สังกิจจชาดก
ว่าด้วยสังกิจจฤาษีแสดงธรรมและอธรรมแก่พระเจ้าพรหมทัตต์
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๙๐ · บรรทัด ๕๙๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๔
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ในชีวกัมพวนาราม ทรงพระปรารภปิตุฆาตกรรม ของพระเจ้าอชาตศัตรู จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีพระดำรัสเริ่มต้นว่า ทิสฺวา นิสินฺนํ ราชานํ ดังนี้.
ความพิสดารว่า พระเจ้าอชาตศัตรูนั้น อาศัยพระเทวทัต ได้ให้ปลงพระชนม์พระบิดาตามคำของพระเทวทัตแล้ว ได้ทรงสดับว่า พระเทวทัตมีบริษัทแตกกัน ในกาลที่สุดแห่งการทำลายสงฆ์ เมื่อมีโรคเกิดขึ้น จึงคิดว่าเราจักยังพระตถาคตเจ้าให้ยกโทษให้แก่เรา ดังนี้แล้ว จึงไปสู่กรุงสาวัตถีด้วยเตียงคานหาม ถูกแผ่นดินสูบที่ใกล้ประตูพระเชตวันมหาวิหาร จึงทรงรำพึงว่าพระเทวทัตเป็นปฏิปักษ์ต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เข้าไปสู่แผ่นดินมีอเวจีมหานรกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า แม้ตัวเรา ได้ให้ปลงพระชนม์พระบิดา ผู้เป็นพระธรรมราชาตั้งอยู่ในธรรม ก็เพราะอาศัยพระเทวทัตนั้น ก็ตัวเราจักถูกแผ่นดินสูบหรือไม่หนอ ดังนี้แล้ว จึงกลัว ไม่ได้ความสบายใจในสิริราชสมบัติทรงคิดว่า เราจักนอนหลับสักหน่อย พอจะเคลิ้มหลับเท่านั้น ก็ปรากฏคล้ายกับว่า นายนิรยบาล มาผลักให้ตกไปในแผ่นดินเหล็กหนา ๙ โยชน์ แล้วทิ่มแทงด้วยหลาวเหล็ก หรือมีอาการคล้ายกับว่าถูกสุนัขทั้งหลายแทะเนื้อกินอยู่จึงทรงเปล่งพระสุรเสียงด้วยสำเนียงอันน่ากลัวแล้ว เสด็จลุกขึ้น.
ครั้นในวันต่อมา เมื่อวันเพ็ญแห่งเดือนที่ ๔ ซึ่งเป็นที่เบ่งบานแห่งดอกโกมุท (คือวันเพ็ญกัตติกมาส) พระเจ้าอชาตศัตรูมีหมู่อำมาตย์แวดล้อมแล้ว ทอดพระเนตรเห็นอิสริยยศของพระองค์ จึงทรงดำริว่า อิสริยยศแห่งพระบิดาของเรายิ่งใหญ่กว่านี้ เราสั่งให้ปลงพระชนม์พระองค์ผู้เป็นธรรมราชาชื่อเห็นปานนั้นเสีย เพราะอาศัยพระเทวทัต. เมื่อพระองค์ทรงดำริอยู่อย่างนี้นั่นแหละ ความเร่าร้อนก็บังเกิดขึ้นในพระวรกายแล้ว พระสุรีระทุกส่วนก็ชุ่มไปด้วยเหงื่อ. ในลำดับนั้น ท้าวเธอจึงทรงดำริว่า ใครหนอแล จักสามารถบรรเทาภัยอันนี้ของเราได้ ดังนี้แล้ว ทรงทราบว่า บุคคลอื่นเว้นพระทศพลเสียแล้ว ย่อมไม่มี จึงทรงดำริว่า เราเป็นผู้มีความผิดอย่างใหญ่หลวงต่อพระตถาคตเจ้า ใครเล่าหนอ จักพาเราไปเฝ้าพระองค์ได้ ทรงกำหนดมั่นหมายว่าใครอื่นนอกจากหมอชีวก เป็นไม่มีแน่ ทรงถือเอาการตกลงพระทัยนั้น ทรงทำอุบายที่จะเสด็จไป เปล่งอุทานว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ราตรีค่ำคืนนี้มีดวงจันทร์แจ่มกระจ่างน่ารื่นรมย์เสียจริง ๆ หนอ แล้วตรัสว่า วันนี้เราควรไปหาสมณะหรือพราหมณ์ที่ไหนดีหนอ เมื่อเสวกามาตย์ผู้เป็นสาวกของท่านปูรณกัสสปะเป็นต้น กล่าวพรรณนาคุณของครูทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปะเป็นต้นให้สดับ ก็ไม่ทรงเธอถ้อยคำของคนเหล่านั้น กลับตรัสถามถึงหมอชีวก ถึงหมอชีวกนั้นก็กล่าวสรรเสริญพระคุณของพระตถาคตเจ้าก่อนแล้ว กราบทูลว่าพระองค์ผู้ประเสริฐ จงเสด็จไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นเถิด ดังนี้พระองค์จึงตรัสสั่งให้ตระเตรียมยานพาหนะ คือช้างแล้วเสด็จไปยังชีวกัมพวันเข้าไปเฝ้าพระตถาคตเจ้าพระองค์นั้น ถวายบังคมแล้ว ทรงได้รับการปฏิสันถารจากพระตถาคตเจ้าแล้ว จึงทูลถามถึงสามัญญผลอัน จะพึงเห็นด้วยตนเอง ได้ทรงสดับพระธรรมเทศนาว่าด้วยสามัญญผลอันไพเราะของพระตถาคตเจ้าแล้วในเวลาจบการแสดงสามัญญผลสูตร ได้ทรงประกาศพระองค์เป็นอุบาสกให้พระตถาคตเจ้าทรงอดโทษแล้ว จึงเสด็จกลับไป. จำเดิมแต่นั้นมา ท้าวเธอก็ทรงถวายทาน รักษาศีล ทรงทำการสมาคมกับพระตถาคต ทรงสดับธรรมกถาอันไพเราะ เพราะได้คบกับกัลยาณมิตร จึงทรงละความหวาดกลัวเสียได้โลมชาติชูชันหวั่นไหวก็หายไป กลับได้แต่ความสบายพระทัย สำเร็จพระอิริยาบถทั้ง ๔ ด้วยความสุขสำราญ.
