ภัณฑุติณฑุกชาดก
ว่าด้วยพระราชาทรงออกสดับฟังข่าวชาวเมือง
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๔๑๙ · บรรทัด ๙๙๘๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยถา ความว่า โคชื่อสาลิยะนี้ ได้รับทุกขเวทนานอนอยู่ฉันใด ขอพระเจ้าปัญจาลราชจงนอนเป็นทุกข์ฉันนั้น.
ลำดับนั้น เมื่อราชปุโรหิตจะคัดค้าน จึงกล่าวคาถา ความว่า
เจ้าคนชาติชั่ว เจ้าโกรธพระเจ้าพรหมทัต โดย ไม่เป็นธรรม เจ้าทำร้ายโคของตนเอง ไฉนจึงมาสาปแช่งพระราชาเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อธฺมเมน ความว่า โดยไม่มีเหตุผลคือไม่มีความจริง.
ชาวนาได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้กล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า
ดูก่อนพราหมณ์ เราโกรธพระเจ้าพรหมทัตโดย ชอบธรรม เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตมิได้ ทรงพิทักษ์รักษา ถูกเจ้าหน้าที่บ้านเมืองกดขี่ ด้วย ภาษีที่ไม่เป็นธรรม กลางคืนถูกพวกโจรปล้น กลางวันถูกเจ้าหน้าที่ กดขี่ ด้วยภาษีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระ ราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย. แม่ครัวคงหุงต้มใหม่อีกเป็นแน่ จึงนำข้าวมาส่ง ในเวลาสาย เรามัวแลดูแม่ครัว มาส่งข้าวอยู่ โคสาลิยะจึงถูกผาลแทงเอา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺเมน ความว่า เราด่าโดยมีเหตุผลท่านอย่าเข้าใจว่า ด่าโดยไม่มีเหตุผล. บทว่า สา นูน ปุน เร ปกฺกา วิกาเล ภตฺตมาหริ ความว่า พราหมณ์เอ๋ย เราคิดว่า หญิงแม่ครัวนำข้าวมาส่งเรา หุงข้าวแล้วคงนำมาส่งแต่เช้าตรู่ แต่นางถูกพวกทาสของพระเจ้าพรหมทัต พวกรีดภาษีโดยไม่เป็นธรรม เกาะกุมตัวไว้ ต้องเลี้ยงดูพวกมันแล้วจึงหุงข้าวเพื่อเราใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงนำข้าวมาส่งในเวลาสาย วันนี้นำมาสายนัก ดังนี้แล้ว ถูกความหิวบีบคั้น มัวแลดูคนส่งข้าว ดุว่าโค เอาปฏักแทงโคไม่เป็นที่ ฉะนั้น เจ้าโคสาลิยะมันยกเท้าขึ้นกระทืบผาล จึงถูกผาลบาดเอา เหตุนั้น เจ้าอย่าเข้าใจว่า เราประหารมัน ข้อนี้ ชื่อว่า พระราชาผู้ลามกประหารแล้วทีเดียว ท่านอย่ามัวกล่าวพรรณนาคุณของพระราชานั้นอยู่เลย.
พระราชากับราชปุโรหิต เดินทางต่อไป แล้วพักอยู่ในบ้านแห่งหนึ่งรุ่งขึ้นเวลาเช้าตรู่ แม่โคนมโกงตัวหนึ่ง เอาเท้าดีดคนรีดนมโค ล้มไปพร้อมด้วยนมสด เมื่อคนรีดนมโคจะด่าพระเจ้าพรหมทัต จึงกล่าวคาถา ความว่า
ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงถูกฟันด้วยดาบใน สงคราม เดือดร้อนอยู่ เหมือนเราถูกแม่โคนม ถีบ ในวันนี้ จนนมสดของเขาหกไป ฉะนั้น. ราชปุโรหิต ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า การที่แม่โคถีบเจ้าให้บาดเจ็บ น้ำนมหกไปนั้น เป็นความผิดอะไรของพระเจ้าพรหมทัต ท่านจึงติเตียน อยู่.
