สังขปาลชาดก
ว่าด้วยสังขปาลนาคราชบำเพ็ญตบะ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๔๙๕ · บรรทัด ๑๐๔๒๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๓
เรื่องเล่า
ดูก่อนมหาราช นาคราชนั้นครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อจะพรรณนานาคพิภพของตนให้ยิ่งขึ้นไป จึงกล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
นาคพิภพนั้น สมบูรณ์ด้วยภูมิภาค ภาคพื้นไม่มี กรวด อ่อนนุ่ม งดงาม มีหญ้าเตี้ย ๆ ไม่มีละอองธุลี นำมาซึ่งความเลื่อมใส ระงับความโศกของผู้ที่เข้าไป. ในนาคพิภพนั้น มีสระโบกขรณีอันไม่อากูล เขียวชอุ่มดังแก้วไพฑูรย์ มีต้นมะม่วง น่ารื่นรมย์ทั้ง ๔ ทิศ มีผลสุกกึ่งหนึ่ง ผลอ่อนกึ่งหนึ่ง เผล็ดผล เป็นนิตย์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสกฺขรา ความว่า ภูมิภาคในนาคพิภพนั้น ปราศจากหินและกรวด ภูมิภาคนั้นอ่อนนุ่ม งดงาม ล้วนแล้วไปด้วยทองเงินและแก้วมณี เกลื่อนกล่นไปด้วยทรายคือรัตนะเจ็ด. บทว่า นีจติณาความว่า ประกอบไปด้วยหญ้าอันต่ำ มีสีเช่นกับหลังแมลงค่อมทอง. บทว่า อปฺปรชา ความว่า ปราศจากฝุ่นละออง. บทว่า ยตฺถ ชหนฺติ โสกํ ความว่า เป็นภูมิภาคที่เข้าไปแล้วหายเศร้าโศก.
บทว่า อนาวกุลา ความว่า ไม่อากูล คือไม่มีตอ. อีกนัยหนึ่งหมายความว่า ข้างบนตั้งเรียบเสมอ ปราศจากความขรุขระ. บทว่า เวฬุริยูปนีลา ความว่า เขียวขจีด้วยแก้วไพฑูรย์. อธิบายว่า ในนาคพิภพนั้นมีสระโบกขรณี ล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ สมบูรณ์ด้วยน้ำ มีสีเขียว ดาดาษไปด้วยดอกบัว และอุบลหลากสี. บทว่า จตุทฺทิสํ ได้แก่ ในทิศทั้งสี่แห่งสระโบกขรณี. บทว่า ปกฺกา จ ความว่า ในสวนอัมพวันนั้น มีต้นมะม่วงที่มีผลสุกแล้วบ้าง สุกครึ่งผลบ้าง มีผลอ่อนบ้าง บานสะพรั่งอยู่ทีเดียว. บทว่า นิจฺโจตุกา ความว่า ประกอบไปด้วยดอกและผล อันเหมาะสมแก่ฤดูแม้ทั้ง ๖.
อาฬารดาบส ทูลพระเจ้าพาราณสีต่อไปว่า
ดูก่อนมหาบพิตรผู้ประเสริฐกว่านรชน ใน ท่ามกลางสวนเหล่านั้น มีนิเวศน์เลื่อมประภัสสร ล้วนแล้วไปด้วยทองคำ มีบานประตูแล้วไปด้วยเงิน งามรุ่งเรืองยิ่ง ประหนึ่งสายฟ้ารุ่งเรืองอยู่ในกลางหาว ฉะนั้น. ขอถวายพระพร ในท่ามกลางสวนเหล่านั้น เรือนยอดและห้อง แล้วไปด้วยแก้วมณี แล้วไปด้วย ทองคำโอฬารวิจิตร เป็นอเนกประการ เนรมิตด้วยดี ติดต่อกันเต็มไปด้วยนางนาคกัญญาทั้งหลาย ผู้ประดับ แล้ว ล้วนทรงสายสร้อยทองคำ. สังขปาลนาคราชนั้น มีผิวพรรณไม่ทราม ว่องไว ขึ้นสู่ปราสาท มีเสาประมาณพันต้น มีอานุภาพ ชั่งไม่ได้เป็นที่อยู่ของมเหสีแห่งสังขปาลนาคราชนั้น. นารีนางหนึ่งว่องไว ไม่ต้องเตือน ยกอาสนะ ล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ มีค่ามาก งดงาม สมบูรณ์ ด้วยแก้ว มีชาติดังแก้วมณีมาปูลาด. ลำดับนั้น นาคราชจูงมืออาตมาภาพให้นั่งบน อาสนะอันเป็นประธาน กล่าวว่า นี่อาสนะ เชิญท่าน นั่งบนอาสนะนี้ เพราะว่าท่านเป็นที่เคารพคนหนึ่ง ของข้าพเจ้า ในจำนวนท่านที่เคารพทั้งหลาย. ดูก่อนพระจอมประชานิกร นารีอีกนางหนึ่งก็ ว่องไว ตักเอาน้ำมาล้างเท้าของอาตมาภาพ ดุจภรรยา ล้างเท้าสามีที่รัก ฉะนั้น. มีนารีอีกนางหนึ่งว่องไว ประคองภาชนะทองคำ เต็มไปด้วยภัตตาหารน่าบริโภค มีสูปะหลายอย่าง มี พยัญชนะต่าง ๆ นำมาให้อาตมาภาพ. ขอถวายพระพร นารีเหล่านั้นรู้จักใจสามี พากัน บำรุงอาตมาภาพผู้บริโภคแล้ว ด้วยดนตรีทั้งหลาย นาคราชนั้นก็เข้ามาหาอาตมาภาพ พร้อมด้วยกามคุณ อันเป็นทิพย์มิใช่น้อย ใหญ่ยิ่งกว่าการฟ้อนรำนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิเวสนํ ได้แก่ ปราสาท. บทว่า ภสฺสรสนฺนิกาสํ แปลว่า ดูเลื่อมประภัสสร. บทว่า รชตคฺคฬํ ความว่ามีบานประตูหน้าต่างเป็นเงิน.
บทว่า มณิยา ความว่า เรือนยอด และห้องในสงบนั้นเห็นปานนี้. บทว่า ปริปูรา แปลว่า สมบูรณ์.
บทว่า โส สงฺขปาโล ความว่า ดูก่อนมหาราช เมื่อนาคราชนั้นสรรเสริญนาคพิภพนั้นอยู่อย่างนี้ อาตมาภาพใคร่จะดูนาคพิภพนั้น ลำดับนั้นสังขปาลนาคราชจึงนำอาตมาภาพไปในที่นั้น จับมือรีบด่วนขึ้นสู่ปราสาท มีเสาพันหนึ่ง ล้วนด้วยเสาแก้วไพฑูรย์ นำไปยังสถานที่ซึ่งมเหสีของเธออยู่.
บทว่า เอกา จ ความว่า เมื่ออาตมาขึ้นสู่ปราสาทแล้ว สตรีนางหนึ่งนำอาสนะแก้วไพฑูรย์อันงามเข้าถึงชาติแก้วมณีแม้อื่นๆ มาปูลาด โดยนาคราชนั้น ไม่ได้สั่งเลย. บทว่า อพฺภิหาสิ ความว่า แปลว่า นำมา อธิบายว่าปูลาดแล้ว.