ครั้นต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายพากันสนทนาในโรงธรรมสภาว่าแน่ะอาวุโสทั้งหลาย พระเจ้าอชาตศัตรูทรงทำปิตุฆาตกรรมแล้ว ทรงสะดุ้งหวาดกลัวต่อภัย ไม่ได้ความสบายพระทัยเพราะอาศัยสิริราชสมบัติ ทรงเสวยแต่ความทุกข์ในทุก ๆ อิริยาบถ บัดนี้ท้าวเธอมาอาศัยพระตถาคตเจ้า กลับหายสะดุ้งกลัวได้ เพราะการสมาคมกับกัลยาณมิตร จึงได้เสวยความสุขในอิสริยสมบัติ. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทบแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าอชาตศัตรูกระทำปิตุฆาตกรรมแล้ว อยู่เป็นสุขสบาย เพราะอาศัยเราตถาคตแต่เฉพาะในบัดนี้เท่านั้นก็หาไม่ ถึงในกาลก่อน เธอก็ทำปิตุฆาตกรรมแล้ว อยู่อย่างเป็นสุขสบาย เพราะอาศัยเราเหมือนกัน ดังนี้แล้ว ทรงชักนำอดีตนิทานมาตรัสว่า
ในอดีตกาล พระเจ้าพรทมทัตเสวยราชสมบัติในเมืองพาราณสีมีพระโอรสทรงพระนามว่า พรหมทัตตกุมาร ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ถือปฏิสนธิในเรือนของปุโรหิต. เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเกิดแล้ว มารดาบิดาได้ตั้งชื่อว่า สังกิจจกุมาร. พรหมทัตตกุมารและสังกิจจกุมารแม้ทั้งสองนั้นเจริญเติบโตด้วยกันมาในราชนิเวศน์. ทั้งสองคนได้เป็นสหายกัน ครั้นเจริญวัยจึงได้พากันไปเรียนศิลปะยังกรุงตักกศิลา เรียนศิลปะทั้งหมดจบแล้วจึงกลับมา. อยู่ต่อมา พระราชาทรงพระราชทานฐานันดรศักดิ์ที่อุปราชแก่พระโอรส. แม้พระโพธิสัตว์ ก็ได้อยู่ในสำนักท่านอุปราชเหมือนกัน. ภายหลังต่อมา ท่านอุปราช ได้ทอดพระเนตรเห็นอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ของพระบิดา ผู้เสด็จประพาสเล่นในพระอุทยาน ก็บังเกิดความโลภในราชสมบัตินั้นขึ้น จึงทรงดำริวางแผนว่า พระบิดาของเราก็เหมือนกับพระภาดาของเรา ถ้าเราจะรออยู่จนพระบิดานี้สวรรคต เราก็จักได้ราชสมบัติ เมื่อเวลาแก่ ราชสมบัติที่เราได้ในเวลาแก่นั้นจะมีประโยชน์อะไร เราจักให้ปลงพระชนม์พระบิดาเสียแล้ว จึงยึดเอาราชสมบัติ ดังนี้แล้วบอกเนื้อความนั้นให้พระโพธิสัตว์ทราบ. พระโพธิสัตว์จึงทูลห้ามว่า ข้าแต่ท่านสหาย ธรรมดาว่าปิตุฆาตกรรมเป็นกรรมหนัก เป็นทางแห่งนรก ใคร ๆ ไม่อาจจะทำกรรมอันนี้ได้ ขอพระองค์อย่าได้ทรงการทำเลย. ท่านอุปราชนั้น ตรัสอุบายวิธีนั้นบ่อย ๆ เข้า ก็ถูกพระโพธิสัตว์ทูลทัดทานไว้ถึง ๓ ครั้ง จึงเปลี่ยนไปปรึกษากับพวกคนรับใช้ใกล้ชิด. คนเหล่านั้น ทูลรับรองแล้ว ก็คอยมองหาอุบายที่จะลอบปลงพระชนม์พระราชา. พระโพธิสัตว์ทราบถึงพฤติการณ์นั้นจึงได้แต่คิดว่า เราจักไม่อยู่ร่วมเป็นอันเดียวกับคนพาลนี้เด็ดขาด ดังนี้แล้ว จึงมิได้อำลามารดาบิดาเลย ออกไปทางประตูใหญ่แล้วเข้าไปยังป่าหิมวันต์ บวชเป็นฤาษี บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้บังเกิดขึ้นแล้วมีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหาร เป็นอยู่อย่างผาสุก. ในขณะเดียวกันนั้นทางฝ่ายพระราชกุมารก็ใช้ให้ตนฆ่าพระบิดาแล้ว เสวยอิสริยยศอันยิ่งใหญ่.
พวกกุลบุตรทั้งหลายเป็นอันมาก พอทราบข่าวว่า สังกิจจกุมารบวชเป็นฤาษีแล้ว จึงพากันออกบวชในสำนักแห่งสังกิจจดาบสนั้น. พระสังกิจจฤาษีนั้น มีหมู่ฤๅษีเป็นอันมากแวดล้อมแล้ว อยู่ในหิมวันตประเทศนั้น . แม้ดาบสทั้งหมด ก็พลอยได้สมบัติด้วยเหมือนกัน. ฝ่ายพระราชา ครั้นให้คนฆ่าพระบิดาแล้ว ก็เสวยความสุขสบายในราชสมบัติตลอดกาลเวลามีประมาณเล็กน้อยเท่านั้นต่อแต่นั้นมาก็สะดุ้งหวาดกลัวไม่ได้ความสบายพระทัย ได้เป็นเหมือนถึงกรรมกรณ์ในนรก. ท้าวเธอทรงระลึกถึงพระโพธิสัตว์แล้ว ทรงดำริว่า สหายของเราได้ห้ามปรามแล้วว่า ปิตุฆาตกรรมเป็นกรรมอันหนักมาก เมื่อเขาไม่สามารถจะให้เราเชื่อถือถ้อยคำของตนได้ จึงแสดงตนให้หมดโทษแล้วหลบไปเสีย ถ้าเขาจักอยู่ในที่นี้ไซร้ คงจักไม่ยอมให้เรากระทำปิตุฆาตกรรมเป็นแน่ พึงนำภัยแม้นี้ของเราไปเสีย เดี๋ยวนี้เขาอยู่ในที่ไหนหนอ ถ้าเรารู้ที่อยู่ของเขาก็จะได้ให้คนไปเรียกมา ใครกันหนอ จะพึงบอกที่อยู่ของเขาให้แก่เราได้. ตั้งแต่บัดนั้นมา ท้าวเธอก็ตรัสสรรเสริญคุณของพระโพธิสัตว์แต่อย่างเดียว ทั้งภายใน. พระราชวังและในราชสภา. ครั้นกาลล่วงไปนานแล้วอย่างนั้น พระโพธิสัตว์นั้นจึงคิดว่า พระราชาทรงระลึกถึงเรา เราควรไปในราชสำนักนั้นแล้วแสดงธรรมแก่ท้าวเธอ ทำท้าวเธอให้หายหวาดกลัว ดังนี้แล้วอยู่ในหิมวันต์ได้ ๕๐ ปีมีพระดาบส ๕๐๐ เป็นบริวาร พากันมาโดยทางอากาศ ลงในอุทยานชื่อทายปัสสะ มีหมู่ฤาษีเป็นบริวารนั่งอยู่ ณ แผ่นศิลา. คนเฝ้าสวนเห็นหมู่ฤาษีนั้นจึงถามว่า ท่านผู้เจริญขอรับ ก็ท่านผู้เป็นศาสดาของคณะมีนามว่ากระไรพอเขาได้ฟังว่า ชื่อว่า สังกิจจบัณฑิต ดังนี้ แม้ตัวเขาเองก็จำได้ จึงได้เรียนให้ทราบว่า ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรออยู่ในที่นี้จนกว่าข้าพเจ้าจะทูลเชิญพระราชาให้เสด็จมา พระราชาของพวกข้าพเจ้า ทรงมีพระประสงค์จะพบพระคุณเจ้า ดังนี้ ไหว้แล้วจึงรีบเข้าไปยังพระราชวัง กราบทูลแด่พระราชาว่า พระโพธิสัตว์นั้นมาแล้ว. พระราชาเสด็จไปยังสำนักของพระโพธิสัตว์นั้น ทรงกระทำสักการะบูชาอันเหมาะสมที่พระองค์จะพึงทำถวายแล้ว จึงตรัสถามปัญหา. พระศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ลำดับนั้น คนเฝ้าสวนเห็นพระเจ้าพรหมทัต ผู้เป็นจอมทัพประทับนั่งอยู่ ได้กราบทูลท้าวเธอว่า พระสังกิจจฤๅษีที่พระองค์ทรงพระกรุณา ซึ่งยกย่อง กันว่า ได้ดีแล้วในหมู่ฤๅษีทั้งหลาย มาถึงแล้ว ขอเชิญ พระองค์รีบเสด็จออกไปพบท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่โดยเร็วเถิด ก็ลำดับนั้น พระราชาผู้จอมทัพ อัน หมู่มิตรและอำมาตย์แวดล้อมแล้ว เสด็จขึ้นรถอันเทียม ด้วยม้าอาชาไนยรีบเสด็จไป พระราชาผู้ทรงบำรุง แว่นแคว้นของชาวกาสีให้เจริญ ทรงเปลื้องเครื่อง ราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างคือ พัดวาลวีชนี อุณหิส พระ ขรรค์ เศวตฉัตร และฉลองพระบาท ทรงเก็บวาง ไว้แล้ว เสด็จลงจากรถ ทรงดำเนินเข้าไปหาท่าน สังกิจจฤาษี ผู้นั่งอยู่ในพระราชอุทยานอันมีนามว่า ทายปัสสะ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้วก็ทรงบันเทิงอยู่กับ ฤาษี ครั้น ทรงสนทนาปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไป แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นประทับ นั่งแล้ว ลำดับนั้น ได้ทรงสำคัญกาลอยู่ แต่นั้นทรง ปฏิบัติ เพื่อจะตรัสถามถึงกรรมอันเป็นบาป จึงตรัสว่า