ครั้นพราหมณ์ปุโรหิตกล่าวคาถาจบ คนรีดนมโคได้กล่าวคาถาอีก ๓คาถา ความว่า
ดูก่อนพราหมณ์ พระเจ้าปัญจาละ ควรจะได้รับ ความติเตียน เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตมิได้ พิทักษ์รักษา ถูกเจ้าหน้าที่กดขี่ ด้วยภาษีอันไม่เป็น ธรรม. อนึ่ง เวลากลางคืนก็ถูกโจรปล้น กลางวันก็ถูก กดขี่รีดภาษีอันไม่เป็นธรรม ในแคว้นของพระราชา โกง มีคนอาธรรม์มากมาย. แม่โคเปรี้ยว ดุร้าย เมื่อก่อนพวกเรามิได้รีดนม มัน มาวันนี้ เราถูกพวกราชบุรุษผู้ต้องการน้ำนม รีดนาทาเล้น จึงต้องรีดนมมันอยู่เดี๋ยวนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า จณฺฑา แปลว่า หยาบคาย. บทว่า อกตฺถนา แปลว่า มีปกติวิ่งหนี. บทว่า ขีรกาเมหิ ความว่า พวกเราถูกเจ้าหน้าที่ของพระราชาอาธรรม์ ใช้ให้หานมสดมามาก ๆ เบียดเบียน จำต้องรีด ถ้าหากพระเจ้าพรหมทัตนั้น ครองราชสมบัติโดยธรรม ภัยเห็นปานนี้คงไม่มาถึงพวกเรา.
พระราชาและพระราชปุโรหิต คิดว่า เจ้านี่พูดถูก จึงออกจากบ้านนั้น ขึ้นสู่หนทางใหญ่ มุ่งหน้าต่อพระนครกลับไปในบ้านแห่งหนึ่ง พวกนายอากรฆ่าลูกโคอ่อนตัวหนึ่ง เพื่อต้องการทำฝักดาบ จึงยึดเอาหนังไป แม่โคนมที่ลูกถูกฆ่า เพราะความเศร้าถึงลูก ไม่กินหญ้า ไม่ดื่มน้ำ เที่ยวร่ำร้องหาลูกอยู่ เด็ก ๆ ชาวบ้านเห็นดังนั้น เมื่อจะพากันด่าพระราชา จึงกล่าวคาถาความว่า
ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงพลัดพรากจากโอรส วิ่งคร่ำครวญเหมือนแม่โคกำพร้า พลัดพรากจากลูก วิ่งคร่ำครวญอยู่ ฉะนั้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปริธาวติ ความว่า วิ่งร่ำร้องอยู่. ลำดับนั้น ปุโรหิตกล่าวคาถานอกนี้ ความว่า ในการที่แม่โค ของคนเลี้ยงโค เที่ยววิ่งไปมา หรือร่ำร้องอยู่นี้ เป็นความผิดอะไร ของพระเจ้า พรหมทัตเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปพฺภเมยฺย รเวยฺย วา ความว่า (สัตว์เลี้ยง) ก็ต้องวิ่งไปมาได้ หรือร่ำร้องได้ อธิบายว่า พ่อเอย ธรรมดาสัตว์เลี้ยง เมื่อเจ้าของพิทักษ์รักษาอยู่ มันก็วิ่งได้ ไม่กินหญ้าได้ ในข้อนี้จะเป็นความผิดอะไรของพระราชาเล่า.
ลำดับนั้น เด็กชาวบ้าน ได้กล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
ดูก่อนมหาพราหมณ์ ความผิดของพระเจ้าพรหม ทัต มีแน่ เพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตมิได้ พิทักษ์รักษา ถูกเจ้าหน้าที่กดขี่ ด้วยภาษีอันไม่ชอบ ธรรม. กลางคืนก็ถูกโจรปล้น กลางวันถูกเจ้าหน้าที่กด ขี่ ด้วยภาษาอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชา โกง มีคนอาธรรม์มากนาย ลูกโคของพวกเรายังดื่ม นมอยู่ ก็ต้องถูกฆ่าตาย เพราะต้องการฝักดาบอย่าง ไรล่ะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหาพฺรเหฺม ได้แก่ มหาพราหมณ์. บทว่า ราชิโน ได้แก่ ของพระราชา. บทว่า กถํ โน ความว่า อย่างไรเล่า คือ เพราะเหตุชื่อไร ? บทว่า ขีรปา หญฺเต ปชา ความว่าเด็กทั้งหลายด่าพระราชาว่า ลูกโคที่ยังดื่มนมอยู่ ถูกพวกเจ้าหน้าที่เหล่านั้นฆ่าด้วยอำนาจของพระราชาลามก แม่โคนมนั้นร่ำร้องหาลูกอยู่เดี๋ยวนี้ ขอพระราชานั้น จงปริเทวนาการ เหมือนแม่โคนมเถิด.
พระราชา และราชปุโรหิต พูดว่า ดีละ พวกเจ้าพูดได้เหตุผล แล้วหลีกไปเสีย ต่อมาในระหว่างทาง ฝูงกากำลังเอาจะงอยปากจิกกินกบทั้งหลายอยู่ณ สระแห้งแห่งหนึ่ง เมื่อพระราชา และราชปุโรหิตมาถึงที่นั้น พระโพธิสัตว์จึงบันดาลให้กบทั้งหลาย แช่งด่าพระราชาด้วยอานุภาพของตน (เป็นคาถา) ความว่า
ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช พร้อมด้วยพระราช โอรส จงถูกประหารในสนามรบ ให้ฝูงการุมจิกกิน เหมือนเราผู้เกิดในป่า ถูกฝูงกาชาวบ้านจิกกินในวันนี้ ฉะนั้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คามเกหิ ได้แก่ กาที่อยู่ในบ้าน.
