantīti.

Tato parā purimanayeneva tisso gāthā honti.

Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati

na taṃ bandhaṃ jahessāmi idha hessāmi jīvitaṃ.

Te hi nūna marissanti andhā aparināyakā

gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā saha.

Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati

na taṃ bandhaṃ jahissāmi idha hessāmi jīvitanti.

Tattha te hi nūnāti idhāpi mātāpitarova sandhāyāha.

Sāpi tatheva paṭikkhipitvā mahāsattassa vāmapassaṃ nissāya assāsayamānā aṭṭhāsi. Luddopi te mige palāyante disvā bandharavañca sutvā bandho bhavissati migarājāti daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā migamaraṇasattiṃ ādāya vegenāgacchi. Mahāsatto taṃ āgacchantaṃ disvā navamaṃ gāthamāha

ayaṃ so luddako eti luddarūpo sahāvudho

yo no vadhissati ajja usunā sattiyāmapīti.

Tattha luddarūpoti dāruṇajātiko. Sattiyāmapīti usunā sattiyāpi no pariharitvā vadhissati tasmā yāva so nāgacchati tāva palāyathāti.

Taṃ disvāpi cittamigo na palāyi. Suttanā pana sakabhāvena sandhāretuṃ asakkontī maraṇabhayabhītā thokaṃ palāyitvā ahaṃ dve bhātike pahāya kahi palāyissāmīti attano jīvitaṃ jahitvā nalāṭe maccuṃ ādāya punāgantvā bhātu vāmapasse aṭṭhāsi.

Tamatthaṃ pakāsento satthā dasamaṃ gāthamāha

sā muhuttaṃ palāyitvā bhayaṭṭā bhayatajjitā

sudukkaraṃ akarā bhīru maraṇāyūpanivattathāti.

Tattha maraṇāyūpanivattathāti maraṇatthāya upanivatti.

Luddopi āgantvā te tayo jane ekato ṭhite disvā mettacittaṃ uppādetvā ekakucchiyaṃ nibbattabhātaro viya maññamāno cintesi migarājā tāva pāse bandho ime pana dve janā hirottappabandhena bandhā kiṃ nukho ime etassa hontīti. Atha naṃ pucchanto gāthamāha

kinnu teme migā honti muttā bandhaṃ upāsare

na taṃ cajitumicchanti jīvitassāpi kāraṇāti.

Tattha kinnu temeti kinnu te ime. Upāsareti upāsanti.

Athassa bodhisatto ācikkhi

bhātaro honti me ludda sodariyā ekamātukā

na maṃ cajitumicchanti jīvitassāpi kāraṇāti.

So tassa vacanaṃ sutvā bhiyyoso mattāya muducitto ahosi. Cittamigarājā tassa muducittaṃ ñatvā samma luddaka mā tvaṃ Etaṃ migarājānaṃ migamattoyevāti maññittha ayaṃ hi migarājā asītiyā migasahassānaṃ rājā sīlācārasampanno sabbasattesu muducitto mahāpañño andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi sace tvaṃ evarūpaṃ dhammikamigaṃ māresi etaṃ mārento mātāpitaro ca no mañca bhaginiñca meti amhe pañcapi jane māresiyeva mayhaṃ pana bhātu jīvitaṃ dento pañcannaṃpi no jīvitadāyako ahosīti vatvā gāthamāha

te hi nūna marissanti andhā aparināyakā

pañcannaṃ jīvitaṃ dehi bhātaraṃ muñca luddakāti.

So tassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto mā bhāyīti vatvā anantaraṃ gāthamāha

so vo ahaṃ pamokkhāmi mātāpetibharaṃ migaṃ

nandantu mātāpitaro muttaṃ disvā mahāmiganti.

Tattha voti nipātamattaṃ. Disvāti bandhanā pamuttaṃ passitvā.