บทว่า ปมุขอาสนสฺมึ แปลว่า บนอาสนะอันเป็นประมุข. อธิบายว่าเชื้อเชิญให้นั่งบนอาสนะอันสูงสุด. บทว่า ครูนํ ความว่า นาคราชนั้นกล่าวเชิญให้นั่งอย่างนี้ว่า ท่านเป็นเหมือนมารดาบิดาของเราคนใดคนหนึ่ง.
บทว่า วิวิธํ วิยญฺชนํ ได้แก่ กับข้าวมีอย่างต่าง ๆ. บทว่า ภตฺต มนญฺรูปํ ได้แก่ ภัตตาหารอันน่าบริโภค สังขปาลดาบสเรียกพระราชาว่า " ภารตะ ".
บทว่า ภุตฺตภตฺตํ แปลว่า บริโภคเสร็จแล้ว. บทว่า อุปฏฺหุํ ความว่า นารีทั้งหลาย ทำการฟ้อนรำ บำรุงอาตมาภาพผู้บริโภคเสร็จแล้วด้วยดนตรีร้อยเศษ. บทว่า ภตฺตุ มโน วิทิตฺวา ความว่า นารีทั้งหลายต่างรู้จิตใจแห่งภัสดาตน. บทว่า ตตุตฺตรึ ความว่า ยิ่งกว่าการฟ้อนรำนั้น. บทว่า มํ นิปติ ความว่า นาคราชนั้น เข้ามาหาอาตมาภาพ. บทว่า มหนฺตํ ทิพฺเพหิ ความว่า ด้วยกามอันเป็นทิพย์ มโหฬาร. บทว่า กาเมหิ ความว่าด้วยกามอันเป็นทิพย์เหล่านั้น มิใช่น้อย คือมิใช่นิดหน่อย.
ก็แลครั้นนาคราชนั้น เข้ามาหาอย่างนี้แล้วกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่ท่านอาฬาระ ภรรยาของข้าพเจ้าทั้ง ๓๐๐ นี้ ล้วนมีเอวอ้อนแอ้น มีรัศมีรุ่งเรือง ดังกลีบปทุม นางเหล่านี้ จักเป็นผู้บำรุงบำเรอท่าน ข้าพเจ้าขอยก นางเหล่านี้ให้ท่าน ท่านจงให้นางเหล่านี้บำเรอท่าน เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพตฺตมชฺฌา ความว่า ภรรยาของข้าพเจ้าทั้งหมด มีรูปร่างอ้อนแอ้น อธิบายว่า เอวกลม ขนาดวัดได้ด้วยฝ่ามือ แต่บาลีในอรรถกถาว่า " สุมชฺณา ". บทว่า ปทุมุตฺราภา ได้แก่มีผิวผุดผาดดังสีแห่งดอกปทุม. อธิบายว่า มีฉวีวรรณดั่งกลีบปทุม. บทว่า ปริจารยสฺสุ ความว่า นาคราชนั้นกล่าวว่า ท่านจงทำนางเหล่านั้น ให้เป็นบาทบริจาริกาของตน แล้วมอบมหาสมบัติ พร้อมด้วยสตรี ๓๐๐ นางแก่อาตมาภาพ.
อาฬารดาบสนั้น ทูลต่อไปว่า
อาตมาภาพ ได้เสวยรสอันเป็นทิพย์อยู่ปีหนึ่ง คราวนั้นอาตมาภาพ ได้ไต่ถามถึงสมบัติอันยิ่งว่า ท่าน พญานาคได้สมบัตินี้ ด้วยอุบายอย่างไร ได้วิมานอัน ประเสริฐอย่างไร ได้โดยไม่มีเหตุ หรือเกิดเพราะใคร น้อมมาให้แก่ท่าน ท่านกระทำเอง หรือว่าเทวดาให้ ดูก่อนพญานาคราช ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนั้นกะ ท่าน ท่านได้วิมานอันประเสริฐอย่างไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทิพฺพรสานุภุตฺวา ความว่า อาตมาภาพเสวยรสแห่งกามคุณอันเป็นทิพย์แล้ว. บทว่า ตทาสฺสุหํ ตัดบทเป็น ตทา อสฺสุ อหํ. บทว่า นาคสฺสิทํ ความว่า ข้าพเจ้าได้ถามนาคราชนั้น ดังนี้ว่า สมบัติอันเกิดแล้วนี้ ของท่านสังขปาลนาคราช ผู้มีพักตร์อันเจริญ ท่านทำกรรมชื่ออะไรจึงได้ ท่านได้ครอบครองวิมานอันประเสริฐนี้อย่างไรกัน ?
บทว่า อธิจฺจ ลทฺธํ ความว่า ท่านได้โดยหาเหตุมิได้. บทว่า ปริณามชนฺเต ความว่า หรือชื่อว่าเกิดแล้ว โดยการน้อมมา เพราะเป็นของที่ใคร ๆ น้อมมาเพื่อประโยชน์แก่ท่าน. บทว่า สยํ กตํ ความว่า สั่งให้เรียกช่างมา แล้วมอบรัตนะให้กระทำ.
ลำดับต่อไป เป็นคาถากล่าวโต้ตอบระหว่างชนทั้งสอง พึงทราบดังต่อไปนี้.
สังขปาลนาคราช ตอบว่า
ข้าพเจ้าได้วิมานนี้ มิใช่โดยไม่มีเหตุ และมิใช่ เกิดเพราะใคร น้อมมาให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามิได้ทำเอง แม้เทวดาก็มิได้ให้ ข้าพเจ้าได้วิมานนี้ ด้วยบุญกรรม อันไม่เป็นบาปของตน. อาตมาภาพ ถามว่า พรตของท่านเป็นอย่างไร และพรหมจรรย์ของ ท่านเป็นไฉน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมอะไร ที่ท่าน ประพฤติดีแล้ว ดูก่อนพญานาคราช ขอท่านจงบอก เนื้อความนี้ แก่ข้าพเจ้า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไร หนอ ? พญานาคราช ตอบว่า ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ กว่าชนชาว มคธ มีนามว่า ทุยโยธนะ มีอานุภาพมาก ได้เห็น ชัดว่า ชีวิตเป็นของนิดหน่อยไม่เที่ยง มีความแปร ปรวนไปเป็นธรรมดา. จึงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส ได้ให้ข้าวและน้ำเป็นทาน อันไพบูลย์โดยเคารพ วังของข้าพเจ้าในครั้งนั้น เป็น ดุจบ่อน้ำ สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ก็อิ่มหนำสำราญ ในที่นั้น. ข้าพเจ้าได้ให้ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ประทีป ยวดยาน ที่พัก ผ้านุ่งห่ม ที่นอน และข้าว น้ำ เป็นทานโดยเคารพ ในที่นั้น. นั่นเป็นพรต และเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้น ที่ข้าพเจ้าประพฤติดีแล้ว ข้าพเจ้าได้วิมานอันมีภักษาหารเพียงพอ มีข้าวน้ำมาก มาย เพราะวัตร และพรหมจรรย์นั้นแล. วิมานนี้บริบูรณ์ ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง ตั้งอยู่ ช้านาน แต่เป็นของไม่เที่ยง อาตมาภาพจึงถามว่า บุตรนายพรานทั้งหลาย ผู้มีอานุภาพน้อย ไม่มีเดช ไยจึงเบียดเบียนท่านผู้มีอานุภาพมาก มีเดชได้ ดู