ราชปุโรหิตได้ยินดังนั้น เมื่อจะสนทนากับพวกกบ จึงกล่าวคาถาความว่า
เฮ้ย ! กบ พระราชาทั้งหลายในมนุษยโลก จะ ทรงจัดการพิทักษ์รักษาสัตว์ทั่วไปไม่ได้อยู่เอง พระ ราชามิได้เป็นอธรรมจารีบุคคล ด้วยเหตุที่ฝูงกากินสัตว์ เป็นเช่นพวกเจ้า เท่านั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชีวํ ได้แก่สัตว์ที่ยังมีชีวิต. บทว่า อเทยฺยุํ แปลว่า พึงเคี้ยวกิน. บทว่า ธงฺกา ได้แก่ กาทั้งหลาย. อธิบายว่า กาทั้งหลายพึงเคี้ยวกินสัตว์มีชีวิต ด้วยเหตุเพียงใด ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระราชาจะชื่อว่าไม่เป็นผู้ประพฤติธรรมหาได้ไม่ พระราชาจักสามารถเข้าไปยังป่าเที่ยวรักษาเจ้าได้อย่างไร ?
กบได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
ท่านเป็นพรหมจารี ชาติอาธรรม์หนอ จึงกล่าว ยกย่องกษัตริย์อยู่ได้ เมื่อประชากรเป็นอันมากถูกปล้น อยู่ ท่านยังบูชาพระราชาผู้น่าตำหนิอย่างยิ่ง. ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าแว่นแคว้นนี้ พึงมีพระราชาดี ก็จะมั่งคั่ง เบิกบาน ผ่องใส ฝูงกาก็จะได้กินก้อนข้าว ที่ดี ๆ เป็นพลี ไม่ต้องกินสัตว์เป็นเช่นพวกเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมจารี ความว่า เมื่อกบจะติเตียนปุโรหิต จึงกล่าวว่า ท่านเป็นพรหมจารี ชาติอาธรรม์หนอ. บทว่า ขตฺติยสฺส ได้แก่ พระราชาลามกเห็นปานนี้. บทว่า วิลุมฺปมานาย ความว่า เมื่อประชาชนถูกรีดนาทาเล้นอยู่ อนึ่ง ปาฐะ พระบาลี ก็อย่างเดียวกันนี้แหละ. บทว่า ปุถุปฺปชาย ความว่า เมื่อประชาชนทั่วไปถูกเจ้าหน้าที่ ทำให้พินาศอยู่. บทว่า ปูเชสิ ได้แก่ ยกย่องสรรเสริญ. บทว่า สุรชฺชกํ ความว่าถ้าแว่นแคว้นนี้ อันพระราชาผู้ไม่ลุอำนาจฉันทาคติเป็นต้น ไม่ยังทศพิธราชธรรมให้กำเริบรักษาอยู่ เป็นแว่นแคว้นมีจอมราชดี. บทว่า ผีตํ ความว่ามีข้าวกล้าสมบูรณ์ ในเมื่อฝนหลั่งกระแสธารอยู่โดยชอบ. บทว่า มาทิสํ ความว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ กาทั้งหลายคงไม่กินสัตว์ อย่างเราเลยทีเดียว. การด่าในฐานะ แม้ทั้ง ๖ อย่างนี้ มีได้ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์นั่นเอง.
พระราชากับราชปุโรหิต สดับคำนั้นแล้ว ดำริว่า ชนทั้งปวงที่สุดจนกระทั่งกบ ซึ่งเป็นสัตว์เดียรัจฉานอยู่ในป่า พากันด่าเราผู้เดียว แล้วเสด็จจากที่นั้นไปสู่พระนคร เสวยราชย์โดยธรรม ตั้งอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์สร้างบุญกุศลมีทานเป็นต้น.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้ มาแสดงแก่พระเจ้าโกศลแล้วตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมดาพระราชาควรละการลุอำนาจอคติ เสวยราชสมบัติโดยธรรม แล้วทรงประชุมชาดกว่า ภัณฑุติณฑุกเทวดา ในครั้งนั้นได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาภัณฑุติณฑุกชาดก จบอรรถกถาติงสตินิบาต
รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. กิงฉันทชาดก ๒. กุมภชาดก ๓. ชยทิสชาดก ๔. ฉัททันตชาดก ๕. สัมภวชาดก ๖. มหากปิชาดก ๗. ทกรักขสชาดก ๘. ปัณฑรกชาดก ๙. สัมพุลาชาดก ๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก และอรรถกถา.
จัตตาฬีสนิบาตชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๕๒๐–๕๓๗ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๑๒๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๒๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Bhaṇḍutiṇḍukajātakaṃ
appamādoti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. Rājovādo heṭṭhā vitthārito.
Atīte pana kapilaraṭṭhe uttarapañcālanagare pañcālo nāma rājā agatigamane ṭhito adhammena pamatto rajjaṃ kāresi. Athassa amaccādayo sabbepi adhammikāva jātā. Balipīḷitā raṭṭhavāsino puttadāre ādāya araññe migā viya vicariṃsu. Gāmaṭṭhāne gāmopi nāma nāhosi. Manussā rājapurisabhayena divā gehe vasituṃ na sakkonti gehāni kaṇṭakasākhādīhi parikkhipitvā aruṇe uggacchanteyeva araññaṃ pavisanti. Divā rājapurisā vilumpanti rattiṃ corā khādanti.
Tadā bodhisatto bahinagare bhaṇḍutiṇḍukarukkhadevatā hutvā nibbatti. Anusaṃvaccharaṃ rañño santikā sahassagghanikaṃ balikammaṃ labhati. So cintesi ayaṃ rājā pamatto rajjaṃ kāresi sakalaraṭṭhaṃ vinassati ṭhapetvā maṃ añño rājānaṃ paṭirūpe nivesetuṃ samattho nāma natthi upakārako cāpi me anusaṃvaccharaṃ sahassabalinā pūjesi ovādissāmi nanti. So rattibhāge rañño sirigabbhaṃ pavisitvā ussīsakapasse ṭhatvā obhāsaṃ visajjetvā ākāse aṭṭhāsi. Rājā taṃ bālasuriyaṃ viya jalamānaṃ disvā kosi tvaṃ kena vā Kāraṇena idhāgatoti pucchi. So tassa vacanaṃ sutvā mahārāja ahaṃ bhaṇḍutiṇḍukadevatā tuyhaṃ ovādaṃ dassāmīti āgatomhīti. Kiṃ ovādaṃ nāma dassasīti. Evaṃ vutte mahāsatto mahārāja tvaṃ pamatto hutvā rajjaṃ kāresi tena te sakalaraṭṭhaṃ hataṃ viluttaṃ viya naṭṭhaṃ rājāno nāma pamādena rajjaṃ kārentā sakalaraṭṭhassa sāmino na honti diṭṭhadhamme vināsaṃ patvā samparāye puna mahāniraye nibbattanti tesu ca pamādaṃ āpannesu antojanā bahijanāpissa pamattāva honti tasmā raññā atirekena appamattena bhavitabbanti vatvā dhammadesanaṃ paṭṭhapento āha
appamādo amataṃ padaṃ pamādo maccuno padaṃ
appamattā na mīyanti ye pamattā yathā matā.
Madā pamādo jāyetha pamādā jāyate khayo
khayā ca dosā jāyanti mā mado bharatūsabha.
Bahū hi khattiyā jiṇṇā atthaṃ raṭṭhaṃ pamādino
athopi gāmino gāmā anāgārā agārino.
Khattiyassa pamattassa raṭṭhasmiṃ raṭṭhavaḍḍhana
sabbe bhogā vinassanti rañño taṃ vuccate aghaṃ.
Nesa dhammo mahārāja ativelaṃ pamajjasi
iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ corā viddhaṃsayanti naṃ.
Na te puttā bhavissanti na hiraññaṃ na dhāniyaṃ
raṭṭhe vilumpamānamhi sabbabhogehi jiyyasi.
Sabbabhogaparijiṇṇaṃ rājānaṃ vāpi khattiyaṃ
ñātimittā suhajjā ca na taṃ maññanti mantiyaṃ.
Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā
tamevamupajīvantā na taṃ maññanti mantiyaṃ.
Asaṃvihitakammantaṃ bālaṃ dummantimantinaṃ
sirī jahati dummedhaṃ jiṇṇaṃva urago tacaṃ.
Susaṃvihitakammantaṃ kāluṭṭhāyiṃ atanditaṃ
sabbe bhogābhivaḍḍhanti gāvo sausabhāmiva
upassutiṃ mahārāja raṭṭhe janapade cara
tattha disvā ca sutvā ca tato taṃ paṭipajjasīti.