ข้าพเจ้าขอถามท่านสังกิจจฤาษี ผู้ได้รับยกย่องว่า ได้ ดีแล้วในหมู่ฤาษีทั้งหลาย อันหมู่ฤาษีทั้งหลายห้อม ล้อมนั่งอยู่ ในทายปัสสะอุทยานว่า นรชนผู้ประพฤติ ล่วงธรรม (เหมือน) ข้าพเจ้าประพฤติล่วงธรรมแล้ว จะไปสู่คติอะไรในปรโลก ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอได้ โปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทิสฺวา ความว่า พระศาสดาตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คนเฝ้าสวนนั้นเห็นพระราชาประทับนั่งในราชสภา จึงกราบทูลให้พระองค์ได้ทรงทราบแล้ว. บทว่า ยสฺสาสิ ความว่า กราบทูลให้ทรงทราบถึงผู้ที่พระองค์ทรงรำพันถึง. บทว่า ยสฺสาสิ ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์ทรงเอ็นดู มีพระหฤทัยอ่อนโยนแก่ท่านผู้ใด อธิบายว่าพระองค์ทรงรำพันถึงคุณของท่านผู้ใดอยู่เนือง ๆ ท่านผู้นั้น คือ สังกิจจฤาษีนี้ที่ยกย่องกันว่า เป็นผู้ได้ดีแล้วในหมู่ฤาษีทั้งหลาย มาถึงแล้วโดยลำดับ มีหมู่ฤาษีห้อมล้อมนั่งอยู่บนแผ่นศิลา ในพระราชอุทยานของพระองค์ ดูงดงามเปรียบปานรูปทองคำ ฉะนั้น. บทว่า ตรมานรูโป ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ธรรมดาว่า บรรพชิตทั้งหลาย เป็นผู้ไม่คลุกคลีในตระกูล หรือว่าในหมู่คณะ เมื่อพระองค์เสด็จไปยังมิทันได้ถึง ก็เกรงว่าจะหลีกไปเสียก่อนเพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงรีบเสด็จออกไปพบท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เพราะท่านแสวงหาคุณมีศีลเป็นต้นอันใหญ่ยิ่ง. บทว่า ตโต ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระองค์นั้น พอได้ทรงสดับถ้อยคำของคนเฝ้าสวนนั้นแล้ว ก็ทรงรีบร้อนเสด็จไปในลำดับแห่งคำกราบทูลของตนเฝ้าสวนนั้นทันที. บทว่า นิกฺขิปฺป ความว่า ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้น พอเสด็จถึงประตูพระราชอุทยานก็ทรงฉุกคิดขึ้นว่า ธรรมดาว่า บรรพชิตทั้งหลาย เป็นผู้ตั้งอยู่ในฐานะที่ควรเคารพ เราไม่ควรไปยังสำนักของท่านสังกิจจดาบส ด้วยทั้งเพศที่สูงสุด ท้าวเธอจึงได้นำออกเสียซึ่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างเหล่านั้น คือ พัดวาลวีชนี มีด้ามเป็นทองคำประดับด้วยแก้วมณี ๑ แผ่นอุณหิสที่ทำด้วยทองคำ ๑ พระขรรค์มงคลที่หุ้มห่อไว้ดีแล้ว ๑ เศวตฉัตร ๑ฉลองพระบาททองคำ ๑ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทรงเปลื้องแล้ว. บทว่า ปฏิจฺฉทํ ความว่า ทรงเก็บเครื่องราชกกุธภัณฑ์นั้นนั่นแลเสีย คือ ทรงมอบไว้ในมือของผู้รักษาเรือนคลัง. บทว่า ทายปสฺสสฺมึ ได้แก่ ในอุทยานอันมีชื่ออย่างนั้น. บทว่า อถ กาลํ อมญฺถ ความว่า ลำดับนั้น พระองค์ทรงทราบว่า บัดนี้เป็นเวลาที่จะถามปัญหาได้ แต่ในบาลีว่า ยถาถาลํ ดังนี้อธิบายว่า พระองค์ทรงสำคัญการถามปัญหา โดยสมควรแก่กาลที่พระองค์เสด็จมาแล้ว. บทว่า ปฏิปชฺชถ คือ ปฏิบัติแล้ว . บทว่า เปจฺจ ความว่าละไปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ละไปแล้วนั้นเป็นชื่อของปรโลก เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายถึงปรโลก. บทว่า มยา ความว่า พระราชาตรัสถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ประพฤติล่วงสุจริตธรรมแล้ว คือได้กระทำปิตุฆาตกรรมแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิดว่า บุคคลผู้ฆ่าบิดาย่อมไปสูคติอะไร คือ ย่อมไหม้ในนรกขุมไหน.
พระโพธิสัตว์ ได้สดับคำนั้นแล้วจึงทูลว่า ขอถวายพระพร ถ้าอย่างนั้น ขอพระองค์จงตั้งพระทัยสดับเถิด แล้วจึงได้ถวายโอวาทเป็นอันดับแรก.
พระศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
สังกิจจฤาษี ได้กล่าวตอบพระราชา ผู้ทรงบำรุง แว่นแคว้นของชาวกาสีให้เจริญ ประทับนั่งอยู่ในทายปัสสะอุทยานว่า ขอถวายพระพร ขอมหาบพิตรทรง ฟังอาตมภาพ ถ้าเมื่อบุคคลเว้นทางผิด ทำตามคำของ บุคคลผู้บอกกทางถูกให้ โจรผู้เป็นดุจเสี้ยนหนาม ก็ไม่ พึงพบหน้าของบุคคลนั้น. เมื่อบุคคลปฏิบัติอธรรม แต่ ถ้ากระทำตามคำของบุคคลผู้พร่ำสอนธรรม บุคคล นั้นไม่พึงไปสู่ทุคติเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฺปเถน ได้แก่ หนทางที่พวกโจรซ่องสุมกันอยู่. บทว่า มคฺคมนุสาสติ ความว่า บอกหนทางอันเกษมให้. บทว่า นาสฺส มคฺเคยฺย กณฺฏโก ความว่า หนามคือพวกโจร ไม่พึงเห็นหน้าของบุรุษผู้ทำตามโอวาทนั้นตามหนทางเลย. บทว่า โย ธมฺมํ คือผู้บอกสุจริตธรรมให้. บทว่า น โส ความว่า บุรุษนั้นไม่พึงถึงทุคติชนิดต่าง ๆ มีนรกเป็นต้น ดูก่อนมหาบพิตร จริงอยู่ อธรรมเป็นเช่นกับหนทางที่ผิด สุจริตธรรมเป็นเช่นกับหนทางอันเกษม ก็พระองค์ เมื่อกาลก่อนได้รับสั่งแก่อาตมภาพว่า เราจักปลงพระชนม์พระบิดาแล้ว จักเป็นพระราชาเองถึงถูกอาตมภาพคัดค้านห้ามไว้แล้ว ก็มิได้เชื่อถ้อยฟังคำของอาตมภาพเลย ฆ่าพระบิดาแล้ว ทรงเศร้าโศกอยู่ในบัดนี้ ธรรมดาว่า บุคคลผู้ไม่ทำตามโอวาทของบัณฑิตทั้งหลาย ก็เหมือนบุคคลผู้ดำเนินไปในหนทางที่มีโจร ย่อมถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวงแล.
พระโพธิสัตว์ ครั้นได้ถวายโอวาทแด่พระราชาพระองค์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะแสดงธรรมชั้นสูงขึ้นไป จึงทูลว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๑๖๕–๑๙๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัฏฐินิบาตชาดก ๑๗๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๗๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Saṃkiccajātakaṃ
disvā nisinnaṃ rājānanti idaṃ satthā jīvakambavane viharanto ajātasattussa pitughāṭakammaṃ ārabbha kathesi.
So hi devadattaṃ nissāya tassa vacanena pitaraṃ ghāṭāpetvā devadattassa saṅghabhedāvasāne bhinnaparisassa roge uppanne tathāgataṃ khamāpessāmīti mañcasivikāya sāvatthiṃ gacchantassa jetavanadvāre paṭhaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ sutvā devadatto sammāsambuddhassa paṭipakkho hutvā paṭhaviṃ pavisitvā avīciparāyano jāto mayāpi taṃ nissāya pitā dhammiko dhammarājā ghāṭito ahaṃpi nukho paṭhaviṃ pavisissāmīti Bhīto rajjasiriyā cittassādaṃ na labhi thokaṃ niddāyissāmīti niddaṃ upagatamattova navayojanabahalāya ayapaṭhaviyaṃ pātetvā ayasūlehi koṭṭiyamāno viya sunakhehi luñcitvā khajjamāno viya bheravaravena viravanto uṭṭhāti.