ก่อนท่านผู้มีเขี้ยวเป็นอาวุธ เพราะอาศัยอะไรหรือ ท่านจึงถึงความเศร้าหมอง ในสำนักของบุตรนาย พรานทั้งหลาย. ความกลัวใหญ่ ตามถึงท่าน หรือว่าพิษของท่าน ไม่แล่นไปยังรากเขี้ยว ดูก่อนท่านผู้มีเขี้ยวเป็นอาวุธ เพราะอาศัยอะไรหรือ ท่านจึงถึงความเศร้า ในสำนัก ของบุตรนายพรานทั้งหลาย. สังขปาลนาคราช ตอบว่า มหันตภัย มิได้ตามถึงข้าพเจ้าเลย ชนพวกนั้น ไม่อาจทำลายเดชของข้าพเจ้าได้ แต่ว่าธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ท่านประกาศไว้ดีแล้ว ยากที่จะล่วงได้ เหมือนเขตแดนแห่งสมุทร ฉะนั้น. ข้าแต่ท่านอาฬาระ ข้าพเจ้าเข้าจำอุโบสถ ในวัน จาตุททสี ปัณณรสีเป็นนิตย์ ต่อมาพวกบุตรนายพราน ๑๖ คน เป็นคนหยาบช้า ถือเอาเชือกและบ่วงอันมั่น คงมา. พรานทั้งหลาย ช่วยกันแทงจมูก เอาเชือกร้อย แล้วหามข้าพเจ้าไป ข้าพเจ้าอดทนต่อทุกข์เช่นนั้น ไม่ ทำอุโบสถให้กำเริบ. อาตมาภาพ ถามว่า บุตรนายพรานเหล่านั้น ได้พบท่านผู้สมบูรณ์ ด้วยกำลัง และผิวพรรณ ที่ทางเดินคนเดียว ดูก่อน ท่านนาคราช ท่านเป็นผู้เจริญด้วยสิริและปัญญา จะ บำเพ็ญตบะเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า ? สังขปาลนาคราช ตอบว่า ข้าแต่ท่านอาฬาระ ข้าพเจ้าบำเพ็ญตบะ มิใช่ เพราะเหตุแห่งทรัพย์ และมิใช่เพราะเหตุแห่งอายุ เพราะข้าพเจ้า ปรารถนากำเนิดมนุษย์ จึงบากบั่น บำเพ็ญตบะ. อาตมาภาพ ถามว่า ท่านเป็นผู้มีนัยน์ตาแดง มีรัศมีรุ่งเรือง ประดับ ตกแต่งแล้ว ปลงผมและหนวด ชโลมทาด้วยจุรณจันทน์แดง ส่องสว่างไปทั่วทิศ ดุจคนธรรพราชา ฉะนั้น. ท่านเป็นผู้ถึงแล้ว ซึ่งเทวฤทธิ์ มีอานุภาพมาก พร้อมพรั่งไปด้วยกามารมย์ทั้งปวง ดูก่อนพญานาคราช ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กะท่าน เหตุไรมนุษยโลก จึงประเสริฐกว่านาคพิภพนี้. สังขปาลนาคราช ตอบว่า ข้าแต่ท่านอาฬาระ นอกจากมนุษยโลก ความ บริสุทธิ์ หรือความสำรวมย่อมไม่มี ถ้าข้าพเจ้าได้กำเนิดมนุษย์แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งชาติและมรณะ. อาตมาภาพ กล่าวว่า ข้าพเจ้าอยู่ในสำนักของท่านปีหนึ่งแล้ว เป็นผู้ที่ ท่านบํารุงด้วยข้าวด้วยน้ำ ข้าพเจ้าขอลาท่าน ดูก่อน ท่านผู้เป็นจอมนาถะ ข้าพเจ้าจากมนุษยโลกมาเสียนาน. สังขปาลนาคราช ตอบว่า ข้าแต่ท่านอาฬาระ บุตร ภรรยาและชนบริวาร ข้าพเจ้าพร่ำสอนเป็นนิตย์ให้บำรุงท่าน ใครมิได้แช่ง ด่าท่านแลหรือ เพราะว่าการที่ได้พบท่าน นับว่าเป็น ที่พอใจของข้าพเจ้า. อาตมาภาพ ตอบว่า ดูก่อนพญานาคราช บุตรที่รักปฏิบัติบำรุงมารดา บิดาในเรือน เป็นผู้ประเสริฐแม้ด้วยประการใด ท่าน บำรุงข้าพเจ้าอยู่ในที่นี้ เป็นผู้ประเสริฐ แม้กว่าประการ นั้น เพราะว่าจิตของท่านเลื่อมใสข้าพเจ้า. สังขปาลนาคราช กล่าวว่า แก้วมณี อันจะนำทรัพย์มาได้ตามประสงค์ของ ข้าพเจ้ามีอยู่ ท่านจงถือเอามณีรัตน์อันโอฬารนั้นไป ยังที่อยู่ของตน ได้ทรัพย์แล้วจงเก็บแก้วมณีนั้นไว้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กินฺเต วตํ ความว่า อาตมาภาพถามว่าอะไรเป็นวัตรสมาทานของท่าน. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ความว่า อะไรเป็นจรรยาอันประเสริฐของท่าน ?
บทว่า โอปานภูตํ ความว่า (นาคราชตอบว่า) คราวนั้นเรือนของข้าพเจ้า เป็นเหมือนสระโบกขรณี ที่ขุดไว้ในหนทางใหญ่ ๔ แพร่ง มีสมบัติอันสมณพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม พึงบริโภคได้ ตามสบาย.
บทว่า น จ สสฺสตายํ ความว่า นาคราชนั้นกล่าวแก่อาตมาภาพว่าความจริง วิมานนี้ แม้จะเป็นของตั้งอยู่ได้นาน ก็มิใช่เป็นของเที่ยง. อาฬารดาบส กล่าวหมายถึงบุตรพรานไพรว่า ผู้มีอานุภาพน้อย. บทว่า หนฺติ ความว่า (อาฬาร กุฎุมพี ถามว่า) เพราะเหตุไร บุตรพรานไพรจึงเอาหลาวแทง เบียดเบียนได้ในที่ทั้งแปดแห่ง. บทว่า กึ ปฏิจฺจ ความว่า ท่านย่อมมาสู่เงื้อมมือ คือเข้าถึงอำนาจของเหล่าวณิพกในครั้งนั้น เพราะมุ่งหมายอะไร ? บทว่า วนิพฺพกานํ ความว่า บุตรพรานไพรทั้งหลาย ท่านเรียกว่าวณิพกในที่นี้.
บทว่า เตโช นุ เต อนฺวคตํ ทนฺตมูลํ ความว่า เดชของท่านเป็นอย่างไรหรือ เพราะเห็นพวกบุตรพรานในคราวนั้น ภัยใหญ่ไปตามท่านหรือว่าพิษอันมีเขี้ยวเป็นมูลไม่ไปตามท่าน. บทว่า กิเลสํ ได้แก่ ทุกข์. บทว่า วณิพฺพกานํ ความว่า เพราะอาศัยอะไร ท่านจึงถึงทุกข์ในสำนักของบุตรพรานทั้งหลาย คือ เพราะอาศัยพวกบุตรนายพราน.
บทว่า เตโช น สกฺกา มม เตภิ หนฺตุํ ความว่า นาคราชตอบว่า เดชคือพิษของเราไม่สามารถที่เบียดเบียนโดยเดชของผู้อื่น คือชนเหล่านั้นได้. บทว่า สตํ ได้แก่ สัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า ธมฺมานิ ได้แก่ ธรรม กล่าวคือ ศีล สมาธิ ปัญญา ขันติ ความเอ็นดูและเมตตาภาวนา. บทว่า สุกิตฺติตานิ ความว่า ท่านพรรณนาไว้ดีแล้วคือกล่าวไว้ดีแล้ว. บทว่า กึ ความว่า ท่านทำอย่างไร ?