Tattha appamādoti satiyā avippavāso. Amataṃ padanti amatassa nibbānassa padaṃ adhigamanakāraṇaṃ. Maccuno padanti maraṇassa kāraṇaṃ. Pamatto hi vipassanaṃ vaḍḍhetvā appaṭisandhikabhāvaṃ pattuṃ asakkonto punappunaṃ saṃsāre jāyati ceva mīyati ca tasmā pamādo maccuno padaṃ nāma. Na mīyantīti vipassanaṃ vaḍḍhetvā appaṭisandhikabhāvaṃ patvā puna saṃsāre anibbattattā na mīyanti nāma. Ye pamattāti mahārāja ye puggalā pamattā te yathā matā te tatheva daṭṭhabbā. Kasmā. Akiccasādhanatāya. Matassāpi hi ahaṃ dānaṃ dassāmi sīlaṃ rakkhissāmi uposathakammaṃ karissāmi kalyāṇakammaṃ pūressāmīti ābhogo vā patthanā vā pariyuṭṭhānaṃ vā natthi apagataviññāṇattā pamattassa hi appamādābhāvāti tasmā Ubhopete ekasadisāva. Madāti mahārāja ārogyayobbanajīvitamadasaṅkhātā tividhā madā pamādo nāma jāyati. So madamatto pamādāpanno pāṇātipātādīni pāpakammāni karoti. Atha naṃ rājāno chindāpenti vā hanāpenti vā sabbassa vā dhanassa haranti evamassa pamādā ñātidhanajīvitakkhayo jāyati puna so dhanakkhayaṃ vā yasakkhayaṃ vā patto jīvituṃ asakkonto jīvitavuttatthāya kāyaduccaritādīni karoti iccassa khayā ca dosā jāyanti tena taṃ vadāmi. Mā mado bharatūsabhāti raṭṭhabhārakajeṭṭhaka bharatūsabha mā pamāda mā pamajjīti attho. Atthaṃ raṭṭhanti janapadavāsīnaṃ vuddhiñceva sakalaraṭṭhañca bahū pamādino jiṇṇā. Tesaṃ āvibhāvatthāya khantivādijātakamātaṅgajātakagurukajātakasarabhaṅgajātakacetiyajātakāni kathetabbāni. Gāminoti gāmabhojakāpi te gāmāpi bahupamādadosena jiṇṇā parihīnā vinaṭṭhā. Anāgārā agārinoti pabbajitā pabbajitapaṭipattito gīhipi gharāvāsato ceva dhaññādīhi ca bahū jiṇṇā parihīnāti vadati. Taṃ vuccate aghanti mahārāja yasabhogaparihāni nāma taṃ rañño dukkhaṃ vuccati bhogābhāvena hi niddhanassa yaso hāyati hīnayaso mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇāti. Nesa dhammoti mahārāja esa porāṇakarājūnaṃ dhammo na hoti. Iddhaṃ phītanti annapānādinā samiddhaṃ hiraññasuvaṇṇādinā phītaṃ. Na te puttāti mahārāja paveṇipālakā te puttā na bhavissanti. Raṭṭhavāsino hi adhammikarañño esa putto kiṃ amhākaṃ vuḍḍhiṃ karissati nāssa Chattaṃ dassāmāti chattaṃ na denti evameva tesaṃ paveṇipālakā puttā na honti nāma. Parijiṇṇanti parihīnaṃ. Rājā naṃ vāpīti sacepi so rājā hoti atha naṃ rājānaṃ samānaṃpi. Mantiyanti ayaṃ rājāti gurucittena samānetabbaṃ katvā na maññanti. Upajīvantāti upanissāya jīvantāpi ete ettakā janā gurucittena maññitabbaṃ na maññanti. Kiṃkāraṇā. Adhammikabhāvena. Sirīti yasavibhavo. Tacanti yathā urago jiṇṇaṃ tacaṃ jigucchanto jahati na puna oloketi evaṃ tādisaṃ rājānaṃ sirī jahati. Susaṃvihitakammantanti kāyadvārādīhi pāpakammaṃ akarontaṃ. Abhivaḍḍhantīti abhimukhaṃ gacchantā vaḍḍhanti. Sausabhāmivāti sausabhā iva. Appamattassa hi usabhajeṭṭhako gogaṇo viya bhogā vaḍḍhanti. Upassutinti janapadacārittasavanāya cārikaṃ attano sakalaraṭṭhe ca janapade ca cara. Tatthāti tasmiṃ raṭṭhe caranto daṭṭhabbaṃ disvā sotabbaṃ sutvā attano guṇāguṇaṃ paccakkhaṃ katvā tato attano hitapaṭipattiṃ paṭipajjissasi.