Athekadivasaṃ komudiyā cātumāsiniyā amaccagaṇaparivuto attano yasaṃ olokento mama pitu yaso ito mahantataro tathārūpaṃ nāmāhaṃ dhammarājānaṃ devadattaṃ nissāya ghāṭesinti cintesi. Tassevaṃ cintentasseva kāye dāho uppajji sakalasarīraṃ sedatintaṃ hoti. Tato ko nukho me imaṃ bhayaṃ vinodetuṃ sakkhissatīti cintetvā ṭhapetvā dasabalaṃ añño natthīti ñatvā ahaṃ tathāgatassa mahāparādho ko nukho maṃ netvā dassessatīti cintento na añño koci aññatra jīvikāti sallakkhetvā tassa gahetvā gamanūpāyaṃ karonto ramaṇīyā vata bho dosinā rattīti udānaṃ udānetvā kinnukhvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāmāti vatvā pūraṇasāvakādīhi pūraṇādīnaṃ guṇe kathite tesaṃ vacanaṃ anādayitvā jīvakaṃ paṭipucchitvā tena tathāgatassa guṇaṃ kathetvā taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatīti vutto hatthinā yānāni kappāpetvā jīvakambavanaṃ gantvā taṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā vanditvā tathāgatena katapaṭisanthāro sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ pucchitvā tathāgatassa madhuraṃ sāmaññaphaladhammadesanaṃ sutvā suttapariyosāne upāsakattaṃ paṭivedetvā Tathāgataṃ khamāpetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya dānaṃ dento sīlaṃ rakkhanto tathāgatena saddhiṃ saṃsaggaṃ katvā madhuradhammakathaṃ suṇanto kalyāṇasaṃsaggena pahīnabhayo vigatalomahaṃso hutvā cittassādaṃ paṭilabhitvā sukhena cattāro iriyāpathe kappesi.
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso ajātasattu pitughāṭakammaṃ katvā bhayappatto ahosi rajjasiriṃ nissāya cittassādaṃ alabhanto sabbairiyāpathesu dukkhaṃ anubhoti so dāni tathāgataṃ āgamma kalyāṇasaṃsaggena vigatabhayo issariyasukhaṃ anubhotīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepesa pitughāṭakammaṃ katvā maṃ nissāya sukhaṃ sayīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rajjaṃ kārento brahmadattakumāraṃ nāma puttaṃ paṭilabhi. Tadā bodhisatto purohitassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātassevassa saṃkiccakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi rājanivesane ekatova vaḍḍhiṃsu. Aññamaññaṃ sahāyakā hutvā vayappattā takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgamiṃsu. Atha rājā puttassa uparajjaṃ adāsi. Bodhisattopi uparājasseva santike ahosi. Athekadivasaṃ uparājā pitu uyyānakīḷaṃ gacchantassa mahantaṃ yasaṃ disvā tasmiṃ lobhaṃ uppādetvā mayhaṃ pitā mama bhātikasadiso sace etassa maraṇaṃ olokessāmi mahallakakāle rajjaṃ labhissāmi tadā laddhenapi rajjena ko attho pitaraṃ Māretvā rajjaṃ gaṇhissāmīti cintetvā bodhisattassa tamatthaṃ ārocesi. Bodhisatto samma pitughāṭakammaṃ nāma bhāriyaṃ nirayamaggo na sakkā etaṃ kātuṃ mā karīti paṭibāhi. So punappunaṃpi kathetvā yāvatatiyaṃ tena paṭibāhito pādamūlikehi saddhiṃ mantesi. Te sampaṭicchitvā rañño maraṇūpāyaṃ vīmaṃsiṃsu. Bodhisatto taṃ pavuttiṃ ñatvā nāhaṃ etehi saddhiṃ ekako bhavissāmīti mātāpitaro anāpucchitvāva aggadvārena nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro vihāsi. Rājakumāropi tasmiṃ khaṇe pitaraṃ mārāpetvā mahantaṃ yasaṃ anubhavi.
Saṃkiccakumāro kira isipabbajjaṃ pabbajitoti sutvā bahū kulaputtā nikkhamitvā tassa santike pabbajiṃsu. So mahatā isigaṇena parivuto tattha vasi. Sabbepi samāpattilābhinoyeva. Rājāpi pitaraṃ māretvā appamattakaṃyeva kālaṃ rajjasukhaṃ anubhavitvā tato paṭṭhāya bhīto cittassādaṃ alabhanto niraye kammakaraṇappatto viya ahosi. So bodhisattaṃ anussaritvā sahāyo me pitughāṭakammaṃ bhāriyanti paṭisedhetvā maṃ attano kathaṃ gāhāpetuṃ asakkonto attānaṃ niddosaṃ katvā palāyi sace so idhābhavissa na me pitughāṭakammaṃ kātuṃ adassa idaṃpi me bhayaṃ hareyya kahaṃ nukho so etarahi viharati sace tassa vasanaṭṭhānaṃ jāneyyaṃ pakkosāpeyyaṃ ko nukho me etassa vasanaṭṭhānaṃ āroceyyāti cintesi. So tato paṭṭhāya antepure ca rājasabhāya ca Bodhisattasseva vaṇṇaṃ bhāsati. Evaṃ addhāne gate so bodhisatto rājā maṃ sarati mayā tattha gantvā tassa dhammaṃ desetvā taṃ nibbhayaṃ katvā gantuṃ vaṭṭatīti cintetvā paṇṇāsavassāni himavante vasitvā pañcasatatāpasaparivuto ākāsenāgantvā dāyapasse nāmuyyāne otaritvā isigaṇaparivuto silāpaṭṭe nisīdi. Uyyānapālo taṃ disvā bhante gaṇasatthā ko nāmāti pucchitvā saṃkiccapaṇḍito nāmāti ca sutvā sayaṃpi sañjānitvā bhante yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi tāva idheva hotha amhākaṃ rājā tumhe daṭṭhukāmoti vatvā vanditvā vegena rājakulaṃ gantvā tassa āgatabhāvaṃ rañño ārocesi. Rājā tassa santikaṃ gantvā kattabbayuttakaṃ upahāraṃ katvā pañhaṃ pucchi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
disvā nisinnaṃ rājānaṃ brahmadattaṃ rathesabhaṃ
athassa paṭivedesi yassāsi anukampako.
Saṃkiccāyaṃ anuppatto isīnaṃ sādhusammato
taramānarūpo niyyāhi khippaṃ passa mahesinaṃ.
Tato ca rājā taramāno yuttamāruyha sandanaṃ
mittāmaccaparibyuḷho agamāsi rathesabho.
Nikkhippa pañca kakudhāni kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano
bālavījaniṃ uṇhīsaṃ khaggachattañcupāhanaṃ.
Oruyha rājā yānamhā ṭhapayitvā paṭicchadaṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ saṃkiccamupasaṅkami .
Upasaṅkamitvā so rājā sammodi isinā saha
taṃ kathaṃ vītisāretvā ekamantaṃ upāvisi.
Ekamantaṃ nisinnova atha kālaṃ amaññatha
tato pāpāni kammāni pucchituṃ paṭipajjatha.
Isiṃ pucchatha saṃkiccaṃ isīnaṃ sādhusammataṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ isisaṅghapurakkhataṃ.
Kaṃ gatiṃ pecca gacchanti narā dhammāticārino
aticiṇṇo mayā dhammo taṃ me akkhāhi pucchitoti .
Tattha disvāti bhikkhave so uyyānapālo rājānaṃ rājasabhāyaṃ nisinnaṃ disvā athassa paṭivedesi. Yassāsīti vadanto ārocesīti attho. Yassāsīti mahārāja yassa tvaṃ anukampako muducitto āsi. Yassa abhiṇhaṃ vaṇṇaṃ payirudāhāsi so ayaṃ saṃkicco isīnaṃ antare sādhu laddhakoti sammato anuppatto tava uyyāne silāpaṭṭe isigaṇaparivuto kāñcanapaṭimā viya nisinno. Taramānarūpoti mahārāja pabbajitā nāma kule vā gaṇe vā alaggā tumhākaṃ gacchantānaññeva pakkameyyuṃ tasmā taramānarūpo khippaṃ niyyāhi mahantānaṃ sīlādiguṇānaṃ esitattāpassa mahesinanti. Tatoti bhikkhave so rājā tassa vacanaṃ sutvā tato tassa vacanato anantarameva. Nikkhippāti nikkhipitvā tassa kira uyyānadvāraṃ patvāva etadahosi Pabbajitā nāma garuṭṭhāniyā saṃkiccatāpasassa santikaṃ uddhatavesena gantuṃ ayuttanti. So maṇicittasuvaṇṇadaṇḍañca bālavījaniṃ kāñcanamayaṃ uṇhīsapaṭaṃ suparikkhittaṃ maṅgalakhaggaṃ setacchattaṃ suvaṇṇapādukāti imāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni apanetvā tena vuttaṃ nikkhippāti. Paṭicchadanti tameva rājakakudhabhaṇḍaṃ ṭhapayitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā. Dāyapassasminti evaṃnāmake uyyāne. Atha kālaṃ amaññathāti atha so idāni pañhaṃ pucchituṃ kāloti jānāti. Pāliyaṃ pana yathākālanti. Āgatassa kālānurūpena pañhapucchanaṃ amaññathāti attho. Paṭipajjathāti paṭipajji. Peccāti paṭigantvā paralokassa vā nāmametaṃ tasmā paralokanti attho. Mayāti bhante mayā sucaritadhammo atikkanto pitughāṭakammaṃ kataṃ taṃ me akkhāhi kaṃ gatiṃ pitughāṭakā gacchanti katarasmiṃ niraye paccantīti pucchati.