บทว่า สมุทฺทเวลาว ทุรจฺจยานิ ความว่า สังขปาลนาคราชกล่าวว่าสัตบุรุษเหล่านั้น พรรณนาไว้ว่า บุคคลล่วงได้ยากแม้เพื่อชีวิต ดุจฝั่งมหาสมุทรอันล่วงได้ยากฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงเป็นผู้ประกอบด้วยขันติ และเมตตา เพราะกลัวศีลจะขาด เมื่อข้าพเจ้าขุ่นเคือง ก็มิได้ให้เพื่อจะล่วงละเมิดที่สุดขอบเขตของศีล. ก็ด้วยธรรมเทศนาของสังขปาลนาคราชนี้ ย่อมได้บารมีครบ ๑๐ ทัศ คือ
๑. ความที่มหาสัตว์สละสรีระในคราวนั้นจัดเป็นทานบารมี.
๒. ความที่ศีลมิได้ทำลาย ด้วยเดชคือพิษเห็นปานนั้น จัดเป็นสีลบารมี.
๓. การออกจากนาคพิภพ บำเพ็ญสมณธรรม จัดเป็นเนกขัมมบารมี. ๔. การจัดแจงว่า ควรทำสิ่งนี้ ๆ จัดเป็นปัญญาบารมี. ๕. ความเพียรด้วยสามารถแห่งความอดกลั้น จัดเป็นวิริยบารมี. ๖. ความอดทน ด้วยสามารถแห่งความอดกลั้น จัดเป็นขันติบารมี. ๗. การสมาทานความสัตย์ จัดเป็นสัจจบารมี.
๘. การอธิษฐานในใจว่า เราจักไม่ทำลายศีลของเรา จัดเป็นอธิฏฐานบารมี.
๙. ความเป็นผู้มีความเอ็นดู จัดเป็นเมตตาบารมี. ๑๐. ความเป็นผู้วางตนเป็นกลางในเวทนา จัดเป็นอุเบกขาบารมี.
บทว่า อลาคมุํ ความว่า ดูก่อนท่านอาฬาระ วันหนึ่ง บุตรพรานไพร๑๖ คน เห็นข้าพเจ้านอนอยู่บนยอดจอมปลวก พากันถือเชือกแข็ง บ่วงอันเหนียว และหลาว มายังสำนักของข้าพเจ้า.
บทว่า เภตฺวาน ความว่า เขาเหล่านั้นแทงสรีระของข้าพเจ้า ในที่ทั้งแปด แล้วสอดหวายหนามเข้าไป. บทว่า นาสํ อติกสฺส รชฺชุํ ความว่าเดินไปได้หน่อยหนึ่ง เห็นศีรษะของข้าพเจ้าห้อยลง จึงได้ให้นอน ณ หนทางใหญ่ แล้วแทงจมูกของข้าพเจ้าอีก ร้อยเชือกเกลียวคล้องที่ปลายคาง ควบคุมรอบข้าง นำข้าพเจ้าไป.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๖๖๙–๖๙๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๒๓๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๓๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Saṅkhapālajātakaṃ
ariyāvakāsosīti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā uposathike upāsake sampahaṃsetvā porāṇakapaṇḍitā mahatiṃ nāgasamapattiṃ pahāya uposathaṃ upavasiṃsuyevāti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
Atīte rājagahe magadharājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Duyyodhanotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā āgantvā pitu sippaṃ dassesi. Atha naṃ pitā rajje abhisiñcitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uyyāne vasi. Bodhisatto Divasassa tikkhattuṃ pitu santikaṃ agamāsi. Mahālābhasakkāro udapādi. So tena palibodhena kasiṇaparikammamattaṃpi kātuṃ asakkonto cintesi mahā me lābhasakkāro na sakkā mayā idha vasantena imaṃ jaṭaṃ chindituṃ puttassa anārocetvāva aññattha gamissāmīti. So kañci ajānāpetvā uyyānā nikkhamma magadharaṭṭhaṃ atikkamitvā mahisakaraṭṭhe saṅkhapāladahato nāma nikkhantāya kaṇṇaveṇṇāya nadiyā nivattane candakapabbataṃ upanissāya paṇṇasālaṃ katvā tattha vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā jhānābhiññā nibbattetvā uñchācariyāya yāpesi. Tamenaṃ saṅkhapālo nāma nāgarājā mahantena parivārena kaṇṇaveṇṇanadito nikkhamitvā antarantarā upasaṅkamati. So tassa dhammaṃ desesi. Athassa putto pitaraṃ daṭṭhukāmo gataṭṭhānaṃ ajānanto anuvicarāpetvā asukaṭṭhāne nāma vasatīti ñatvā tassa dassanatthāya mahantena parivārena tattha gantvā ekamante khandhāvāraṃ nivāsāpetvā katipayehi amaccehi saddhiṃ assamapadābhimukho pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe saṅkhapālo mahantena parivārena dhammaṃ suṇanto nisīdi. So taṃ rājānaṃ āgacchantaṃ disvā isiṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Rājā pitaraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisīditvā pucchi bhante katararājā nāmesa tumhākaṃ santikaṃ āgatoti. Tāta saṅkhapālanāgarājā nāmesoti. So tassa sampattiṃ nissāya nāgabhavane lobhaṃ katvā katipāhaṃ vasitvā pitu bhikkhāhāraṃ nibaddhāpetvā attano nagarameva gantvā catūsu dānasālāyo kāretvā Sakalajambūdīpaṃ saṅkhobhetvā dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā uposathavāsakammaṃ katvā nāgabhavanaṃ patthetvā āyūhapariyosāne nāgabhavane nibbattitvā saṅkhapālanāgarājā hutvā ahosi. So gacchante gacchante kāle tāya sampattiyā vippaṭisārī hutvā tato paṭṭhāya manussayoniṃ patthento uposathavāsaṃ vasi. Athassa nāgabhavane vasantassa uposathavāso na sampajjati sīlavināsaṃ pāpuṇāti. So tato paṭṭhāya nāgabhavanā nikkhamitvā kaṇṇaveṇṇāya avidūre mahāmaggassa ca ekapadikamaggassa ca antare ekaṃ vammikaṃ parikkhipitvā uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlo mama cammamaṃsādīhi atthikā cammamaṃsādīni harantūti attānaṃ dānamukhe visajjetvā vammikamatthake nipanno samaṇadhammaṃ karonto cātuddase paṇṇarase vasitvā pāṭipade nāgabhavanaṃ gacchati.