Iti mahāsatto ekādasahi gāthāhi rājānaṃ ovaditvā gaccha papañcaṃ akatvā pariggaṇha raṭṭhaṃ mā nāsayīti vatvā sakaṭṭhānameva gato. Rājāpi tassa vacanaṃ sutvā saṃvegappatto punadivase rajjaṃ amacce paṭicchāpetvā purohitena saddhiṃ kālasseva pācīnadvārena nagarā nikkhamitvā yojanamattaṃ gato. Tattheko gāmavāsimahallako aṭavito kaṇṭakasākhaṃ āharitvā gehadvāraṃ Parikkhipitvā pidahitvā puttadāraṃ ādāya araññaṃ pavisitvā sāyaṃ rājapurisesu pakkantesu attano gharaṃ āgacchanto gehadvāre pāde kaṇṭakena viddho ukkuṭikaṃ nisīditvā kaṇṭakaṃ nīharanto
evaṃ vedetu pañcālo saṅgāme saramappito
yathāhamajja vedemi kaṇṭakena samappitoti imāya gāthāya rājānaṃ akkosi. Taṃ pana akkosanaṃ bodhisattānubhāveneva ahosi. Bodhisattena adhigahitova so akkosīti veditabbo. Tasmiṃ pana samaye rājā ca purohito ca aññātakavesena tassa santikeva aṭṭhaṃsu.
Athassa vacanaṃ sutvā purohito itaraṃ gāthamāha
jiṇṇo dubbalacakkhūsi na rūpaṃ sādhu passasi
kiṃ tattha brahmadattassa yaṃ taṃ maggeyya kaṇṭakoti.
Tattha maggeyyāti vijjheyya . idaṃ vuttaṃ hoti yadi tvaṃ attano byattatāya kaṇṭakena viddho ko ettha rañño doso yena rājānaṃ akkosi kiṃ te raññā kaṇṭako oloketvā ācikkhitabboti.
Taṃ sutvā mahallako tisso gāthā abhāsi
bahvettha brahmadattassa sohaṃ maggasmi brāhmaṇa
arakkhitā jānapadā adhammabalinā hatā.
Rattiñca corā khādanti divā khādanti tuṇḍiyā
raṭṭhasmiṃ kūṭarājassa bahu adhammiko jano.
Etādise bhaye tāta bhayaṭṭā tāva mānavā
nillenakāni kubbanti vane āhatvā kaṇṭakanti.
Tattha bahvetthāti brāhmaṇa sohaṃ sakaṇṭake magge patito sannisinno bahu ettha brahmadattassa doso tvaṃ ettakaṃ kālaṃ rañño dosena mama sakaṇṭake magge vicarabhāvaṃ na jānāsi tassa hi arakkhitā janapadā kaṇṭakanti. Tattha khādantīti vilumpanti. Tuṇḍiyāti vadhabandhādīhi pīḷetvā adhammabalisādhakā. Kūṭarājassāti pāparañño. Adhammikoti paṭicchannakammanto. Tātāti purohitaṃ ālapati. Mānavāti manussā. Nillenakānīti nilīyanaṭṭhānāni. Vane āhatvā kaṇṭakanti kaṇṭakaṃ āharitvā dvārāni pidahitvā gharaṃ chaḍḍetvā puttadāraṃ ādāya vanaṃ pavisitvā tasmiṃ vane attano nilīyanaṭṭhānāni karonti. Athavā vane yo kaṇṭako taṃ āharitvā gharāni parikkhipanti. Iti rañño dosenevamhi kaṇṭakena viddho mā evarūpassa rañño upatthambho hohīti.
Taṃ sutvā rājā purohitaṃ āmantetvā ācariya mahallako yuttaṃ bhaṇati amhākameva doso ehi nivattāma dhammena rajjaṃ kāressāmāti āha. Bodhisatto purohitassa sarīre adhimuccitvā purato gantvā parigaṇhāma tāva mahārājāti āha. Te tamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gacchantā antarāmagge ekissā mahallikāya saddaṃ assosuṃ. Sā kirekā dalidditthī dve dhītaro vayappattā rakkhamānā tāsaṃ araññaṃ gantuṃ na deti sayaṃ araññato dārūni Ceva sākañca āharitvā dhītaro paṭijaggati. Sā taṃ divasaṃ ekaṃ gumbaṃ āruyha sākaṃ gaṇhantī pavattamānā bhūmiyaṃ patitvā rājānaṃ maraṇena akkosantī gāthamāha
kadāssu nāma yaṃ rājā brahmadatto marissati
yassa raṭṭhamhi jīyanti appatikā kumārīkāti.
Tattha appatikāti assāmikā. Sace hi tāsaṃ sāmikā assu maṃ poseyyuṃ pāparañño pana rajje ahaṃ dukkhaṃ anubhomi kadā nukho esa marissatīti. Evaṃ bodhisattānubhāvena naṃ akkosi.
Atha naṃ purohito paṭisedhento gāthamāha
dubbhāsitañhi te jammi anatthapathakovide
kuhiṃ rājā kumārīnaṃ bhattāraṃ pariyesatīti.
