โรหนมิคชาดก
ว่าด้วยความรักในสายเลือด
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๑๐๔ · บรรทัด ๘๓๓๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าคิดว่า นายพรานนี้เมื่อจะจับเรา จับโดยงานอาชีพของตน หรือว่าจับโดยการบังคับของผู้อื่น จึงถามเหตุที่จับ. บุตรนายพรานตอบว่า ดูก่อนพญาเนื้อ ข้าพเจ้าจะมีกิจกรรมเกี่ยวกับท่านก็หามิได้แต่พระอัครมเหสีของพระราชา ซึ่งมีพระนามว่า พระนางเขมาราชเทวี มีพระประสงค์จะฟังธรรมกถาของท่าน ท่านจึงถูกข้าพเจ้าจับโดยพระราชโองการเพื่อประโยชน์แก่พระเทวีนั้น. พระมหาสัตว์กล่าวว่า สหายเอ๋ย เมื่อเป็นเช่นนั้นท่านปล่อยเราเสีย ชื่อว่าทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง มาเถิด จงนำเราไปแสดงแก่บรมกษัตริย์เถิด เราจักแสดงธรรมถวายพระนางเทวี. นายพรานกล่าวว่าดูก่อนพญาเนื้อ ธรรมดาพระราชาทั้งหลายมีพระเดชานุภาพร้ายกาจ ใครจักรู้ว่า จักมีอะไรเกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยินดียศศักดิ์ที่ทรงพระราชทานดอก เชิญท่านไปตามสบายของท่านเถิด. พระมหาสัตว์คิดว่า พรานนี้เมื่อปล่อยเราไปชื่อว่าทำกิจที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง เราจักทำอุบายให้พรานนั้นได้รับยศศักดิ์ แล้วจึงกล่าวว่า ดูก่อนสหาย ท่านจงเอามือลูบหลังเราก่อนเถิด. นายพรานจึงเอามือลูบหลังพญาเนื้อ มือของเขาก็เต็มไปด้วยขนมีสีเหมือนทองคำ. เขาจึงถามว่าดูก่อนพญาเนื้อ ข้าพเจ้าจักทำอย่างไรกับขนเหล่านี้ พญาเนื้อจึงบอกว่าดูก่อนสหาย ท่านจงเอาขนเหล่านั้นไปถวายแด่พระราชา และพระราชเทวี ทูลว่านี้เป็นขนของสุวรรณมฤคนั้น ดังนี้ ตั้งอยู่ในฐานะตัวแทนของเรา แสดงธรรมถวายพระบรมราชเทวี ด้วยคาถาเหล่านี้ การแพ้พระครรภ์ของพระนางก็จักสงบ เพราะทรงสดับธรรมกถานั้นแล ดังนี้แล้ว ให้นายพรานเรียนราชธรรมคาถา ๑๐ คาถา มีอาทิว่า ธมฺมญฺจร มหาราช ซึ่งแปลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระราชาพึงประพฤติธรรมดังนี้แล้วให้เบญจศีล กล่าวสอนด้วยความไม่ประมาทแล้วส่งไป.
บุตรของนายพราน ยกย่องพระมหาสัตว์ไว้ในตำแหน่งอาจารย์ กระทำประทักษิณสามครั้ง แล้วไหว้ในฐานะสี่ เอาใบบัวห่อขนทองทั้งหลายแล้วลาหลีกไป. เนื้อทั้งสามตามไปส่งนายพรานหน่อยหนึ่ง แล้วเอาปากคาบอาหารและน้ำ พากันกลับไปยังสำนักของมารดาบิดา. มารดาบิดาทั้งสองเมื่อจะถามว่าโรหนะลูกรัก ได้ยินว่า เจ้าติดบ่วง แล้วพ้นมาได้อย่างไร จึงกล่าวคาถาความว่า
ลูกรัก เมื่อชีวิตเข้าไปใกล้ความตายแล้ว เจ้า หลุดมาได้อย่างไร ไฉนนายพรานจึงปล่อยจากบ่วง เหล็กมาเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปนีตสฺมิ ความว่า เมื่อชีวิตสถิตอยู่เฉพาะหน้ามฤตยู เจ้ารอดตายมาได้อย่างไร.
พระโพธิสัตว์ฟังคำนั้นแล้ว กล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า
น้องจิตตกะกล่าววาจาไพเราะหู เป็นที่จับใจ ดื่มด่ำในหฤทัย ช่วยให้ข้าพเจ้าหลุดมาได้ ด้วยวาจา สุภาษิต น้องสุตตนาได้กล่าววาจาไพเราะหู จับใจ ดื่มด่ำในหฤทัย ช่วยข้าพเจ้าให้หลุดมาได้ด้วยวาจา สุภาษิต นายพรานได้ฟังวาจาไพเราะหู เป็นที่จับใจ ดื่มด่ำในหฤทัย แล้วปล่อยข้าพเจ้า เพราะฟังวาจา สุภาษิตของน้องทั้งสองนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภณํ แปลว่า กล่าวอยู่. บทว่า หทยงฺคํ แปลว่า ดื่มด่ำในหฤทัย. บทว่า ภณํ ในคาถาที่ ๒ เท่ากับ ภณมานา แปลว่าเมื่อน้องนางสุตตนากล่าวอยู่. บทว่า สุตฺวา ความว่า นายพรานนั้นฟังวาจาของเนื้อทั้งสองเหล่านั้นแล้ว.