Tasmiṃ ekadivasaṃ evaṃ sīlaṃ samādayitvā nipanne paccantagāmavāsino soḷasa janā maṃsaṃ āharissāmāti āvudhahatthā araññe vicarantā kiñci alabhitvā nikkhamantā taṃ vammikamatthake nipannaṃ disvā mayaṃ ajja godhapotakaṃpi na labhimhā imaṃ nāgarājānaṃ vadhitvā khādissāmāti cintetvā mahā kho panesa gayhamāno palāpeyyāti yathānipannameva taṃ bhogesu sūlehi vijjhitvā dubbalaṃ katvā gaṇhissāmāti sūlādīni ādāya upasaṅkamiṃsu. Bodhisattassapi sarīraṃ mahantaṃ ekadoṇikanāvappamāṇaṃ vaṭṭetvā ṭhapitasumanapupphadāmaṃ viya jiñjukaphalasannibhehi akkhīhi jayasumanapupphasadisena sīsena Samannāgato ativiya sobhati. So tesaṃ soḷasannaṃ janānaṃ padasaddena bhogantarato sīsaṃ nīharitvā rattakkhīni ummiletvā te sūlahatthe āgacchante disvā cintesi ajja mayhaṃ manoratho matthakaṃ pāpuṇissati ahaṃ attānaṃ dānamukhe niyyādetvā viriyaṃ adhiṭṭhahitvā nipanno ime mama sarīraṃ sattīhi koṭṭetvā chiddāvachiddaṃ karonte kodhavasena akkhīni ummiletvā na olokessāmīti. Attano sīlabhedabhayena daḷhaṃ adhiṭṭhāya sīsaṃ bhogantareyeva pavesetvā nipajji. Atha naṃ te upagantvā naṅguṭṭhe gahetvā kaḍḍhantā bhūmiyaṃ pātetvā tikhiṇasūlehi aṭṭhasu ṭhānesu vijjhitvā sakaṇṭakakāḷavettayaṭṭhiyo pahāramukhehi pavesetvā aṭṭhasu ṭhānesu kājenādāya mahāmaggaṃ paṭipajjiṃsu. Mahāsatto sūlehi vijjhanato paṭṭhāya ekaṭṭhānepi kodhavasena akkhīni ummiletvā te na olokesi. Tassa aṭṭhahi kājehi ādāya nīyamānassa sīsaṃ olambitvā bhūmiyaṃ pahari. Atha naṃ sīsamassa olambatīti mahāmagge nipajjāpetvā taruṇasūlena nāsapūṭe vijjhitvā rajjukaṃ pavesetvā sīsaṃ ukkhipitvā kājakoṭiyaṃ laggitvā punapi ukkhipitvā maggaṃ paṭipajjiṃsu.
Tasmiṃ khaṇe videharaṭṭhe mithilanagaravāsī āḷāro nāma kuṭumbiko pañca sakaṭasatāni ādāya sukhayānake nisīditvā gacchanto te bhojaputte bodhisattaṃ tathā gaṇhitvā gacchante disvā tesaṃ soḷasannaṃpi soḷasahi vāhagoṇehi saddhiṃ pasataṃ pasataṃ suvaṇṇamāsake Sabbesaṃpi nivāsanapārupanāni tesaṃ bhariyānaṃpi vatthābharaṇāni datvā visajjāpesi. So nāgabhavanaṃ gantvā tattha papañcaṃ akatvā mahantena parivārena nikkhamitvā āḷāraṃ upasaṅkamitvā nāgabhavanassa vaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya nāgabhavanaṃ gantvā tīhi nāgakaññāsatehi saddhiṃ mahantamassa yasaṃ datvā dibbehi kāmehi santappesi. Āḷāro nāgabhavane ekavassaṃ vasitvā dibbakāme paribhuñjitvā icchāmahaṃ samma pabbajitunti nāgarājassa kathetvā pabbajitaparikkhāre gahetvā nāgabhavanato himavantappadesaṃ gantvā pabbajitvā tattheva ciraṃ vasitvā aparabhāge cārikaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṃ pavisitvā rājadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ bārāṇasirājā disvā iriyāpathe pasīditvā pakkosāpetvā paññattāsane nisīdāpetvā nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā aññatarasmiṃ nīce āsane nisinno vanditvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
ariyāvakāsosi pasannanetto
maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā
kathaṃ nu vittāni pahāya bhoge
pabbaji nikkhamma gharā sapaññoti.
Tattha ariyāvakāsosīti niddosasundarasarīrāvakāsosi abhirūposīti attho. Pasannanettoti pañcahi pasādehi yuttanetto. Kulamhāti khattiyabrāhmaṇakulā vā seṭṭhikulā vā pabbajitosīti maññāmi. Kathaṃ nūti kena kāraṇena kiṃ ārammaṇaṃ katvā Dhanañca bhoge ca pahāya gharā nikkhamitvā pabbajitosi. Sapaññoti paṇḍitapurisoti pucchi.
Tato paraṃ tāpasassa ca rañño ca vacanapaṭivacanavasena gāthānaṃ sambandho veditabbo.
Sayaṃ vimānaṃ naradeva disvā
mahānubhāvassa mahoragassa
disvāna puññāna mahāvipākaṃ
saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja.
Na kāmakāmā na bhayā na dosā
vācaṃ musā pabbajitā bhaṇanti
akkhāhi me pucchito etamatthaṃ
sutvāna me jāyihitippasādo.
Vāṇijja raṭṭhādhipa gacchamāno
pathe addasāsimhi bhojaputte
pavaḍḍhakāyaṃ uragaṃ mahantaṃ
ādāya gacchante pamodamāne.
Sohaṃ samāgañchi janinda tehi
pahaṭṭhalomo avacasmi bhīto
kuhiṃ ayaṃ nīyati bhīmakāyo
nāgena kiṃ kāhatha bhojaputtā.
Nāgo ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ
pavaḍḍhakāyo urago mahanto
sādhuñca thūlañca muduñca maṃsaṃ
na tvaṃ rasaññāsi videhaputta.
Ito mayaṃ gantvā sakaṃ niketaṃ
ādāya satthāni vikoṭayitvā
maṃsāni bhakkhāma pamodamānā
mayaṃ hi vo sattavo pannagānaṃ.
Sace ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ
pavaḍḍhakāyo urago mahanto
dadāmi vo balibaddāni soḷasa
nāgaṃ imaṃ muñcatha bandhanasmā.
Addhā hi no bhakkho ayaṃ manāpo
bahū ca no oragā bhuttapubbā
karoma te taṃ vacanaṃ āḷāra
mittañca no hohi videhaputta.
Tadassu te bandhanā mocayiṃsu
yaṃ natthuto paṭimokkhassa pāse
mutto ca so bandhanā nāgarājā
pakkāmi pācīnamukho muhuttaṃ.
Gantvāna pācīnamukho muhuttaṃ
puṇṇehi nettehi palokayī maṃ
tadassāhaṃ piṭṭhito anvāgañchi
dasaṅgulī añjaliṃ paggahetvā.
Gaccheva kho tvaṃ taramānarūpo
mā taṃ amittā puna aggahesuṃ
dukkho hi luddehi punā samāgamo
adassanaṃ bhojaputtāna gaccha.
Agamāsi so rahadaṃ vippasannaṃ
nīlobhāsaṃ ramaṇīyaṃ sutitthaṃ
sammonataṃ jambuhi vedisāhi
pāvekkhi nittiṇṇabhayo patīto.
So taṃ pavissa na cirassa nāgo
dibbena me pāturahū janinda
upaṭṭhahī maṃ pitaraṃva putto
hadayaṅgamaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇanto.
Tvaṃ mesi mātā ca pitā āḷāra
abbhantaro pāṇadado sahāyo
sakañca iddhiṃ paṭilābhakosmi
āḷāra passa me nivesanāni
Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ
masakkasāraṃ viya vāsavassāti.