Evañca pana vatvā cintesi raññā dinnayaso mayhaṃ kiṃ karissati sacāhaṃ imaṃ migarājānaṃ vadhissāmi ayaṃ vā me paṭhavī bhijjitvā vivaraṃ dassati asani vā me matthake patissati visajjissāmi nanti. So mahāsattaṃ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṃ pātetvā cammayottaṃ chindissāmīti migarājānaṃ āliṅgitvā udakapariyante nipajjāpetvā muducittena sanikaṃ pāsā mocetvā nahārunā nahāruṃ maṃsena maṃsaṃ cammena cammaṃ samodhānetvā udakena lohitaṃ dhovitvā mettacittena punappunaṃ parimajji. Tassa mettānubhāvena mahāsattassa Pāramitānubhāvena sabbāni nahārumaṃsacammāni sandhiyiṃsu. Pādo succhannacammalomo ahosi. Asukasmiṃ ṭhāne bandho vaṇo ahosīti na paññāyittha. Mahāsatto sukhappatto aṭṭhāsi. Taṃ disvā cittamigo somanassajāto luddassa anumodanaṃ karonto gāthamāha

evaṃ luddaka nandassu saha sabbehi ñātibhi

yathāhamajja nandāmi muttaṃ disvā mahāmiganti.

Atha naṃ mahāsatto kinnu kho esa luddo maṃ gaṇhanto attano kammena gaṇhi udāhu aññassa āṇattiyāti cintetvā gahitakāraṇaṃ pucchi. Luddaputto āha sāmi na mayhaṃ tumhehi kammaṃ atthi rañño pana aggamahesī khemā nāma tumhākaṃ dhammakathaṃ sotukāmā tadatthāya rañño āṇattiyā tvaṃ mayā gahitoti. Samma evaṃ sante maṃ visajjento atidukkaraṃ karosi ehi maṃ netvā rañño dassehi deviyā dhammaṃ kathessāmīti. Sāmi rājāno nāma kakkhalā ko jānāti kiṃ bhavissati mayhaṃ raññā dinnena yasena kammaṃ natthi gaccha tvaṃ yathāsukhanti. Puna mahāsatto iminā maṃ visajjentena atidukkaraṃ kataṃ yasapaṭilābhaupāyamassa karissāmīti cintetvā samma piṭṭhiṃ tāva me hatthena parimajjāhīti āha. So parimajji. Hattho suvaṇṇavaṇṇehi lomehi paripūri. Sāmi imehi kiṃ karomīti. Samma imāni haritvā rañño ca deviyā ca dassetvā imāni tassa suvaṇṇamigassa lomānīti vatvā mama ṭhāne ṭhatvā imāhi gāthāhi deviyā dhammaṃ Desehi sutvāyeva hissā dohalo paṭipassambhissatīti. Dhammañcara mahārājāti dasa rājadhammagāthā uggaṇhāpetvā pañca sīlāni datvā appamādena ovaditvā uyyojesi. Luddaputto mahāsattaṃ ācariyaṭṭhāne ṭhapetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā lomāni paduminipattena gahetvā pakkāmi. Tepi naṃ tayo janā thokaṃ anugantvā mukhena gocarañca pānīyañca gahetvā mātāpitūnaṃ santikaṃ gamiṃsu. Mātāpitaro tāta rohana tvaṃ kira pāse bandho kathaṃ muttosīti pucchantā gāthamāhaṃsu

kathaṃ tvaṃ pamokkho āsi upanītasmi jīvite

kathaṃ putta pamokkhasi kūṭapāsamhā luddakoti.

Tattha upanītasminti tvaṃ jīvite maraṇasantikaṃ upanīte kathaṃ pamokkho āsīti.

Taṃ sutvā bodhisatto tisso gāthāyo abhāsi

bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ

subhāsitāhi vācāhi cittako maṃ amocayi.

Bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ

subhāsitāhi vācāhi suttanā maṃ amocayi.

Sutvā kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ

subhāsitāni sutvāna luddako maṃ amocayīti.

Tattha bhaṇanti bhaṇanto. Hadayaṅganti hadayaṅgamaṃ. Dutiyagāthāya bhaṇanti bhaṇamānā. Sutvāti so imesaṃ ubhinnaṃ vācaṃ sutvā.