ลำดับนั้น เมื่อมารดาบิดาพระโพธิสัตว์จะอนุโมทนา จึงกล่าวว่า
ก็เราทั้งหลายเห็นลูกโรหนะมาแล้ว พากันชื่นชม ยินดี ฉันใด ขอนายพรานพร้อมด้วยลูกเมีย จงชื่นชม ยินดี ฉันนั้นเถิด.
ฝ่ายนายพรานออกจากป่าแล้วไปสู่ราชตระกูล ถวายบังคมพระราชาแล้วยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระราชาเห็นเขาแล้วตรัสพระคาถาว่า
แน่ะนายพราน เจ้าได้บอกไว้ว่า จะนำเนื้อหรือ หนังเนื้อมามิใช่หรือ เออก็เหตุอะไรเล่า เจ้าจึงไม่นำ เอาเนื้อหรือหนังเนื้อมา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิคจมฺมานิ ได้แก่ เนื้อหรือหนัง. บทว่าอาหรึ แปลว่า จักนำมา. ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่า ดูก่อนพ่อพรานผู้เจริญเจ้าได้กล่าวไว้อย่างนี้มิใช่หรือว่า เมื่อไม่สามารถจะนำเนื้อมา ก็จะนำหนังมาหรือเมื่อไม่สามารถจะนำหนังมา ก็จักนำขนมา ด้วยเหตุไร เจ้าจึงมิได้นำเนื้อหรือหนังของมันมาเลย.
นายพรานได้ฟังพระดำรัสแล้วกล่าวคาถา ความว่า
เนื้อนั้นได้มาติดบ่วงเหล็กถึงมือแล้ว แต่มีเนื้อ สองตัวไม่ได้ติดบ่วง มายืนอยู่ใกล้เนื้อตัวนั้น ข้าพระองค์ได้เกิดความสังเวชใจ ความอัศจรรย์ใจ ขนพองสยองเกล้าว่า ถ้าเราฆ่าเนื้อตัวนี้ เราจักต้อง ละทิ้งชีวิต ในสถานที่นี้แหละในวันนี้ทีเดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อาคมํ ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ก็เนื้อนั้นมาสู่เงื้อมมือ ทั้งมาสู่บ่วงที่ข้าพระพุทธเจ้าดักไว้ด้วย ได้ติดอยู่ในบ่วงนั้น. บทว่า ตญฺจ มุตฺตา อุปาสเร ความว่า แต่ว่าเนื้อสองตัวพ้นบ่วงไปแล้ว คือไม่ได้เข้ามาติดบ่วงเลย ได้เข้ามายืนพิงเนื้อนั้นปลอบใจอยู่. บทว่า อพฺภูโต แปลว่า ไม่เคยเป็นมาก่อนเลย. บทว่า อิมญฺจาหํ ตัดบทเป็น อิมํ อหํ แปลว่า ก็ข้าพระองค์นั้น. อธิบายว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้าพระองค์ผู้มีความสังเวชสลดใจ ได้มีความปริวิตกนี้ว่า ถ้าเราจักฆ่าเนื้อนี้เสีย เราจักต้องละทิ้งชีวิตในสถานที่นี้แหละในวันนี้ทีเดียว.
พระราชาสดับคำนั้นแล้ว ตรัสว่า
ดูก่อนนายพราน เนื้อนั้นเป็นเช่นไร เป็นเนื้อ มีกรรมอย่างไร มีสีสรรอย่างไร มีศีลอย่างไร ท่าน จึงได้สรรเสริญเนื้อเหล่านั้นนัก. พระราชาตรัสถามเช่นนี้บ่อย ๆ ด้วยสามารถทรงพิศวงพระทัย. นายพรานได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว กล่าวคาถาความว่า เนื้อเหล่านั้นมีเขาขาว ขนสะอาด หนังเปรียบ ด้วยทองคำ เท้าแดง ตาสุกสะกาว เป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โอทาตสิงฺคา ความว่า เนื้อเหล่านั้นมีเขาเช่นเดียวกับพวงเงิน. บทว่า สุจิพาลา ความว่า ประกอบด้วยขนอ่อนสะอาดเช่นกับขนจามรี. บทว่า โลหิตกา ความว่า เช่นเดียวกับปลาโลมาและปลาวาฬแดง. บทว่า ปาทา ได้แก่ ปลายกีบเท้า. บทว่า อญฺชิตกฺขา ความว่า ประกอบด้วยนัยน์ตามีประสาททั้ง ๕ หมดจด เหมือนไล้ทาไว้.
เมื่อนายพรานกราบทูลอยู่อย่างนี้แล ได้วางโลมชาติทั้งหลายมีสีเหมือนทองของพระโพธิสัตว์ ไว้ในพระหัตถ์ของพระราชา เมื่อจะประกาศสีกายแห่งเนื้อเหล่านั้น จึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เนื้อเหล่านั้นเป็น เช่นนี้ เป็นเนื้อมีธรรมเช่นนี้ เป็นเนื้อเลี้ยงมารดาบิดา ข้าพระพุทธเจ้า จึงมิได้นำเนื้อเหล่านั้นมาถวาย พระองค์ พระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาตาเปติภรา ความว่า เนื้อเหล่านั้นช่วยกันเลี้ยงมารดาบิดาแก่ชราตาบอด จึงชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรมเช่นนี้. บทว่าน เต โส อภิหารยุํ ความว่า พญาเนื้อนั้น ใคร ๆ ไม่อาจจะนำมาเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแก่พระองค์ได้. ปาฐะว่า อภิหารยึ ดังนี้ก็มี. ความก็ว่าข้าพระพุทธเจ้าหาได้นำพญาเนื้อนั้นมาถวาย เพื่อเป็นบรรณาการแก่พระองค์ไม่ คือมิได้นำมาเลย.