Tattha vimānanti saṅkhapālanāgarañño anekasatanāṭakitthīsampattisampannaṃ kāñcanamaṇivimānaṃ. Puññānanti tena katapuññānaṃ mahantaṃ vipākaṃ disvā kammañca phalañca paralokañca saddahitvā pavattāya saddhāya ahaṃ pabbajito. Na kāmakāmāti na vatthukāmenapi bhayenapi dosenapi musā bhaṇanti. Jāyihitīti bhante tumhākaṃ vacanaṃ sutvā mayhaṃpi pasādo somanassaṃ jāyissati. Vāṇijjanti vāṇijjakammaṃ karissāmīti gacchanto. Pathe addasāsimhīti pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ purato sukhayānake nisīditvā gacchanto mahāmagge janapadamanusse addasaṃ. Pavaḍḍhakāyanti vaḍḍhitakāyaṃ. Ādāyāti aṭṭhahi kājehi gahetvā. Avacasmīti abhāsiṃ. Bhīmakāyoti bhayajananakāyo. Bhojaputtāti luddaputte piyasamudācārenālapati. Videhaputtāti videharaṭṭhavāsitāya āḷāraṃ ālapiṃsu. Vikoṭayitvāti chinditvā. Mayañhi vo sattavoti mayaṃ pana nāgānaṃ verino nāma. Bhojanatthanti bhojanatthāya. Mittañca no hohīti tvaṃ amhākaṃ mitto hohi kataguṇaṃ jāna. Tadassu teti mahārāja tehi bhojaputtehi evaṃ vutte ahaṃ tesaṃ soḷasa vāhagoṇe nivāsanapārupanāni pasataṃ pasataṃ suvaṇṇamāsake bhariyānañca nesaṃ vatthālaṅkāraṃ adāsiṃ atha te saṅkhapālanāgarājānaṃ bhūmiyaṃ nipajjāpetvā attano kakkhalatāya kaṇṭakācitā kāḷavettalatā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhituṃ ārabhiṃsu athāhaṃ Nāgarājānaṃ kilamantaṃ disvā akilamantova asinā tā latā chinditvā dārakānaṃ kaṇṇaveṭhato vaṭṭiharaṇaniyāmena adukkhāpento sanikaṃ nīhariṃ tasmiṃ kāle te bhojaputtā yaṃ bandhanaṃ assa natthuto pavesetvā pāse paṭimokkhaṃ tasmā bandhanā taṃ uragaṃ mocayiṃsu. Tassa nāsato saha pāsena taṃ rajjukaṃ nīhariṃsūti dīpeti. Iti te uragaṃ visajjetvā thokaṃ gantvā ayaṃ urago dubbalo matakāle naṃ gahetvāva gacchissāmīti nilīyiṃsu. Puṇṇehīti sopi muhuttaṃ pācīnamukho gantvā assupuṇṇehi nettehi maṃ palokayi. Tadassāhanti tadā assa ahaṃ. Gacchevāti evantaṃ avacanti vadati. Rahadanti kaṇṇaveṇṇarahadaṃ. Sammonatanti ubhayatīresu jumbūrukkhavedisārukkhehi onataṃ vinataṃ. Nittiṇṇabhayo patītoti so kira taṃ rahadaṃ passanto āḷārassa nipaccakāraṃ dassetvā yāva naṅguṭṭhā ottari. Udake paviṭṭhapaviṭṭhaṭṭhānamevassa nibbhayaṃ ahosi. Tasmā nittiṇṇabhayo patīto hatthatuṭṭho pāvekkhīti. Pavissāti pavesetvā. Dibbena meti nāgabhavane pamādaṃ anāpajjitvā mayi kaṇṇaveṇṇanadītīraṃ anatikkanteyeva dibbena parivārena mama purato pāturahosi. Upaṭṭhahīti upāgami. Abbhantaroti hadayamaṃsasadiso. Tvaṃ mama bahūpakāro sakkāraṃ te karissāmi. Passa me nivesanānīti mama nāgabhavanaṃ passa. Masakkasāraṃ viyāti masakkasāro vuccati osakkanaparisakkanābhāvena ghanasāratāya ca sinerupabbatarājā ayaṃ tattha māpitatāvatiṃsabhavanaṃ sandhāyevamāha.
Mahārāja evaṃ vatvā so nāgarājā uttariṃ attano nāgabhavanaṃ vaṇṇento gāthādvayamāha
taṃ bhūmibhāgehi upetarūpaṃ
asakkharā ceva mudū subhā ca
nīcātiṇā apparajā ca bhūmi
pāsādikā yattha jahanti sokaṃ.
Anāvakulā veḷuriyūpanīlā
catuddisaṃ ambavanaṃ surammaṃ
pakkā ca pesī saphalā suphullā
niccotukā dhārayanti phalānīti.
Tattha asakkharāti yā tattha bhūmi pāsāṇasakkhararahitā mudu subhā kāñcanarajaṭamaṇimayā sattaratanavālukākiṇṇā. Nīcātiṇāti indagopakapiṭṭhisadisavaṇṇehi nīcatiṇehi samannāgatā. Apparajāti paṃsurahitā. Yattha jahanti sokanti yattha paviṭṭhamattāva nissokā honti. Anāvakulāti na avakulā akhanimā upari ukkulavikulabhāvarahitā vā samasaṇṭhitā. Veḷuriyūpanīlāti veḷuriyena upanīlā tattha nāgabhavane veḷuriyamayā pasannasalilā nīlobhāsā anekavaṇṇakamaluppalasañchannā pokkharaṇīti attho. Catuddisanti pokkharaṇiyā catūsu disāsu. Pakkā cāti tasmiṃ ambavane ambarukkhā pakkaphalā ca aḍḍhapakkaphalā ca taruṇaphalā ca phullitāyevāti attho. Niccotukāti channampi utūnaṃ anurūpehi pupphaphalehi samannāgatāti.
Tesaṃ vanānaṃ naradeva majjhe
nivesanaṃ bhassarasannikāsaṃ
rajaṭaggaḷaṃ sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ
pabhāsati vijjurivantalikkhe.
Maṇimayā sovaṇṇamayā uḷārā
anekacittā sasataṃ sunimmitā
paripūrā kaññāhi alaṅkatāhi
sovaṇṇakāyūradharāhi rāja.
So saṅkhapālo taramānarūpo
pāsādamāruyha anomavaṇṇo
sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ
yatthassa bhariyā mahesī ahosi.
Ekā ca nārī taramānarūpā
ādāya veḷuriyamayaṃ mahagghaṃ
subhaṃ maṇiṃ jātimantūpapannaṃ
acoditā āsanamabbhihāsi.
Tato maṃ urago hatthe gahetvā
nisīdayī pamukhaāsanasmiṃ
idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu
bhavañhi me aññataro garūnaṃ.
Aññā ca nārī taramānarūpā
ādāya vāriṃ upasaṅkamitvā
pādāni pakkhālayi me janinda
bhariyāva bhattū patino piyassa.
Aparā ca nārī taramānarūpā
paggayha sovaṇṇamayāya cāṭiyā
anekasūpaṃ vividhaṃ viyañjanaṃ
upanāmayī bhatta manuññarūpaṃ.
Turiyehi maṃ bhārata bhuttabhattaṃ
upaṭṭhahuṃ bhattu mano viditvā
tatuttariṃ maṃ nipati mahantaṃ
dibbehi kāmehi anappakehīti.