Athassa mātāpitaro anumodantā āhaṃsu

evaṃ ānandito hotu saha dārehi luddako

yathā mayaṃ ca nandāma disvā rohanamāgatanti.

Luddopi araññā nikkhamitvā rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā rājā gāthamāha

nanu tvaṃ avaca ludda migacammāni āhariṃ

atha kena nu vaṇṇena migacammāni nāharīti.

Tattha migacammānīti migaṃ vā cammaṃ vā. Āharinti āharissāmīti. Idaṃ vuttaṃ hoti ambho luddaka nanu tvaṃ evaṃ avaca migaṃ ānetuṃ asakkonto cammaṃ āharissāmi cammaṃ ānetuṃ asakkonto lomānīti so tvaṃ kena kāraṇena neva migaṃ na migacammaṃ āharīti.

Taṃ sutvā luddo gāthamāha

āgamaññeva hatthatthaṃ kūṭapāsañca so migo

abajjhi taṃ migarājaṃ tañca muttā upāsare.

Tassa me ahu saṃvego abbhūto lomahaṃsano

imañcāhaṃ migaṃ haññe ajja hissāmi jīvitanti.

Tattha āgamanti mahārāja so migo mama hatthatthaṃ hatthavasañceva mayā oḍḍitaṃ kūṭapāsamhi āgato tasmiṃ kūṭapāse abajjhi. Tañca muttā upāsareti tañca bandhaṃ upāsare muttā abandhāva dve migā assāsentā taṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Abbhūtoti Pubbe abbhūtapubbo. Imañcāhanti imaṃ ahaṃ. Atha me saṃviggassa etadahosi sace ahaṃ imaṃ migaṃ hanissāmi ajjeva imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmīti.

Taṃ sutvā rājā āha

kīdisā te migā ludda kīdisā dhammikā migā

kathaṃvaṇṇā kathaṃsīlā bāḷhaṃ kho te pasaṃsasīti. Idaṃ so rājā vimhayavasena punappunaṃ pucchati. Taṃ sutvā luddo gāthamāha

odātasiṅgā sucibālā jātarūpatacūpamā

pādā lohitakā tesaṃ añjitakkhā manoramāti.

Tattha odātasiṅgāti rajaṭadāmasadisā siṅgā. Sucibālāti cāmarībālasadisena sucinā bālena samannāgatā. Lohitakāti rattalomapavālasadisā. Pādāti khurapariyantā. Añjitakkhāti añjitehi viya visuddhapañcapasādehi akkhīhi samannāgatā.

Iti so kathentova mahāsattassa suvaṇṇavaṇṇāni lomāni rañño hatthe ṭhapetvā tesaṃ migānaṃ sarīravaṇṇaṃ pakāsento gāthamāha

edisā te migā deva edisā dhammikā migā

mātāpetibharā deva na te so abhihārayunti.

Tattha mātāpetibharāti jiṇṇe andhe mātāpitaro posenti etādisā dhammikā. Na te so abhihārayunti so migarājā na sakkā kenaci tava paṇṇākāratthāya abhiharitunti attho. Abhihārayintipi pāṭho. So te ahaṃ tava paṇṇākāratthāya nābhihārayiṃ na āharinti attho.

Iti so mahāsattassa cittakamigassa ca suttanāya ca migapotikāya guṇe kathetvā mahārāja ahaṃ tena migaraññā attano lomāni dassetvā mama ṭhāne ṭhatvā dasahi rājadhammacariyāhi gāthāhi deviyā dhammaṃ katheyyāsīti uggaṇhāpito āṇattoti āha.

Taṃ sutvā rājā taṃ sattaratanakhacite rājapallaṅke nisīdāpetvā sayaṃ deviyā saddhiṃ nīcāsane ekamantaṃ nisīditvā taṃ añjaliṃ paggayha yācati. So dhammaṃ desento āha

dhammañcara mahārāja mātāpitūsu khattiya