Taṃ sutvā bodhisatto tenahi mahārāja suṇohīti vatvā ovādaṃ tāva adāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
isi avaca saṃkicco kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ mahārāja suṇohi me.
Uppathena vajantassa yo maggamanusāsati
tassa ce vacanaṃ kayirā nāssa maggeyya kaṇṭako.
Adhammaṃ paṭipannassa yo dhammamanusāsati
tassa ce vacanaṃ kayirā na so gaccheyya duggatinti.
Tattha uppathenāti corehi pariyuṭṭhitamaggena. Maggamanusāsatīti khemamaggaṃ akkhāti. Nāssa maggeyya kaṇṭakoti tassa ovādakarassa purisassa maggato mukhaṃ corakaṇṭako na passeyya. Yo dhammanti yo sucaritadhammaṃ. Na soti so puriso nirayādibhedaṃ duggatiṃ na gaccheyya. Uppathasadiso hi mahārāja adhammo khemamaggasadiso sucaritadhammo. Tvaṃ pana pubbe pitaraṃ ghāṭetvā rājā homīti mayhaṃ kathetvā mayā paṭibāhito mama vacanaṃ akatvā pitaraṃ ghāṭetvā idāni socasi paṇḍitānaṃ ovādaṃ akaronto nāma coramaggapaṭipannā viya mahābyasanaṃ pāpuṇātīti.
Evamassa ovādaṃ datvā mahāsatto upari dhammaṃ desento āha
dhammo patho mahārāja adhammo pana uppatho
adhammo nirayaṃ neti dhammo pāpeti sugatiṃ.
Adhammacārino rāja narā visamajīvino
yaṃ gatiṃ pecca gacchanti niraye te suṇohi me.
Sañjīvo kāḷasutto ca saṅghāto dve ca roruvā
athāparo mahāvīci tāpano ca patāpano .
Iccete aṭṭha nirayā akkhātā dūratikkamā
ākiṇṇā luddakammehi paccekā soḷasussadā.
Kadariyatāpanā ghorā accimanto mahabbhayā
lomahaṃsanarūpā ca bhesmā paṭibhayā dukkhā.
Catukkoṇā catudvārā vibhattā bhāgaso mitā
ayopākārapariyantā ayasā paṭikujjitā.
Tesaṃ ayomayā bhūmi jalitā tejasā yutā
samantā yojanasataṃ phuṭā tiṭṭhanti sabbadā.
Ettha patanti niraye uddhaṃpādā avaṃsirā
isīnaṃ ativattāro saññatānaṃ tapassinaṃ.
Te bhūnahanā paccanti macchā bilā katā yathā
saṃvacchare asaṅkheyye narā kibbisakārino.
Dayhamānena gattena niccaṃ santarabāhiraṃ
nirayā nādhigacchanti dvāraṃ nikkhamanesino.
Puratthimenapi dhāvanti tato dhāvanti pacchato
uttarenapi dhāvanti tato dhāvanti dakkhiṇaṃ
yaṃ yamhi dvāraṃ gacchanti tantadeva pithiyyati.
Bahūni vassasahassāni janā nirayagāmino
bāhā paggayha kandanti katvā dukkhaṃ anappakaṃ.
Āsīvisaṃva kupitaṃ tejasiṃ dūratikkamaṃ
na sādhurūpe āsīde saññatānaṃ tapassinaṃ.
Atikāyo mahissāso ajjano kekakādhipo
sahassabāhu ucchinno isimāsajja gotamaṃ.
Arajaṃ rajasā vacchaṃ kīsaṃ avakrīya daṇḍakī
tālova mūlato chinno sa rājā vibhavaṅgato.
Upahacca manaṃ mejjho mātaṅgasmiṃ yasassine
sapārisajjo ucchinno mejjhāraññaṃ tadā ahu.
Kaṇhadīpāyanāsajja isiṃ andhakavindayo
aññamaññaṃ musale hantvā sampattā yamasādhanaṃ.
Athāyaṃ isinā satto antalikkhacaro pure
pāvekkhi paṭhaviṃ cecco hīnatto kālapariyāyaṃ.
Tasmā hi chandāgamanaṃ nappasaṃsanti paṇḍitā
aduṭṭhacitto bhāseyya giraṃ saccūpasañhitaṃ.
Manasā ce paduṭṭhena yo naro pekkhate muniṃ
vijjācaraṇasampannaṃ gantvā so nirayaṃ adho.
Ye vuḍḍhe paribhāsanti pharusūpakkamā janā
anapaccā adāyādā tālavatthū bhavanti te.
Yo ca pabbajitaṃ hanti katakiccaṃ mahesinaṃ
sa kāḷasutte niraye ciraṃ rattāya paccati.
Yo ca rājā adhammaṭṭho raṭṭhaṃ viddhaṃsano cuto
tāpayitvā janapadaṃ tāpane pecca paccati.
So ca vassasahassānaṃ sataṃ dibyāni paccati
accisaṅghapareto so dukkhaṃ vedeti vedanaṃ.
Tassa aggisikhā kāyā niccharanti pabhassarā
tejobhakkhassa gattāni lomaggehi nakhehi ca.
Dayhamānena gattena niccaṃ santarabāhiraṃ
dukkhābhitunno nadati nāgo tuṇḍaddito yathā.
Yo lobhā pitaraṃ hanti dosā vā purisādhamo
sa kāḷasutte niraye ciraṃ rattāya paccati.
Sa tādiso paccati lohakumbhiyaṃ
pakkañca sattīhi hananti nittacaṃ
andhaṃ karitvā muttakarīsabhakkhaṃ
khāre nimujjanti tathāvidhaṃ naraṃ.
Tattaṃ pakkuṭṭhitamayoguḷañca
dīghe ca jāle cirarattatāpite
vikkhambhamādāya vibhajja rajjuhi
vivaṭe mukhe saṃsavayanti rakkhasā.
Sāmā ca soṇā savalā ca gijjhā
kākolasaṅghā ca dijā ayomukhā
saṅgamma khādanti vipphandamānaṃ
jivhaṃ vibhajja vighāsaṃ salohitaṃ.
Taṃ daḍḍhakāḷaṃ paribhinnagattaṃ
nippothayantā anuvicaranti rakkhasā
ratī hi tesaṃ dukkhino panītare
Etādisasmiṃ niraye vasanti
yekeci loke idha pettighāṭino.
Putto ca mātaraṃ hantvā ito gantvā yamakkhayaṃ
bhusamāpajjate dukkhaṃ attakammaphalūpago.
Amanussā atibālā hantāraṃ janayantiyā
ayomayehi bālehi piḷayanti punappunaṃ.
Taṃ passavaṃ sakā gattā rudhiraṃ attasambhavaṃ
tambalohavilīnaṃva tattaṃ pāyenti mattiyaṃ.
Jigucchaṃ kuṇapaṃ pūti duggandhaṃ gūthakaddamaṃ
pubbalohitasaṅkāsaṃ rahadoggayha tiṭṭhati.
Tamenaṃ kimiyo tattha atikāyā ayomukhā
chaviṃ bhetvāna khādanti pagiddhā maṃsalohite.
So ca taṃ nirayaṃ patto nimuggo sataporisaṃ
pūtikaṃ kuṇapaṃ vāti samantā satayojanaṃ.
Cakkhumāpi hi cakkhūhi tena gandhena jiyyati
etādisaṃ brahmadatta mātughāṭī labhe dukkhaṃ.
Khuradhāramanukkamma tikkhaṃ dūrabhisambhavaṃ
patanti gabbhapātiniyo duggaṃ vettaraṇiṃ nadiṃ.
Ayomayā simbaliyo soḷasaṅgulikaṇṭakā
ubhato mabhilambanti duggaṃ vettaraṇiṃ nadiṃ.