นายพรานกล่าวพรรณนาคุณความดี ของพระโพธิสัตว์จิตตมฤคและนางมฤคีโปติกาชื่อสุตตนา ด้วยประการฉะนี้แล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าอันพญาเนื้อนั้นให้ขนของตนมาแล้ว ให้ศึกษาบทธรรมสั่งบังคับว่า ท่านพึงตั้งอยู่ในฐานะเป็นตัวแทนของเรา แสดงธรรมถวายพระราชเทวี ด้วยคาถาราชธรรมจรรยา ๑๐ ประการเถิด.
พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ตรัสสั่งให้นายพรานนั่งเหนือราชบัลลังก์อันขจิตด้วยรัตนะ ๗ ประการ พระองค์เองกับพระบรมราชเทวี ประทับนั่งบนพระราชอาสน์ที่ต่ำ ณ ที่อันควรส่วนข้างหนึ่ง ทรงประคองอัญชลี เชื้อเชิญนายพราน.
เมื่อนายพรานนั้นจะแสดงธรรมถวาย จึงทูลว่า
ข้าแต่บรมขัตติยมหารา ขอพระองค์จงทรง ประพฤติให้เป็นธรรม ในพระราชมารดาบิดา ข้าแต่ องค์ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่บรมขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรง ประพฤติให้เป็นธรรม ในพระราชบุตร และพระราช ชายาทั้งหลาย ข้าแต่องค์ราชันย์ พระองค์ประพฤติ ธรรมในโลกนี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่บรมขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรง ประพฤติให้เป็นธรรม ในมิตรและอำมาตย์ทั้งหลาย ข้าแต่องค์ราชันย์ พระองค์ประพฤติธรรมในโลกนี้ แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่บรมขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรง ประพฤติให้เป็นธรรมในพาหนะ และพลทั้งหลาย ข้าแต่องค์ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้ แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติ ให้เป็นธรรมในบ้านและนิคมทั้งหลาย ข้าแต่องค์ ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม ในแว่นแคว้นและชนบททั้งหลาย ข้าแต่ องค์ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรง ประพฤติให้เป็นธรรม ในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ข้าแต่องค์ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลก นี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติ ให้เป็นธรรม ในหมู่มฤคและปักษีทั้งหลาย ข้าแต่องค์ ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จัก ได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติ ธรรม เพราะธรรมอันบุคคลประพฤติดีแล้ว ย่อมนำ สุขมาให้ ข้าแต่องค์ราชันย์ พระองค์ทรงประพฤติ ธรรมในโลกนี้แล้ว จักได้ไปสู่สวรรค์. ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติ ธรรม พระอินทร์ เทพยเจ้าทั้งหลายพร้อมทั้งพระพรหม ได้เสวยทิพยสมบัติ เพราะธรรมอันประพฤติ ดีแล้ว ข้าแต่องค์ราชันย์ ขอพระองค์อย่าได้ทรง ประมาทธรรม ธรรมเหล่านั้นเป็นวัตตบทในทศราช ธรรมนั่นเอง ข้อนี้แล เป็นอนุสาสนีที่พร่ำสอนกันมา กัลยาณชนมาซ่องเสพผู้มีปัญญา พระองค์ทรงประพฤติ อย่างนี้แล้ว จะได้ไปสู่ไตรทิพยสถาน ด้วยประการ ฉะนี้.
บุตรนายพรานแสดงธรรมด้วยพุทธลีลา โดยนิยามอันพระมหาสัตว์ทรงแสดงแล้วนั่นเอง เหมือนเทวดาผู้วิเศษยังแม่น้ำในอากาศ ให้ตกลงมาฉะนั้น ด้วยประการฉะนี้. มหาชนยังสาธุการให้เป็นไปนับเป็นพัน ความแพ้พระครรภ์ของพระบรมราชเทวีก็ระงับไป เพราะทรงสดับธรรมกถานั่นเอง. พระราชาทรงดีพระทัย เมื่อจะทรงปูนบำเหน็จชุบเลี้ยงบุตรนายพราน ด้วยยศใหญ่ ได้ตรัสพระคาถา ๓ คาถาความว่า
ดูก่อนนายพราน เราให้ทองคำ ๑๐๐ แท่ง กุณฑลแก้วมณีอันมีค่ามาก เตียงสี่เหลี่ยมมีสีคล้าย ดอกสามหาว และภรรยาผู้ทัดเทียมกันสองคน กับ โค ๑๐๐ ตัวแก่ท่าน เราจักปกครองราชสมบัติโดยธรรม ท่านเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามา ดูก่อนนายพราน ท่าน จงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาด้วยกสิกรรม พาณิชยกรรม การให้กู้หนี้ และด้วยการประพฤติเลี้ยงชีพโดยสัมมา อาชีวะเถิด อย่าได้กระทำบาปอีกเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ถูลํ ความว่า เราจักให้เครื่องประดับคือมณีและแก้วกุณฑลมีค่ามาก แก่ท่าน. บทว่า จตุรสฺสํ ได้แก่ บัลลังก์สูงสี่เหลี่ยม อธิบายว่า มีด้านศีรษะสูงสี่เหลี่ยม. บทว่า อุมฺมารปุปฺผ สิรินฺนิภํ ได้แก่ บัลลังก์ที่สำเร็จด้วยไม้แก่นสีดำ ประกอบด้วยโอภาส มีรัศมีเช่นเดียวกับดอกสามหาว เพราะลาดด้วยเครื่องลาดสีเขียว. บทว่า สาทิสิโย ความว่าทัดเทียมกันด้วยรูปสมบัติ และโภคสมบัติ. บทว่า อุสภญฺจ ควํ สตํ ความว่าและเราจะให้โคฝูงร้อยตัว มีโคผู้เป็นหัวหน้าแก่ท่าน.