Taṃ sutvā mahallikā dve gāthā abhāsi
na me dubbhāsitaṃ brahme kovidatthapadā ahaṃ
arakkhitā jānapadā adhammabalinā hatā.
Rattiṃ ca corā khādanti divā khādanti tuṇḍiyā
raṭṭhasmiṃ kūṭarājassa bahu adhammiko jano
dujjīve dubbhare dāre kuto bhattā kumāriyāti.
Tattha kovidatthapadāti ahaṃ atthapade kāraṇapade kovidā chekā mā tvaṃ evaṃ pāparājānaṃ pasaṃsi. Dujjīveti dujjīve raṭṭhe dubbharadāre jāte manussesu bhītatasitesu araññe vasantesu. Kuto bhattā kumāriyāti kumāriyo bhattāraṃ labhissantīti attho.
Te tassā vacanaṃ sutvā yuttaṃ kathetīti purato gacchantā ekassa kassakassa saddaṃ assosuṃ. Tassa kira kasantassa sāliyo nāma balibaddo phālena pahato sayi. So rājānaṃ akkosanto gāthamāha
evaṃ sayatu pañcālo saṅgāme sattiyā hato
yathāyaṃ kapaṇo seti hato phālena sāliyoti.
Tattha yathāti yathā ayaṃ vedanāppatto sāliyabalibaddo seti evaṃ sayatūti attho.
Atha naṃ purohito paṭisedhento gāthamāha
adhammena tuvaṃ jamma brahmadattassa kujjhasi
yo tvaṃ sapasi rājānaṃ aparajjhitvāna attanoti.
Tattha adhammenāti akāraṇena asabhāvena.
Taṃ sutvā so tisso gāthā abhāsi
dhammena brahmadattassa ahaṃ kujjhāmi brāhmaṇa
arakkhitā jānapadā adhammabalinā hatā.
Rattiñca corā khādanti divā khādanti tuṇḍiyā
raṭṭhasmiṃ kūṭarājassa bahu adhammiko jano.
Sā nūna puna re pakkā vikāle bhattamāhari
bhattahāriṃ avekkhanto hato phālena sāliyoti.
Tattha dhammenāti kāraṇena na ca akāraṇena akkosatīti saññaṃ mā kari. Sā nūna puna re pakkā vikāle bhattamāharīti Brāhmaṇa mama bhattahārikā itthī pātova mama bhattaṃ pacitvā āharantī adhammabalisāsakehi brahmadattassa dāsehi palibuddhā bhavissati te parivisitvā puna mayhaṃ bhattaṃ pakkā bhavissati tena kāraṇena vikāle bhattamāhari ajja vikāle āharīti cintetvā chātajjhatto ahaṃ taṃ bhattahāriṃ olokento goṇaṃ akkhāte aṭṭhāne paṭodena vijjhiṃ tenesa pādaṃ ukkhipitvā phālaṃ paharanto hato phālena sāliyo tasmā esa mayā hatoti saññaṃ mā kari pāparaññāyeva hato nāmesa mā tassa vaṇṇaṃ bhaṇīti.
Te purato gantvā ekasmiṃ gāme vasiṃsu. Punadivase pātova ekā kūṭadhenu godohakaṃ pādena paharitvā saddhiṃ khīrena pavattesi. So brahmadattaṃ akkosanto gāthamāha
evaṃ haññatu pañcālo saṅgāme asinā hato
yathāhamajja pahato khīrañca me pavattitanti.
Taṃ sutvā āha
ayaṃ pasu khīraṃ chaḍḍesi pasu phālañca hiṃsati
kiṃ tattha brahmadattassa yaṃ no garahate bhavanti.
Brāhmaṇena gāthāya vuttāya puna so tisso gāthā abhāsi
gārayho brahme pañcālo brahmadattassa rājino
arakkhitā jānapadā adhammabalinā hatā.
Rattiṃ ca corā khādanti divā khādanti tuṇḍiyā
raṭṭhasmiṃ kūṭarājassa bahu adhammiko jano.
Caṇḍā akatthanā gāvī yaṃ pure na duhāmase
taṃdāni ajja dohāma khīrakāmehupaddutāti.
Tattha caṇḍāti pharusā. Akatthanāti palāyanasīlā. Khīrakāmehīti adhammikarañño purisehi bahukhīraṃ āharāpentehi upaddutā duhāma sace hi so dhammena rajjaṃ kāreyya na no evarūpaṃ bhayaṃ āgaccheyyāti.