Te accimanto tiṭṭhanti aggikkhandhāva ārakā
ādittā jātavedena uddhaṃ yojanamuggatā.
Ete sajanti niraye tatte tikhiṇakaṇṭake
nāriyo ca aticāriniyo narā ca paradāragū.
Te patanti adhokkhandhā vivattā vihatā puthū
sayanti vinividdhaṅgā dīghaṃ jagganti sambariṃ.
Tato ratyā vivasane mahatiṃ pabbatūpamaṃ
lohakumbhiṃ pavajjanti tattaṃ aggisamūdakaṃ.
Evaṃ divā ca ratto ca dussīlā mohapārutā
anubhonti sakaṃ kammaṃ pubbe dukkatamattano.
Yā ca bhariyā dhanakkītā sāmikaṃ atimaññati
sassuṃ vā sassuraṃ vāpi jeṭṭhaṃ vāpi nanandanaṃ
tassā vaṅkena jivhaggaṃ nibbahanti sabandhanaṃ.
Sa byāmamattaṃ kiminaṃ jivhaṃ passati attano
viññāpetuṃ na sakkoti tāpane pecca paccati.
Orabbhikā sūkarikā macchikā migabandhakā
corā goghāṭakā luddā avaṇṇe vaṇṇakārakā.
Sattīhi lohakūṭehi nettiṃsehi usūhi ca
haññamānā khāranadiṃ papatanti avaṃsirā.
Sāyaṃ pāto kūṭakārī ayokūṭehi haññati
tato vantaṃ durattānaṃ paresaṃ bhuñjate sadā.
Dhaṅkā bheraṇḍakā gijjhā kākolā ca ayomukhā
vipphandamānaṃ khādanti naraṃ kibbisakārinaṃ.
Ye migena migaṃ hanti pakkhiṃ vā pana pakkhinā
asanto rajasā channā gantvā te nirayussadanti.
Tattha dhammo pathoti dasakusalakammapathadhammo khemo appaṭibhayo sugatimaggo. Visamajīvinoti adhammena kappitajīvikā. Nirayeti te etesaṃ nibbattaniraye kathemi. Suṇohi meti mahāsatto raññā pitughāṭakānaṃ nibbattanirayaṃ pucchitopi paṭhamaṃ taṃ adassetvā aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussadaniraye dassetuṃ evamāha. Kiṃkāraṇā. Paṭhamaṃ hi tasmiṃ dassiyamāne rājā phalitena hadayena tattheva mareyya imesu pana nirayesu paccamānasatte disvā diṭṭhānugatiko hutvā ahaṃ viya aññepi bahū pāpakammino atthi ahaṃ etesaṃ antare paccissāmīti sañjātūpatthambho arogo bhavissatīti te pana niraye dassento mahāsatto paṭhamaṃ iddhibalena paṭhaviṃ dvidhā katvā pacchā dassesi. Tesaṃ vacanattho. Nirayapālehi pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnā nerayikasattā punappunaṃ sañjīvanti etthāti sañjīvo. Nirayapālā punappunaṃ nadantā vaggantā pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā jalitāya lohapaṭhaviyā nerayike aparāparaṃ anubandhitvā paharitvā jalitapaṭhaviyaṃ patite jalitakāḷasuttaṃ pātetvā Jalitapharasuṃ gahetvā sayaṃ unnadantā mahantena aṭṭassarena viravante aṭṭhaṃse soḷasaṃse karontā ettha gacchantīti kāḷasutto. Mahantā jalitaayapabbatā ghāṭenti etthāti saṅghāṭo. Tattha kira satte navayojanāya jalitaayapaṭhaviyā yāva kaṭito pavesetvā niccalaṃ karonti. Atha puratthimato mahanto jalito ayapabbato samuṭṭhāya asanī viya viravanto āgantvā te satte saṇhakaraṇīyaṃ tile piṃsanto viya gantvā pacchimadisāya tiṭṭhati. Pacchimadisato samuṭṭhitopi tatheva gantvā puratthimadisāya tiṭṭhati. Dve pana ekato samāgantvā ucchuyante ucchukhaṇḍāni viya pīḷenti. Evaṃ tattha bahūni vassasatasahassāni dukkhaṃ anubhonti.
Dve ca roruvāti jālaroruvo ca dhūmaroruvo cāti dve. Tattha jālaroruvo kappena saṇṭhitāhi rattalohitajālāhi puṇṇo. Dhūmaroruvo khāradhūmena puṇṇo. Tesu jālaroruve paccantānaṃ navahi vaṇamukhehi jālā pavisitvā sarīraṃ dahanti. Dhūmaroruve paccantānaṃ navahi vaṇamukhehi khāradhūmo pavisitvā piṭṭhaṃ viya sarīraṃ sedesi. Ubhayatthāpi paccantā sattā mahāviravaṃ viravanti dvepi roruvāti vuttā. Jālānaṃ vā paccanasattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antarā natthi etthāti avīci. Mahanto avīci mahāvīci. Tatra hi puratthimādīhi bhittīhi jālā uṭṭhahitvā pacchimabhittiādīsu paṭihaññati tāva bhittiyo vinivijjhitvā purato yojanasataṃ gaṇhati heṭṭhā uṭṭhitā jālā upari paṭihaññati upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṭṭhānaṃ khīravallipiṭṭhissa pūritanāḷī viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi na ca aññamaññaṃ byābādhenti sakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhuvindūni sattamassa tāmbalohavinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākā upekkhā abbohārikā honti. Dukkhameva ñāyati nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Svāyaṃ saha bhittīhi vikkhambhanato aṭṭhārasādhikatiyojanasato āvaṭṭato catupaṇṇāsādhikanavayojanasato saha ussadehi dasayojanasahassāni. Evamassa mahantatā veditabbā.
Niccale satte tapatīti tāpano. Ativiya tāpetīti patāpano. Tattha tāpanasmiṃ satte tālakkhandhappamāṇe jalitaayasūle nisīdāpenti. Tato heṭṭhā paṭhavī jalati sūlaṃ na jalati sattā jalanti. Evaṃ so nirayo niccale satte tapati. Itarasmiṃ pana nibbattasatte jalantehi āvudhehi paharitvā jalitaayapabbataṃ āropenti. Tesaṃ pabbatamatthake ṭhitakāle kammapaccayo vāto paharati. Te tattha saṇṭhātuṃ asakkontā uddhaṃpādā adhosirā patanti. Atha heṭṭhā ayapaṭhavito jalitāni ayasūlāni uṭṭhahanti. Te tāni matthakeneva āsādetvā tesu vinividdhasarīrā jalantā jalantā paccanti. Evameva ativiya tāpetīti.
Bodhisatto pana ete niraye dassento paṭhamaṃ sañjīvaṃ dassetvā tattha paccante nerayikasatte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṃpi antaradhāpetvā puna paṭhaviṃ dvidhā katvā kāḷasuttaṃ dassesi. Tatthapi paccamāne satte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṃpi antaradhāpesīti. Evaṃ paṭipāṭiyā dassesi. Tato rājānaṃ āmantetvā mahārāja tayā imesu aṭṭhasu mahānirayesu paccamāne satte disvā appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vatvā puna tesaññeva mahānirayānaṃ kiccaṃ kathetuṃ icceteti ādimāha.