บทว่า กาเรสฺสํ ความว่า เราจะไม่ยังทศพิธราชธรรมให้กำเริบจักเสวยราชสมบัติโดยธรรมเท่านั้น. บทว่า พหุกาโร เมสิ ความว่าแม้ท่านก็ชื่อว่าเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามากเพราะเป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นตัวแทนแห่งพญาเนื้อตัวมีสีเหมือนทอง แล้วแสดงธรรมแก่เรา เราเป็นผู้อันท่านให้ประดิษฐานอยู่ในเบญจศีล โดยนิยามดังพญาเนื้อกล่าวแล้วนั่นแล.
บทว่า กสิวณิชฺชา ความว่า ดูก่อนนายพรานผู้สหาย เรามิได้เห็นพญาเนื้อ ฟังแต่ถ้อยคำของพญาเนื้อเท่านั้น ยังตั้งอยู่ในเบญจศีลได้ แม้ท่านก็จงเป็นคนมีศีลตั้งแต่บัดนี้ไป จงกระทำกสิกรรม และพาณิชยกรรม และอิณทานกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า อุญฺฉาจริยา ความว่า อันเป็นหลักของการครองชีพ อธิบายว่า ท่านจงเลี้ยงดูบุตรภรรยาของท่าน ด้วยกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนี้ อันเป็นสัมมาอาชีวะเถิด อย่าได้กระทำบาปอีกเลย.
นายพรานฟังพระดำรัสของพระราชาแล้ว กราบทูลว่าข้าพระพุทธเจ้าไม่มีความประสงค์จะอยู่ครอบครองเรือน ขอพระองค์โปรดทรงอนุญาตการบรรพชา แก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด ครั้นได้พระบรมราชานุญาตแล้ว ก็มอบทรัพย์สมบัติที่พระราชาทรงพระราชทานแก่ตน แก่บุตรภรรยา แล้วเข้าไปสู่หิมวันตประเทศ บวชเป็นฤาษี ยังสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า. ฝ่ายพระราชาทรงดำรงอยู่ในโอวาทของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วทรงบำเพ็ญทางแห่งสวรรค์ให้เต็มบริบูรณ์ โอวาทของพระมหาสัตว์นั้นก็ดำเนินติดต่อมาเป็นเวลาพันปี.
พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในชาติก่อน พระอานนท์ก็ได้สละชีวิต เพื่อประโยชน์แก่เรา ด้วยประการอย่างนี้เหมือนกัน แล้วทรงประชุมชาดกว่า นายพรานในครั้งนั้นได้มาเป็นพระฉันนะในบัดนี้ พระราชาได้มาเป็นพระสารีบุตรพระเทวี ได้มาเป็นเขมาภิกษุณี มารดาบิดาได้มาเป็นตระกูลมหาราชสุตตนามฤคีได้มาเป็นอุบลวรรณาเถรี จิตตมฤคได้มาเป็นพระอานนท์เนื้อแปดหมื่นได้มาเป็นหมู่สากิยราช ส่วนพญาเนื้อได้มาเป็นเราตถาคตแล.
จบอรรถกถาโรหนมิคชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๙๐–๑๐๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๒๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๒๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Rohanamigajātakaṃ
ete yūthā paṭiyantīti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi.
So panassa jīvitapariccāgo asītinipāte cullahaṃsajātake dhanapāladamane āvibhavissatīti. Evantenāyasmatā satthu atthāya jīvite pariccatte bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso āyasmā ānando sekkho paṭisambhidāppatto hutvā dasabalassatthāya jīvitaṃ pariccajīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepesa mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto himavantappadese migayoniyaṃ nibbattetvā suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Sobhaggappatto kaniṭṭhopissa Cittamigo nāma suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Kaniṭṭhabhaginīpissa suttanā nāma suvaṇṇavaṇṇāva ahosi. Mahāsatto pana rohano nāma migarājā ahosi. So himavante dve pabbatarājiyo atikkamitvā tatiyāya antare rohanaṃ nāma saraṃ nissāya asītimigasahassaparivāro vāsaṃ kappesi. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi.
Atheko bārāṇasito avidūre nesādagāmavāsī nesādaputto atthi. So himavantaṃ paviṭṭho mahāsattaṃ disvā attano gāmakaṃ āgantvā aparabhāge kālaṃ karonto puttassa ārocesi tāta amhākaṃ kammabhūmiyaṃ asukasmiṃ nāma ṭhāne suvaṇṇavaṇṇo migo vasati sace rājā puccheyya katheyyāsīti.