Tattha nivesananti pāsādo. Bhassarasannikāsanti pabhassaradassanaṃ. Rajaṭaggaḷanti rajaṭadvārakavātaṃ. Maṇimayāti evarūpā tattha kūṭāgārā ca gabbhā ca. Paripūrāti saṃpuṇṇā. So saṅkhapāloti mahārāja ahaṃ evaṃ tasmiṃ nāgabhavanaṃ vaṇṇente taṃ daṭṭhukāmo ahosiṃ atha maṃ tattha netvā so saṅkhapālo hatthe gahetvā taramāno veḷuriyathambhehi sahassathambhaṃ pāsādaṃ āruyha yasmiṃ ṭhāne assa mahesī ahosi taṃ ṭhānaṃ netīti dīpeti. Ekā cāti mayi pāsādaṃ abhiruḷhe ekā itthī aññehipi maṇīhi jātimantehi Upetaṃ subhaṃ veḷuriyāsanaṃ tena nāgarājena avuttāva. Abbhihāsīti abhihari attharīti vuttaṃ hoti. Pamukhaāsanasminti pamukhāsanasmiṃ. Uttamāsane nisīdāpesīti attho. Garūnanti mātāpitūnaṃ me tvaṃ aññataroti evaṃ vatvā nisīdāpesi. Vividhaṃ viyañjananti vividhaṃ byañjanaṃ. Bhatta manuññarūpanti bhattaṃ manuññarūpaṃ. Bhāratāti rājānaṃ ālapati. Bhuttabhattanti katabhattakiccaṃ. Upaṭṭhahunti anekasatehi turiyehi gandhabbaṃ kurumānā upaṭṭhahiṃsu. Bhattu mano viditvāti attano patino cittaṃ jānitvā. Tatuttarinti tato gandhabbakaraṇato uttariṃ. Maṃ nipatīti so nāgarājā maṃ upasaṅkami. Mahantaṃ dibbehīti mahantehi uḷārehi dibbehi. Kāmehīti tehi ca na appakehi anappakehi.
Evaṃ upasaṅkamitvā ca pana gāthamāha
bhariyā mametā tisatā āḷāra
sabbattamajjhā padumuttarābhā
āḷāra etāsu te kāmakāro
dadāmi te tā paricārayassūti.
Tattha sabbattamajjhāti sabbā attamajjhā pāṇinā gahitappamāṇamajjhāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana sumajjhāti pāṭho. Padumuttarābhāti padumavaṇṇauttarābhā. Padumavaṇṇacchaviyoti attho. Paricārayassūti tā attano pādaparicārikā karohīti vatvā tīhi itthīsatehi saddhiṃ mahāsampattiṃ mayhaṃ adāsi.
Sohaṃ
saṃvaccharaṃ dibbarasānubhutvā
tadāssuhaṃ uttari paccabhāsiṃ
nāgassidaṃ kinti kathañca laddhaṃ
kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhaṃ.
Adhicca laddhaṃ pariṇāmajante
sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ
pucchāmi taṃ nāgarāje tamatthaṃ
kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhanti.
Tattha dibbarasānubhutvāti dibbe kāmaguṇarase anubhavitvā. Tadāssuhanti tadā assu ahaṃ. Nāgassidanti bhaddamukhassa saṅkhapālanāgarājassa idaṃ sampattijātaṃ. Kinti kiṃ nāma kammaṃ katvā laddhaṃ kathametaṃ vimānaseṭṭhaṃ tvaṃ ajjhagamāsīti iti naṃ ahaṃ pucchiṃ. Adhicca laddhanti ahetunā laddhaṃ. Pariṇāmajanteti kenaci tava atthāya pariṇāmitattā pariṇāmato jātaṃ. Sayaṃ katanti kārake pakkosāpetvā ratanāni datvā kāritanti.
Tato parā dvinnaṃpi vacanapaṭivacanagāthā ca
nādhicca laddhaṃ na pariṇāmajamme
na sayaṃ kataṃ napi devehi dinnaṃ
sakehi kammehi apāpakehi
puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ
kassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko
akkhāhi me nāgarāje tamatthaṃ
kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.
Rājā ahosiṃ magadhānamissaro
duyyodhano nāma mahānubhāvo
so itaraṃ jīvitaṃ saṃviditvā
asassataṃ vipariṇāmadhammaṃ.
Annañca pānañca pasannacitto
sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ
opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi
santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
Mālañca gandhañca vilepanañca
padīpayaṃ yānamupassayañca
acchādanaṃ sayanamathannapānaṃ
sakkacca dānāni adamha tattha.
Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ
tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko
teneva me laddhamidaṃ vimānaṃ
pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ.
Naccehi gītehi cupetarūpaṃ
ciraṭṭhitikaṃ na ca sassatāyaṃ
appānubhāvā taṃ mahānubhāvaṃ
tejassinaṃ hanti atejavanto
kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca
hatthatthamāgañchi vanibbakānaṃ.
Bhayaṃ nu te anvagataṃ mahantaṃ
tejo nu te anvagataṃ dantamūlaṃ
kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca
kilesamāpajji vanibbakānaṃ.
Na me bhayaṃ anvagataṃ mahantaṃ
tejo na sakkā mama tebhi hantuṃ
satañca dhammāni sukittitāni
samuddavelāva duraccayāni.
Cātuddasiṃ pañcadasiṃ āḷāra
uposathaṃ niccamupāvasāmi
athāgamuṃ soḷasa bhojaputtā
rajjuṃ gahetvāna daḷhañca pāsaṃ.
Bhetvāna nāsaṃ atikassa rajjuṃ
nayiṃsu maṃ samparigayha luddā
Etādisaṃ dukkhamahaṃ titikkhaṃ
uposathaṃ appaṭikopayanto.
Ekāyane taṃ pathe addasaṃsu
balena vaṇṇena cupetarūpaṃ
siriyā paññāya ca bhāvitosi
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Na puttahetu na dhanassa hetu
na āyuno cāpi āḷāra hetu
manussayoniṃ abhipatthayāno
tasmā parakkamma tapo karomi.
Tvaṃ lohitakkho vihatantaraṃso
alaṅkato kappitakesamassu
surosito lohitacandanena
gandhabbarājāva disā pabhāsasi.
Deviddhipattosi mahānubhāvo
sabbehi kāmehi samaṅgibhūto
pucchāmi taṃ nāgarāje tamatthaṃ
seyyo ito kena manussaloko.
Āḷāra nāññatra manussalokā
suddhi vā saṃvijjati saṃyamo vā
Ahañca laddhāna manussayoniṃ
kāhāmi jātimaraṇassa antaṃ.
Saṃvaccharo me vusito tavantike
annena pānena upaṭṭhitosmi
āmantayitvāna palemi nāga
cirappavuṭṭhosmi ahaṃ janinda.
Puttā ca dārā ca anujīvino ca
niccānusiṭṭhā upatiṭṭhate taṃ
kaccinu te nābhisaṃsittha koci
piyañhi me dassanaṃ tuyha āḷāra.
Yathāpi mātu ca pitu agāre
putto piyo paṭivihitova seyya
tatopi mayhaṃ idhameva seyyo
cittañhi te nāga mayi pasannaṃ.
Maṇi mamaṃ vijjati lohitaṅgo
dhanāharo maṇiratanaṃ uḷāraṃ
ādāya taṃ gaccha sakaṃ niketaṃ
laddhā dhanantaṃ maṇimossajassūti.