Tattha akkhātāti mayā ca tuyhaṃ kathitā porāṇakehi ca kathitāyeva. Ākiṇṇāti paripuṇṇā. Paccekā soḷasussadāti etesaṃ nirayānaṃ ekekassa catūsu dvāresu ekekasmiṃ cattāro cattāro katvā soḷasa soḷasa ussadanirayāti sabbepi sataṃ aṭṭhavīsati ca ussadanirayā aṭṭha ca mahānirayāti chattiṃsanirayasataṃ. Kadariyatāpanāti sabbepete kadariyānaṃ tāpanā balavadukkhatāya ghorā kappaṭṭhitanibbattānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto bhayassa mahantatāya mahabbhayā diṭṭhamattā vā lomāni haṃsantīti lomahaṃsanarūpā ca bhiṃsanatāya bhesmā bhayajananatāya paṭibhayā sukhābhāvena dukkhā. Catukkoṇāti sabbepi caturassamañjusasadisā. Vibhattāti catudvāravasena vibhattā. Bhāgaso mitāti dvāravīthīnaṃ vasena koṭṭhāse ṭhapetvā mitā. Ayasā paṭikujjitāti sabbepi navayojanikena ayakapālena paṭicchannā. Phuṭā tiṭṭhantīti sabbepi ettakaṃ ṭhānaṃ Anupharitvā tiṭṭhanti. Uddhaṃpādā avaṃsirāti evaṃ tesu nirayesu samparivattitvā punappunaṃ patamāne sandhāyāha. Ativattāroti pharusavācāhi atikkamitvā vattāro. Mahānirayesu kira yebhuyyena dhammikasamaṇabrāhmaṇesu katāparādhāva paccanti tasmā evamāha. Te bhūnahanāti te isīnaṃ ativattāro attano vuḍḍhiyā hatattā bhūnahanā koṭṭhāsakatā macchā viya paccanti. Asaṅkheyyeti gaṇetuṃ asakkuṇeyye. Kibbisakārinoti dāruṇakammakārino. Nikkhamanesinoti nirayā nikkhamanaṃ esantāpi gavesantāpi nikkhamanadvāraṃ nādhigacchanti. Puratthimenāti yadā tvaṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti atha tadābhimukhā dhāvanti. Tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ pithiyyati pacchimaṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Na sādhurūpeti vuttappakāraṃ sappaṃ viya sādhurūpe isayo āsanena pharusavacanena kāyakammena vā ghaṭṭento upagaccheyya. Kiṃkāraṇā. Saññatānaṃ tapassīnaṃ āsāditattā aṭṭhasu mahānirayesu mahādukkhassa anubhavitabbattā.
Idāni ye rājāno tathārūpe āsādetvā taṃ taṃ dukkhaṃ pattā te dassetuṃ atikāyoti ādimāha. Tattha atikāyoti balasampanno mahākāyo. Mahissāsoti dhanuggaho. Sahassabāhūti pañcahi dhanuggahasatehi bāhusahassehi āropetabbaṃ dhanuṃ āropanasamatthatāya sahassabāhu. Kekakādhipoti kekakaraṭṭhādhipati. Vibhavaṅgatoti Vināsaṃ patto. Vatthūni sarabhaṅgajātake vitthāritāni. Upahacca mananti attano cittaṃ padūsetvā. Mātaṅgasminti mātaṅgapaṇḍite. Vatthu mātaṅgajātake vaṇṇitaṃ. Kaṇhadīpāyanāsajjāti kaṇhadīpāyanaṃ āsajja. Yamasādhananti nirayaṃ. Vatthu ghaṭajātake vitthāritaṃ. Isināti kapilatāpasena. Pāvekkhīti paviṭṭho. Ceccoti cetiyarājā. Hīnattoti parihīnattabhāvo antarahitā iddhi. Kālapariyāyanti pariyāyamaraṇakālaṃ patvā. Vatthu cetiyajātake kathitaṃ. Tasmāti yasmā cittavasiko hutvā isīsu aparajjhitvā aṭṭhasu mahānirayesu paccati. Tasmā hi chandāgamananti chandādicatubbidhaṃpi agatigamanaṃ. Paduṭṭhenāti kuddhena. Gantvā so nirayaṃ adhoti so tena adhogamanīyena kammena adhonirayameva gacchati. Pāliyaṃ pana nirayussadanti likhitaṃ. Tassa ussadanirayaṃ gacchatīti attho. Vuḍḍheti vayovuḍḍhe ca guṇavuḍḍhe ca. Anapaccāti bhavantarepi apaccaṃ vā dāyādaṃ vā na labhantīti attho. Tālavatthūti diṭṭhadhammepi chinnamūlatālo viya mahāvināsaṃ patvā nirayesu nibbattanti. Hantīti māreti. Ciraṃ rattāyāti ciraṃ kālaṃ.
Evaṃ mahāsatto isiviheṭhakānaṃ paccananiraye dassetvā upari adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassenato yo cāti ādimāha. Tattha raṭṭhaṃ viddhaṃsanoti chandādivasena gantvā raṭṭhassa viddhaṃsano. Accisaṅghapareto soti accisamūhaparikkhitto. Tejobhakkhassāti aggimeva khādantassa. Gattānīti tigāvute sarīrasabbaṅgapaccaṅgāni. Lomaggehi ca nakhehi cāti etehi saddhiṃ sabbāni ekajālāni honti. Tuṇḍadditoti āneñjanakāraṇaṃ kāriyamāno tuṇḍehi viddho nāgo yathā nadati.
Evaṃ mahāsatto adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassetvā idāni pitughāṭakādīnaṃ paccananiraye dassetuṃ yo lobhāti ādimāha. Tattha lobhāti yasadhanalobhena. Dosāti duṭṭhacittatāya. Nittacanti lohakumbhiyaṃ bahūni vassasahassāni pakkaṃ nīharitvā tigāvutamassa sarīraṃ nittacaṃ katvā jalitāya lohapaṭhaviyā pātetvā tiṇhehi ayasūlehi koṭṭentā cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti. Andhaṃ karitvāti mahārāja taṃ pitughāṭakaṃ nirayapālā jalitalohapaṭhaviyaṃ uttānaṃ pātetvā jalitehi ayasūlehi akkhīni bhinditvā andhaṃ karitvā mukhe uṇhaṃ muttakarīsaṃ pakkhipitvā palālapīṭhaṃ viya naṃ saṃvaṭṭetvā kappena saṇṭhite khāre lohaudake nimujjāpenti. Tattaṃ pakkuṭṭhitamayoguḷañcāti puna pakkuṭṭhitagūthakalalañceva jalitaayoguḷañca khādāpenti. So pana taṃ āhariyamānaṃ disvā mukhaṃ pitheti. Athassa dīghepi aggatāpite jalamāne jāle ādāya mukhaṃ vikkhambhitvā vivaritvā rajjubandhaṃ ayabalisaṃ khipitvā jivhaṃ nīharitvā tasmiṃ vivaṭṭe mukhe taṃ ayoguḷaṃ saṃsavayanti pakkhipanti. Rakkhasāti nirayapālā. Sāmā cāti mahārāja tassa pitughāṭakassa jivhaṃ balisena nikkaḍḍhitvā ayasaṅkunāhi paṭhaviyaṃ nīhataṃ jivhaṃ sāmā soṇā savalavaṇṇā sunakhā ca lohatuṇḍā gijjhā ca kākolasaṅghā ca aññe ca nānappakārā sakuṇā samāgantvā āvudhehi chindantā viya Vibhajja kākapadākārena koṭṭhāse katvā. Vipphandamānanti visandamānalohitaṃ vighāsaṃ khādantā viya satte bhakkhayantīti attho. Taṃ daḍḍhakāḷanti taṃ pitughāṭakaṃ jhāyamānaṃ kāḷaṃ viya daḍḍhajalitasarīraṃ. Paribhinnagattanti tattha tattha bhinnagattaṃ. Nippothayantāti jalitehi ayamuggarehi paharantā. Ratī hi tesanti tesaṃ nirayapālānaṃ sā rati kīḷā hoti. Dukkhino panītareti itare pana nerayikasattā dukkhitā honti . pettighāṭinoti pitughāṭakā. Iti imaṃ pitughāṭakānaṃ paccananirayaṃ disvā rājā bhītatasito ahosi.
Atha naṃ mahāsatto samassāsetvā mātughāṭakānaṃ paccananirayaṃ dassesi. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ nirayanti attho. Attakammaphalūpagoti attano kammaphalena upagato. Amanussāti nirayapālā. Hantāraṃ janayantiyāti mātughāṭakaṃ . bālehīti ayamakacibālehi veṭhetvā ayayantena pīḷiyanti. Tanti taṃ mātughāṭakaṃ. Pāyentīti tassa hi piḷiyamānassa ruhiraṃ galitvā ayakapallaṃ pūreti. Atha naṃ yantato nīharanti tāvadevassa sarīraṃ pākaṭikaṃ hoti. Taṃ paṭhaviyaṃ uttānaṃ nipajjāpetvā vilīnatambalohaṃ viya pakkuṭṭhitalohitaṃ pāyenti. Oggayha tiṭṭhatīti taṃ bahūni vassasahassāni ayayantehi pīḷetvā jegucchaduggandhapaṭikkūle mahante gūthakaddame āvāte khipanti. So taṃ daharaṃ oggayha orohitvā tiṭṭhati. Atikāyāti ekadoṇikanāvappamāṇa- sarīrā. Ayomukhāti ayasūcimukhā. Chaviṃ bhetvānāti chaviṃ ādiṃ katvā yāva aṭṭhiṃpi bhetvā aṭṭhimiñjaṃpi khādanti. Pagiddhāti Gadhitā mucchitā. Na kevalañca khādanteva adhomukhādīhi pana pavisitvā mukhādīhi nikkhamanti vāmapassādīhi pavisitvā dakkhiṇapassādīhi nikkhamanti sakalasarīraṃ chiddāvachiddaṃ karonti. So tattha atidukkhapareto viravanto paccati. So cāti so mātughāṭako taṃ sataporisaṃ nirayaṃ patto sasīsako nimuggova hoti. Tañca kuṇapaṃ samantā yojanasataṃ pūtiṃ katvā vāyati. Mātughāṭīti mātughāṭako.