Athekadivasaṃ khemā nāma devī paccūsakāle supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi suvaṇṇavaṇṇo migo kāñcanapīṭhe nisīditvā suvaṇṇakiṃkanikaṃ ākoṭṭento viya madhurena sarena deviyā dhammaṃ desesi. Sā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇāti. Migo dhammakathāya aniṭṭhitāya eva uṭṭhāya gacchati. Sāmi migaṃ gaṇhatha gaṇhathāti vadantīyeva pabujjhi. Paricārikāyo tassā saddaṃ sutvā pidahitadvārakavātapānaṃ gehaṃ janassāpi okāsopi natthi ayyā imāya velāya migaṃ gaṇhāpetīti avahasiṃsu. Sā tasmiṃ khaṇe supino ayanti ñatvā cintesi supino me diṭṭhoti sace vakkhāmi rājā anādaro bhavissati dohaloti vutte pana ādarena pariyesissati suvaṇṇavaṇṇamigassa dhammaṃ suṇissāmīti. Sā Gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājā āgantvā bhadde kiṃ te aphāsukanti pucchi. Deva aññaṃ natthi dohalo pana me uppannoti. Kiṃ icchasīti. Suvaṇṇavaṇṇassa migassa dhammaṃ sotuṃ icchāmi devāti. Bhadde yaṃ natthi tattha kiṃ te dohalo uppanno suvaṇṇavaṇṇo nāma migoyeva natthīti. Sā sace na labhāmi idheva me maraṇanti rañño piṭṭhiṃ datvā nipajji. Rājā sace atthi labhissasīti parisamajjhe nisīditvā morajātake vuttanayeneva amacce ca brāhmaṇe ca pucchitvā suvaṇṇavaṇṇā nāma migā hontīti sutvā luddake sannipātāpetvā kenevarūpo migo diṭṭho kena sutoti pucchitvā tena nesādaputtena pitu santikā sutaniyāmena kathite samma tassa te migassa ānītakāle mahantaṃ sakkāraṃ karissāmi gaccha ānehi nanti vatvā paribbayaṃ datvā taṃ pesesi. Sopi sacāhaṃ deva taṃ ānetuṃ na sakkhissāmi cammamassa ānessāmi taṃ ānetuṃ asakkonto lomānipissa āneyyāmi tumhe mā cintayitthāti vatvā nivesanaṃ gantvā puttadārassa paribbayaṃ datvā tattha gantvā taṃ migarājānaṃ disvā kismiṃ nukho ṭhāne pāsaṃ oḍḍetvā imaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmīti vīmaṃsanto pānīyatitthe okāsaṃ passi. So daḷhaṃ cammayottaṃ pāsaṃ vaṭṭetvā mahāsattassa pānīyaṃ pivanaṭṭhāne yaṭṭhipāsaṃ oḍḍesi.
Punadivase mahāsatto asītiyā migasahassehi saddhiṃ gocare caritvā pakatitittheyeva pānīyaṃ pivissāmīti tattha gantvā Otarantoyeva pāse bajjhi. So sacāhaṃ idāneva bandharavaṃ ravissāmi ñātigaṇo pānīyaṃ apivitvā bhīto palāyissatīti cintetvā yaṭṭhiṃ alliyitvā attano passe vattetvā pānīyaṃ pivanto viya ahosi. Atha asītiyā migasahassānaṃ pānīyaṃ pivitvā uttaritvā ṭhitakāle pāsaṃ chindissāmīti tikkhattuṃ ākaḍḍhati. Paṭhamavāre cammaṃ chijji dutiyavāre maṃsaṃ chijji tatiyavāre nahāru chijji. Pāso aṭṭhiṃ āhacca aṭṭhāsi. So chindituṃ asakkonto bandharavaṃ ravi. Migagaṇā bhāyitvā tīhi ghaṭāhi palāyiṃsu. Cittamigo tiṇṇaṃ ghaṭānaṃ antare mahāsattaṃ adisvā idaṃ bhayaṃ uppajjamānaṃ mama bhātu uppannaṃ bhavissatīti cintetvā tassa santikaṃ āgantvā taṃ bandhaṃ passi.
Atha naṃ mahāsatto disvā tāta bhātika mā idha tiṭṭha sāsaṅkaṃ idaṃ ṭhānanti vatvā uyyojento paṭhamaṃ gāthamāha
ete yūthā paṭiyanti bhītā maraṇā cittaka
gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā sahāti.
Tattha eteti cakkhupathaṃ atikkamitvā dūragate sandhāyāha. Paṭiyantīti paṭigacchanti palāyantīti attho. Cittakāti taṃ ālapati. Tayā sahāti tvaṃ etesaṃ mama ṭhāne ṭhatvā rājā hohi ete tayā saddhiṃ jīvissantīti.
Tato ubhinnaṃpi tisso ekantarikā gāthā honti.
Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati
na taṃ ahaṃ jahessāmi idha hessāmi jīvitaṃ.
Te hi nūna marissanti andhā aparināyakā
gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā saha.
Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati
na taṃ bandhaṃ jahissāmi idha hessāmi jīvitanti.
Tattha rohanāti mahāsattaṃ nāmena ālapati. Avakassatīti gaḷhayati kaḍḍhati sokena vā kaḍḍhiyati. Te hi nūnāti te amhākaṃ mātāpitaro ekaṃseneva dvīsu amhesu idha matesu aparināyakā hutvā appaṭijaggiyamānā sussitvā marissanti tasmā bhātika cittaka gaccha tuvaṃ tayā saha te jīvissantīti attho. Idha hessāmīti imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmīti.