Tattha kinte vatanti kiṃ tava vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Opānabhūtanti catumahāpathe khatapokkharaṇī viya dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjitabbavibhavaṃ. Na ca sassatāyanti Ciraṭṭhitikaṃ samānaṃpi cetaṃ mayhaṃ sassataṃ na hotīti me katheti. Appānubhāvāti bhojaputte sandhāyāha. Hantīti aṭṭhasu ṭhānesu sūlehi vijjhantā kiṃkāraṇā haniṃsu. Kiṃ paṭiccāti kaṃ sandhāya tvaṃ tadā tesaṃ hatthatthaṃ āgañchi vasaṃ upagato. Vanibbakānanti bhojaputtā idha vanibbakāti vuttā. Tejo nu te anvagataṃ dantamūlanti kiṃ nu tava tejo bhojaputte disvā tadā bhayaṃ mahantaṃ anvagataṃ udāhu visaṃ dantamūlaṃ anvagataṃ. Kilesanti dukkhaṃ. Vanibbakānanti bhojaputtānaṃ santike bhojaputte nissāyāti attho. Tejo na sakkā mama tebhi hantunti mama visatejo aññassa tejena abhihantuṃpi na sakkā tesaṃ. Satanti buddhādīnaṃ. Dhammānīti sīlasamādhipaññākhanti- anuddayāmettābhāvanāsaṅkhātāni dhammāni. Sukittitānīti suvaṇṇitāni sukathitāni. Kinti katvā. Samuddavelāva duraccayānīti tehi samuddavelā viya sappurisehi jīvitatthaṃpi duraccayānīti vaṇṇitāni tasmā ahaṃ sīlabhedabhayena khantimettāsamannāgato hutvā mama kopassa sīlavelantaṃ atikkamituṃ na adāsinti āha. Imissā pana saṅkhapāladhammadesanāya dasapi pāramiyo labbhanti. Tadā hi mahāsattena sarīrassa pariccattabhāvo dānapāramī nāma hoti. Tathārūpenapi visatejena sīlassa abhinnatā sīlapāramī. Nāgabhavanato nikkhamitvā samaṇadhammakaraṇaṃ nekkhammapāramī. Idañcīdañca kātuṃ vaṭṭatīti saṃvidahanaṃ paññāpāramī. Adhivāsanaviriyaṃ viriyapāramī. Adhivāsanakhanti khantipāramī. Saccasamādānaṃ saccapāramī. Mama sīlaṃ na bhindissāmīti Adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramī. Anuddayabhāvo mettāpāramī. Vedanāya majjhattabhāvo upekkhāpāramī. Athāgamunti athekadivasaṃ vammikamatthake nipannaṃ disvā soḷasa bhojaputtā khararajjuñca daḷhapāsañca sūlāni ca gahetvā mama santikaṃ āgatā. Bhetvānāti mama sarīraṃ aṭṭhasu ṭhānesu bhinditvā kaṇṭakalatā pavesetvā. Nāsaṃ atikassa rajjunti thokaṃ gantvā sīsaṃ me olambantaṃ disvā mahāmagge nipajjāpetvā puna nāsaṃpi me bhinditvā vivaṭṭarajjuṃ atikassa kājakoṭiyaṃ laggetvā samantato pariggahetvā maṃ nayiṃsu. Addasaṃsūti samma saṅkhapāla te bhojaputtā ekāyane ekagamane jaṅghapadikamagge taṃ balena vaṇṇena ca upetarūpaṃ passiṃsu tvaṃ pana issariyasobhaggasiriyā ca paññāya ca bhāvito vaḍḍhito so tvaṃ evarūpo samāno kimatthaṃ tapaṃ karosi kiṃ icchanto uposathavāsaṃ upavasasi sīlaṃ rakkhasi. Addasāsintipi pāṭho. Ahaṃ ekāyane mahāmagge taṃ addasinti attho. Abhipatthayānoti patthento. Tasmāti yasmā manussayoniṃ patthemi tasmā viriyena parakkamitvā tapokammaṃ karomīti. Surositoti suanulitto. Itoti imamhā nāgabhavanā manussaloko kena uttaritaro. Suddhīti maggaphalanibbānasaṅkhātā visuddhi. Saṃyamoti sīlaṃ. Idaṃ so manussalokeyeva buddhapaccekabuddhānaṃ uppattiṃ sandhāyāha. Kāhāmīti attano appaṭisandhikabhāvaṃ karonto jātijarāmaraṇassa antaṃ karissāmīti. Evaṃ mahārāja so saṅkhapālo manussalokaṃ vaṇṇesīti. Saṃvaccharo meti evaṃ mahārāja Tasmiṃ manussalokaṃ vaṇṇente ahaṃ pabbajjāya sinehaṃ katvā etadavocaṃ. Tattha upaṭṭhitosmīti annapānena ceva dibbehi ca kāmaguṇehi pariciṇṇo mānito. Palemīti saremi gacchāmi. Cirappavuṭṭhosmīti ahaṃ manussalokato cirappavuṭṭho. Nābhisaṃsitthāti kacci nukho mama puttādīsu koci taṃ na akkosi na paribhāsasīti pucchati. Nābhisajjethātipi pāṭho. Na kopesīti attho. Paṭivihitoti paṭijaggito. Maṇi mamanti sace samma āḷāra gacchasiyeva evaṃ sante mama lohitaṅgo dhanāharaṇo sabbakāmadado maṇi saṃvijjati taṃ āḷāra maṇiratanaṃ ādāya tava gehaṃ gaccha tattha imassānubhāvena yāvadicchakaṃ dhanaṃ laddhā puna imaṃ maṇiratanaṃ ossajassu ossajanto ca aññattha anossajitvā attano udakacāṭiyaṃ ossajeyyāsīti vatvā mayhaṃ maṇiratanaṃ upanesīti vadati.
Evaṃ vatvā athāhaṃ mahārāja nāgarājānaṃ etadavocaṃ samma nāhaṃ dhanenatthiko pabbajituṃ pana icchāmīti pabbajitaparikkhāraṃ yācitvā teneva saddhiṃ nāgabhavanato nikkhamitvā taṃ nivattetvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitoti vatvā rañño dhammakathaṃ kathento gāthādvayamāha
diṭṭhā mayā mānusikāpi kāmā
asassatā vipariṇāmadhammā
ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā
saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja.
Dumapphalāneva patanti mānavā
daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā
etaṃpi disvā pabbajitomhi rāja
apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti.
Tattha saddhāyāti kammañca phalañca nibbānañca saddahitvā. Dumapphalānevāti yathā rukkhaphalāni pakkānipi apakkānipi patanti tathāpi daharā ca vuḍḍhā patanti. Apaṇṇakanti aviruddhaṃ niyyānikaṃ. Sāmaññameva seyyoti pabbajjāva uttamāti pabbajjāya guṇaṃ disvā pabbajitomhi mahārājāti.
Taṃ sutvā rājā anantaraṃ gāthamāha
addhā have sevitabbā sapaññā
bahussutā ye bahuṭhānacintino
nāgañca sutvāna tuvañca āḷāra
kāhāmi puññāni anappakānīti.
Tattha ye bahuṭhānacintinoti ye bahūni kāraṇāni jānanti. Nāgañcāti tathā appamādavihārīnaṃ nāgarājānañca tvañca vacanaṃ sutvā.
Athassa ussāhaṃ janento tāpaso osānagāthamāha
addhā have sevitabbā sapaññā
bahussutā ye bahuṭhānacintino
Nāgañca sutvāna mamañca rāja
karohi puññāni anappakānīti.
Evaṃ so rañño dhammaṃ desetvā tattheva cattāro vassānamāse vasitvā puna himavantaṃ gantvā yāvajīvaṃ cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpagato ahosi. Saṅkhapālopi yāvajīvaṃ uposathavāsaṃ vasitvā rājā ca dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsūti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā pitā tāpaso kassapo ahosi bārāṇasirājā ānando āḷāro sārīputto saṅkhapālo pana ahameva sammāsambuddhoti.
Saṅkhapālajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