Evaṃ mahāsatto mātughāṭakānaṃ paccananirayaṃ dassetvā puna gabbhapātakānaṃ paccananirayaṃ dassento gāthamāha. Khuradhāramanukkammāti khuradhāranirayaṃ atikkamitvā. Tattha kira nirayapālā mahante mahante khuradhāre upari dhāretvā saṇṭharanti. Tato yā hi gabbhapātanakhāra- bhesajjādīni pivitvā gabbhā pātitā tā gabbhapātiniyo itthiyo jalitehi āvudhehi pothentā anubandhanti. Tā tikhiṇakhuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā hutvā punappunaṃ uṭṭhāya taṃ dūrabhisambhavaṃ khuradhāranirayaṃ akkamantiyo atikkamitvā nirayapālehi anubandhā duggaṃ duggamaṃ visamaṃ vettaraṇiṃ pattanti. Tattha tattha kammakāraṇaṃ nimijātake āvibhavissati .
Evaṃ gabbhapātīnaṃ nirayaṃ dassetvā mahāsatto yattha paradārikā ca aticāriniyo ca paccanti taṃ kaṇṭakasimbalinirayaṃ dassento ayomayāti ādimāha. Tattha ubhato mabhilambantīti vettaraṇiyā ubhosu tīresu tāsaṃ simbalīnaṃ sākhā olambanti. Te pajjalitasarīrā sattā accimanto hutvā tiṭṭhanti. Yojananti tigāvutaṃ te sarīraṃ sarīrato uṭṭhitajālāya pana saddhiṃ yojanubbedhā honti. Ete Sajantīti te paradārikā sattā nānāvidhehi āvudhehi koṭṭiyamānā ete simbaliniraye abhiruhanti. Te patantīti te bahūni vassasahassāni rukkhaviṭapesu laggā jhāyitvā punapi nirayapālehi āvudhehi vihatā vivattā hutvā parivattitvā adhosīsakā patanti. Puthūti bahūni. Vinivaddhaṅgāti tesaṃ tato patanakāle heṭṭhā ayapaṭhavito sūlāni uṭṭhahitvā tesaṃ matthakaṃ sampaṭicchanti tāni tesaṃ adhomaggena nikkhamanti. Te evaṃ āvudhehi sūlehi viddhā ciraṃ rattāya sayanti. Dīghanti supiniddaṃ alabhantā dīgharattaṃ jaggantīti attho. Tato ratyā vivasaneti rattīnaṃ accaye cirakālātikkamenāti attho. Pavajjantīti saṭṭhiyojanikajalitalohakumbhiṃ kappena saṇṭhitajalitatāmbaloharasapuṇṇaṃ lohakumbhiṃ nirayapālehi khittā paccanti. Dussīlāti paradārikā.
Evaṃ mahāsatto paradārikaaticārikānaṃ paccanasimbalinirayaṃ dassetvā ito paraṃ sāmikavattasassuvattādīni apūrentīnaṃ paccanaṭṭhānaṃ pakāsento yā cāti ādimāha. Tattha atimaññatīti bhiṃsajātake vuttaṃ sāmikavattaṃ karontī atikkamitvā maññati. Jeṭṭhaṃ vāti sāmikassa jeṭṭhabhātaraṃ. Nanandananti sāmikassa bhaginiṃ. Etesampi hi aññatarassa hatthapādapiṭṭhiparikammanahāpanabhojanādibhedaṃ vattaṃ apūrentī tesu hirottappaṃ anupaṭṭhapentī te atimaññati nāma. Sāpi niraye nibbattī. Vaṅkenāti tassā ca sāmikavattādīnaṃ aparipūrikāya sāmikādayo akkositvā paribhāsitvā niraye nibbattāya lohapaṭhaviyaṃ Nipajjāpetvā ayasaṅkunā mukhaṃ vivaritvā balisena jivhaggaṃ nibbahanti rajjubandhanena sabandhanaṃ kaḍḍhanti. Kiminanti kimibharitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja so nerayikasatto evaṃ nikkaḍḍhi taṃ attano byāmena byāmamattaṃ jivhaggaṃ āvudhehi koṭṭitakoṭṭitaṭṭhāne sañjātehi mahādoṇippamāṇehi kimīhi bharitaṃ passati. Viññāpetuṃ na sakkotīti nirayapāle yācitukāmopi kiñci vattuṃ na sakkoti. Tāpaneti evaṃ sā tattha bahūni vassasahassāni paccitvā puna tāpanamahāniraye paccati.
Evaṃ mahāsatto sāmikavattasassusassuravattādīni apūrentīnaṃ paccananirayaṃ dassetvā idāni sūkarikādīnaṃ paccananiraye dassento orabbhikāti ādimāha. Tatta avaṇṇe vaṇṇakārakāti pesuññakārakā. Khāranadinti ete orabbhikādayo etehi sattiādīhi haññamānā vettaraṇiṃ papatantīti attho. Sesāni orabbhikādīnaṃ paccanaṭṭhānāni nimijātake āvibhavissanti. Kūṭakārīti kūṭavinicchayassa ceva tulākūṭādīnañca kārake sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha kūṭavinicchaya- kūṭaṭṭakārakakūṭaagghāpanikānaṃ paccananirayāni nemijātake āvibhavissanti. Vantanti vamitakaṃ. Durattānanti duggatattabhāvānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja te durattabhāvā sattā ayakūṭehi matthake bhijjamāne vamanti tato taṃ vantaṃ jalitaayakapallehi tesu ekaccānaṃ mukhe khipanti. Iti te paresaṃ vantaṃ bhuñjanti nāma. Bheraṇḍakāti siṅgālā. Vipphandamānanti adhomukhanipajjāpitanikkaḍḍhitajivhaṃ Itocītoca vipphandamānaṃ. Migenāti okacārikamigena. Pakkhināti tathārūpeneva. Gantvā teti te gantvā. Nirayussadanti ussadanirayaṃ. Pāliyaṃ pana nirayaṃ adhoti likhitaṃ. Ayaṃ pana nirayo nemijātake āvibhavissatīti.
Iti mahāsatto ettake niraye dassetvā idāni rañño devalokavivaraṇaṃ katvā rañño devaloke dassento āha
santova uddhaṃ gacchanti suciṇṇenīdha kammunā
suciṇṇassa phalaṃ passa sahindā devā sabrahmakā
tantaṃ brūmi mahārāja dhammaṃ raṭṭhapatī cara
tathā tathā rāja carāhi dhammaṃ
yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyya pacchāti.
Tattha santoti kāyādīhi upasanto. Uddhanti devalokaṃ. Sahindāti tattha tattha indehi saddhiṃ. Mahāsatto hissa cātummahārājike deve dassento mahārāja cātummahārājike deve passa cattāro mahārājāno passa tāvatiṃse passa sakkaṃ passāti evaṃ te sabbepi sahindake ca sabrahmake ca deve dassento idaṃ suciṇṇassa phalaṃ idaṃpi phalanti dassesi. Tantaṃ brūmīti tasmā taṃ bhaṇāmi. Dhammanti ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni pañca verāni pahāya dānādīni puññāni karohīti. Yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyyāti yathā taṃ dānādipuññakammaṃ suciṇṇaṃ pitughāṭakakammapaccayaṃ vippaṭisāraṃ paṭicchādetuṃ samatthatāya Taṃ nānutappeyya tathā taṃ suciṇṇaṃ cara bahupuññaṃ karohīti attho.
So mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā tato paṭṭhāya assāsapassāsaṃ paṭilabhi. Bodhisatto pana kiñci kālaṃ tattha vasitvā attano vasanaṭṭhānaññeva gatoti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepesa mayā assāsitoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ajātasattu ahosi isigaṇā buddhaparisā saṃkiccapaṇḍito pana ahamevāti.
Saṃkiccajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dutiyaṃ.
Iti saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
@Footnote:
@*** hanṛ´ānīṛ´ā´mḗmīkhṛ´amūla ***
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