Iti vatvā gantvā bodhisattassa dakkhiṇapassaṃ nissāya taṃ sandhāretvā assāsento aṭṭhāsi. Suttanāpi migapotikā palāyitvā migānaṃ antare ubho bhātike apassantī idaṃ bhayaṃ mama bhātikānaṃ uppannaṃ bhavissatīti nivattetvā tesaṃ santikaṃ āgato. Taṃ āgacchantiṃ disvā mahāsatto pañcamaṃ gāthamāha
gaccha bhīru palāyassu kūṭe bandhosmi āyase
gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā sahāti.
Tattha bhīrūti mātugāmo nāma appamattakenāpi bhāyati tena taṃ evaṃ ālapati. Kūṭeti paṭicchannapāse. Āyaseti so hi Anto udake ayakkhandhaṃ koṭṭetvā tattha sāradāruyaṭṭhiṃ bandhitvā oḍḍito tasmā evamāha. Tayā sahāti te asītisahassā migā tayā saddhiṃ jīvissantīti.
Tato parā purimanayeneva tisso gāthā honti.
Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati
na taṃ bandhaṃ jahessāmi idha hessāmi jīvitaṃ.
Te hi nūna marissanti andhā aparināyakā
gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi jīvissanti tayā saha.
Nāhaṃ rohana gacchāmi hadayaṃ me avakassati
na taṃ bandhaṃ jahissāmi idha hessāmi jīvitanti.
Tattha te hi nūnāti idhāpi mātāpitarova sandhāyāha.
Sāpi tatheva paṭikkhipitvā mahāsattassa vāmapassaṃ nissāya assāsayamānā aṭṭhāsi. Luddopi te mige palāyante disvā bandharavañca sutvā bandho bhavissati migarājāti daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā migamaraṇasattiṃ ādāya vegenāgacchi. Mahāsatto taṃ āgacchantaṃ disvā navamaṃ gāthamāha
ayaṃ so luddako eti luddarūpo sahāvudho
yo no vadhissati ajja usunā sattiyāmapīti.
Tattha luddarūpoti dāruṇajātiko. Sattiyāmapīti usunā sattiyāpi no pariharitvā vadhissati tasmā yāva so nāgacchati tāva palāyathāti.
Taṃ disvāpi cittamigo na palāyi. Suttanā pana sakabhāvena sandhāretuṃ asakkontī maraṇabhayabhītā thokaṃ palāyitvā ahaṃ dve bhātike pahāya kahi palāyissāmīti attano jīvitaṃ jahitvā nalāṭe maccuṃ ādāya punāgantvā bhātu vāmapasse aṭṭhāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dasamaṃ gāthamāha
sā muhuttaṃ palāyitvā bhayaṭṭā bhayatajjitā
sudukkaraṃ akarā bhīru maraṇāyūpanivattathāti.
Tattha maraṇāyūpanivattathāti maraṇatthāya upanivatti.
Luddopi āgantvā te tayo jane ekato ṭhite disvā mettacittaṃ uppādetvā ekakucchiyaṃ nibbattabhātaro viya maññamāno cintesi migarājā tāva pāse bandho ime pana dve janā hirottappabandhena bandhā kiṃ nukho ime etassa hontīti. Atha naṃ pucchanto gāthamāha
kinnu teme migā honti muttā bandhaṃ upāsare
na taṃ cajitumicchanti jīvitassāpi kāraṇāti.
Tattha kinnu temeti kinnu te ime. Upāsareti upāsanti.
Athassa bodhisatto ācikkhi
bhātaro honti me ludda sodariyā ekamātukā
na maṃ cajitumicchanti jīvitassāpi kāraṇāti.
So tassa vacanaṃ sutvā bhiyyoso mattāya muducitto ahosi. Cittamigarājā tassa muducittaṃ ñatvā samma luddaka mā tvaṃ Etaṃ migarājānaṃ migamattoyevāti maññittha ayaṃ hi migarājā asītiyā migasahassānaṃ rājā sīlācārasampanno sabbasattesu muducitto mahāpañño andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi sace tvaṃ evarūpaṃ dhammikamigaṃ māresi etaṃ mārento mātāpitaro ca no mañca bhaginiñca meti amhe pañcapi jane māresiyeva mayhaṃ pana bhātu jīvitaṃ dento pañcannaṃpi no jīvitadāyako ahosīti vatvā gāthamāha
te hi nūna marissanti andhā aparināyakā
pañcannaṃ jīvitaṃ dehi bhātaraṃ muñca luddakāti.
So tassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto mā bhāyīti vatvā anantaraṃ gāthamāha
so vo ahaṃ pamokkhāmi mātāpetibharaṃ migaṃ
nandantu mātāpitaro muttaṃ disvā mahāmiganti.
Tattha voti nipātamattaṃ. Disvāti bandhanā pamuttaṃ passitvā.
Evañca pana vatvā cintesi raññā dinnayaso mayhaṃ kiṃ karissati sacāhaṃ imaṃ migarājānaṃ vadhissāmi ayaṃ vā me paṭhavī bhijjitvā vivaraṃ dassati asani vā me matthake patissati visajjissāmi nanti. So mahāsattaṃ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṃ pātetvā cammayottaṃ chindissāmīti migarājānaṃ āliṅgitvā udakapariyante nipajjāpetvā muducittena sanikaṃ pāsā mocetvā nahārunā nahāruṃ maṃsena maṃsaṃ cammena cammaṃ samodhānetvā udakena lohitaṃ dhovitvā mettacittena punappunaṃ parimajji. Tassa mettānubhāvena mahāsattassa Pāramitānubhāvena sabbāni nahārumaṃsacammāni sandhiyiṃsu. Pādo succhannacammalomo ahosi. Asukasmiṃ ṭhāne bandho vaṇo ahosīti na paññāyittha. Mahāsatto sukhappatto aṭṭhāsi. Taṃ disvā cittamigo somanassajāto luddassa anumodanaṃ karonto gāthamāha
evaṃ luddaka nandassu saha sabbehi ñātibhi
yathāhamajja nandāmi muttaṃ disvā mahāmiganti.