Te yuttaṃ kathetīti tamhā gāmā nikkhamitvā mahāmaggaṃ āruyha nagarābhimukhā gamiṃsu. Ekasmiṃ gāme balisādhakā asikosatthāya ekaṃ taruṇavacchakaṃ māretvā cammaṃ gaṇhiṃsu. Vacchapahatā dhenu puttasokena tiṇaṃ na khādati pānīyaṃ na pivati paridevamānā āhiṇḍati. Taṃ disvā gāmadārakā rājānaṃ akkosantā gāthamāhaṃsu
evaṃ kandatu pañcālo vimutto paridhāvatu
yathāyaṃ kapaṇā gāvī vimuttā paridhāvatīti.
Tattha paridhāvatīti paridevamānā dhāvati.
Tato purohito itaraṃ gāthamāha
yaṃ pasu pasupālassa pabbhameyya raveyya vā
konīdha aparādhatthi brahmadattassa rājinoti
tattha pabbhameyya raveyya vāti bhameyya vā viraveyya vā. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta pasu nāma pasupālassa rakkhantasseva dhāvati tiṇaṃ na khādati idha rañño ko nu aparādhoti.
Tato gāmadārakā dve gāthā abhāsiṃsu
Aparādho mahābrahme brahmadattassa rājino
arakkhitā jānapadā adhammabalinā hatā.
Rattiṃ ca corā khādanti divā khādanti tuṇḍiyā
raṭṭhasmiṃ kūṭarājassa bahu adhammiko jano
kathaṃ no asikosatthā khīrapā haññate pajāti.
Tattha mahābrahmeti mahābrāhmaṇa. Rājinoti rañño. Kathaṃ noti kathaṃ nu kena nāma kāraṇena. Khīrapā haññate pajāti pāparājassa vasena tehi khīrapako vacchako haññati idāni sā dhenu puttasokena paridevati sopi rājā dhenu viya paridevatūti rājānaṃ akkosiṃsuyeva.
Te sādhu kāraṇaṃ vadathāti pakkamiṃsu. Athantarāmagge ekissā sukkhapokkharaṇiyā kākā tuṇḍehi vijjhitvā maṇḍūke khādanti. Bodhisatto tesu taṃ ṭhānaṃ sampattesu attano ānubhāvena maṇḍūke
evaṃ khajjatu pañcālo hato yuddhe saputtako
yathāhamajja khajjāmi gāmikehi araññajoti rājānaṃ akkosāpesi.
Tattha gāmikehīti gāmavāsīhi.
Taṃ sutvā purohito maṇḍūkehi saddhiṃ sallapanto gāthamāha
na sabbabhūtesu vidhenti rakkhaṃ
rājāno maṇḍūka manussaloke
Nettāvatā rājā adhammacārī
yaṃ tādisaṃ jīvamadeyyu dhaṅkāti.
Tattha jīvanti jīvantaṃ. Adeyyunti khādeyyuṃ. Dhaṅkāti kākā. Ettāvatā rājā adhammiko nāma na hoti kiṃ sakkā araññaṃ pavisitvā raññā taṃ rakkhantena caritunti.
Taṃ sutvā maṇḍūko dve gāthā abhāsi
adhammarūpo vata brahmacārī
anuppiyaṃ bhāsasi khattiyassa
vilumpamānāya puthuppajāya
pūjesi rājaṃ paramappavādiṃ.
Sace idaṃ brahme surajjakaṃ siyā
phītaṃ raṭṭhaṃ muditaṃ vippasannaṃ
bhutvā baliṃ aggapiṇḍañca kākā
na mādisaṃ jīvamadeyyu dhaṅkāti.
Tattha brahmacārīti purohitaṃ garahanto āha. Khattiyassāti evarūpassa pāparañño. Vilumpamānāyāti viluppamānāya. Ayameva vā pāṭho. Puthuppajāyāti vipulāya pajāya vināsiyamānāya. Pūjesīti pasaṃsi. Surajjakanti chandādivasena agantvā dasa rājadhamme akopentena raññā rakkhiyamānaṃ sace idaṃ surajjakaṃ bhaveyya. Phītanti devesu sammādhāraṃ anuppavecchantesu sampannasassaṃ. Na Mādisanti evaṃ sante mādisaṃ jīvamānaññeva kākā na khādeyyuṃ. Evaṃ chasupi ṭhānesu akkosanaṃ bodhisattassevānubhāvena ahosi.
Taṃ sutvā rājā ca purohito ca araññavāsiṃ tiracchānagataṃ maṇḍūkaṃ upādāya sabbe amheyeva akkosantīti tatova nagaraṃ gantvā dhammena rajjaṃ kāretvā mahāsattassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni kariṃsu.
Satthā kosalarañño imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā mahārāja raññā nāma agatigamanaṃ pahāya dhammena rajjaṃ kāretabbanti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā bhaṇḍutiṇḍukadevatā ahamevāti.
Bhaṇḍutiṇḍukajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dasamaṃ.
Iti tiṃsatinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