Atha naṃ mahāsatto kinnu kho esa luddo maṃ gaṇhanto attano kammena gaṇhi udāhu aññassa āṇattiyāti cintetvā gahitakāraṇaṃ pucchi. Luddaputto āha sāmi na mayhaṃ tumhehi kammaṃ atthi rañño pana aggamahesī khemā nāma tumhākaṃ dhammakathaṃ sotukāmā tadatthāya rañño āṇattiyā tvaṃ mayā gahitoti. Samma evaṃ sante maṃ visajjento atidukkaraṃ karosi ehi maṃ netvā rañño dassehi deviyā dhammaṃ kathessāmīti. Sāmi rājāno nāma kakkhalā ko jānāti kiṃ bhavissati mayhaṃ raññā dinnena yasena kammaṃ natthi gaccha tvaṃ yathāsukhanti. Puna mahāsatto iminā maṃ visajjentena atidukkaraṃ kataṃ yasapaṭilābhaupāyamassa karissāmīti cintetvā samma piṭṭhiṃ tāva me hatthena parimajjāhīti āha. So parimajji. Hattho suvaṇṇavaṇṇehi lomehi paripūri. Sāmi imehi kiṃ karomīti. Samma imāni haritvā rañño ca deviyā ca dassetvā imāni tassa suvaṇṇamigassa lomānīti vatvā mama ṭhāne ṭhatvā imāhi gāthāhi deviyā dhammaṃ Desehi sutvāyeva hissā dohalo paṭipassambhissatīti. Dhammañcara mahārājāti dasa rājadhammagāthā uggaṇhāpetvā pañca sīlāni datvā appamādena ovaditvā uyyojesi. Luddaputto mahāsattaṃ ācariyaṭṭhāne ṭhapetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā lomāni paduminipattena gahetvā pakkāmi. Tepi naṃ tayo janā thokaṃ anugantvā mukhena gocarañca pānīyañca gahetvā mātāpitūnaṃ santikaṃ gamiṃsu. Mātāpitaro tāta rohana tvaṃ kira pāse bandho kathaṃ muttosīti pucchantā gāthamāhaṃsu
kathaṃ tvaṃ pamokkho āsi upanītasmi jīvite
kathaṃ putta pamokkhasi kūṭapāsamhā luddakoti.
Tattha upanītasminti tvaṃ jīvite maraṇasantikaṃ upanīte kathaṃ pamokkho āsīti.
Taṃ sutvā bodhisatto tisso gāthāyo abhāsi
bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ
subhāsitāhi vācāhi cittako maṃ amocayi.
Bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ
subhāsitāhi vācāhi suttanā maṃ amocayi.
Sutvā kaṇṇasukhaṃ vācaṃ hadayaṅgaṃ hadayanissitaṃ
subhāsitāni sutvāna luddako maṃ amocayīti.
Tattha bhaṇanti bhaṇanto. Hadayaṅganti hadayaṅgamaṃ. Dutiyagāthāya bhaṇanti bhaṇamānā. Sutvāti so imesaṃ ubhinnaṃ vācaṃ sutvā.
Athassa mātāpitaro anumodantā āhaṃsu
evaṃ ānandito hotu saha dārehi luddako
yathā mayaṃ ca nandāma disvā rohanamāgatanti.
Luddopi araññā nikkhamitvā rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā rājā gāthamāha
nanu tvaṃ avaca ludda migacammāni āhariṃ
atha kena nu vaṇṇena migacammāni nāharīti.
Tattha migacammānīti migaṃ vā cammaṃ vā. Āharinti āharissāmīti. Idaṃ vuttaṃ hoti ambho luddaka nanu tvaṃ evaṃ avaca migaṃ ānetuṃ asakkonto cammaṃ āharissāmi cammaṃ ānetuṃ asakkonto lomānīti so tvaṃ kena kāraṇena neva migaṃ na migacammaṃ āharīti.
Taṃ sutvā luddo gāthamāha
āgamaññeva hatthatthaṃ kūṭapāsañca so migo
abajjhi taṃ migarājaṃ tañca muttā upāsare.
Tassa me ahu saṃvego abbhūto lomahaṃsano
imañcāhaṃ migaṃ haññe ajja hissāmi jīvitanti.
Tattha āgamanti mahārāja so migo mama hatthatthaṃ hatthavasañceva mayā oḍḍitaṃ kūṭapāsamhi āgato tasmiṃ kūṭapāse abajjhi. Tañca muttā upāsareti tañca bandhaṃ upāsare muttā abandhāva dve migā assāsentā taṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Abbhūtoti Pubbe abbhūtapubbo. Imañcāhanti imaṃ ahaṃ. Atha me saṃviggassa etadahosi sace ahaṃ imaṃ migaṃ hanissāmi ajjeva imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmīti.
Taṃ sutvā rājā āha
kīdisā te migā ludda kīdisā dhammikā migā
kathaṃvaṇṇā kathaṃsīlā bāḷhaṃ kho te pasaṃsasīti. Idaṃ so rājā vimhayavasena punappunaṃ pucchati. Taṃ sutvā luddo gāthamāha
odātasiṅgā sucibālā jātarūpatacūpamā
pādā lohitakā tesaṃ añjitakkhā manoramāti.
Tattha odātasiṅgāti rajaṭadāmasadisā siṅgā. Sucibālāti cāmarībālasadisena sucinā bālena samannāgatā. Lohitakāti rattalomapavālasadisā. Pādāti khurapariyantā. Añjitakkhāti añjitehi viya visuddhapañcapasādehi akkhīhi samannāgatā.
Iti so kathentova mahāsattassa suvaṇṇavaṇṇāni lomāni rañño hatthe ṭhapetvā tesaṃ migānaṃ sarīravaṇṇaṃ pakāsento gāthamāha
edisā te migā deva edisā dhammikā migā
mātāpetibharā deva na te so abhihārayunti.
Tattha mātāpetibharāti jiṇṇe andhe mātāpitaro posenti etādisā dhammikā. Na te so abhihārayunti so migarājā na sakkā kenaci tava paṇṇākāratthāya abhiharitunti attho. Abhihārayintipi pāṭho. So te ahaṃ tava paṇṇākāratthāya nābhihārayiṃ na āharinti attho.
Iti so mahāsattassa cittakamigassa ca suttanāya ca migapotikāya guṇe kathetvā mahārāja ahaṃ tena migaraññā attano lomāni dassetvā mama ṭhāne ṭhatvā dasahi rājadhammacariyāhi gāthāhi deviyā dhammaṃ katheyyāsīti uggaṇhāpito āṇattoti āha.
Taṃ sutvā rājā taṃ sattaratanakhacite rājapallaṅke nisīdāpetvā sayaṃ deviyā saddhiṃ nīcāsane ekamantaṃ nisīditvā taṃ añjaliṃ paggayha yācati. So dhammaṃ desento āha
dhammañcara mahārāja mātāpitūsu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja puttadāresu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja mittāmaccesu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja bāhanesu balesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja gāmesu nigamesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja raṭṭhesu janapadesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja samaṇe brāhmaṇesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja migapakkhīsu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja indā devā sabrahmakā
suciṇṇena divaṃ pattā mā dhammaṃ rāja pamādo.
Tattheva te vattapadā esāva anusāsanī
sapaññaṃ sevi kalyāṇī evaṃ tvaṃ tidivaṅgatoti.
Iti nesādaputto mahāsattena desitaniyāmeneva ākāsagaṅgaṃ viya otārento buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Mahājano sādhukārasahassāni pavattesi. Dhammakathaṃ sutvāyeva deviyā dohalo paṭipassambhi. Rājā tussitvā luddaputtaṃ mahantena yasena santappento tisso gāthā abhāsi
dammi nikkhasataṃ ludda thūlañca maṇikuṇḍalaṃ
caturassañca pallaṅkaṃ ummāpupphasirinnibhaṃ.
Dve ca sādisiyo bhariyā usabhañca gavaṃ sataṃ
dhammena rajjaṃ kāressaṃ bahukāro mesi luddaka.
Kasivaṇijjā iṇadānaṃ uñchācariyā ca luddaka
etena dāraṃ posehi mā pāpaṃ akari punāti.
Tattha thūlanti mahagghaṃ maṇikuṇḍalapasādhanañca te dammi. Caturassanti catutthussadaṃ catuussīsakanti attho. Ummāpupphasirinnibhanti nīlapaccattharaṇatthatattā ummāpupphasadisāya sannibhāya obhāsena samannāgataṃ kāḷavaṇṇadārusāramayaṃ vā. Sādisiyoti aññamaññaṃ rūpena ca bhogena ca sadisā. Usabhañca gavaṃ satanti usabhaṃ jeṭṭhakaṃ katvā gavaṃ satañca te dammi. Kāressanti dasa rājadhamme akopento dhammeneva rajjaṃ kāressāmīti. Bahukāro mesīti suvaṇṇavaṇṇassa migarañño ṭhāne ṭhatvā dhammassa desitattā tvaṃpi mama bahūpakāro migarājena vuttaniyāmeneva te ahaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpito. Kasivaṇijjāti samma luddaka ahaṃ migarājaṃ adisvā tassa vacanameva sutvā pañcasu sīlesu patiṭṭhito tvaṃpi tato paṭṭhāya sīlavā hohi yāni tāni kasivaṇijjāni iṇadānañca karohi. Uñchācariyāti ājīvamukhāni etena sammāājīvena tava puttadāraṃ posehi mā puna pāpaṃ akarīti.
So rañño kathaṃ sutvā na me gharāvāsena attho pabbajjaṃ me anujānātha devāti. Rājānaṃ anujānāpetvā raññā dinnaṃ dhanaṃ puttadārassa datvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā brahmalokaparāyano ahosi. Rājāpi mahāsattassa ovāde ṭhatvā saggapadaṃ pūresi. Tassa ovādo vassasahassaṃ pavattati.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepi Mamatthāya ānandena jīvitaṃ pariccattamevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā luddo channo ahosi rājā sārīputto devī khemā bhikkhunī mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ suttanā uppalavaṇṇā cittamigo ānando asītimigasahassāni sākiyagaṇā rohanamigarājā pana ahamevāti.
Rohanamigajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Pañcamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