สังกิจจชาดก
ว่าด้วยสังกิจจฤาษีแสดงธรรมและอธรรมแก่พระเจ้าพรหมทัตต์
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๙๐ · บรรทัด ๕๙๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๔
เรื่องเล่า
ขอถวายพระพร ธรรมเป็นทางถูก ส่วนอธรรม เป็นทางผิด อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ธรรมย่อมส่งให้ ถึงสุคติ นรชนผู้ประพฤติอธรรม มีความเป็นอยู่ไม่ สม่ำเสมอ ละโลกนี้ไปแล้วย่อมไปสู่คติใด อาตมภาพ จะกล่าวคติคือนรกเหล่านั้น ขอพระองค์ทรงสดับคำ ของอาตมภาพเถิด. นรก ๘ ขุมเหล่านี้ คือ สัญชีวนรก ๑ กาฬสุตตนรก ๑ สังฆาฏนรก ๑ โรรุวนรก ๑ มหา โรรุวนรก ๑ ต่อมาก็ถึงมหาอเวจีนรก ๑ ตาปนนรก ๑ ปตาปนนรก ๑ อันบัณฑิตทั้งหลายกล่าวไว้แล้ว ก้าวล่วงได้ยาก เกลื่อนกล่นไปด้วยเหล่าสัตว์ ผู้มี กรรมหยาบช้า ก็เฉพาะนรกขุมหนึ่ง ๆ มีอุสสทนรก ๑๖ ขุม เป็นที่ทำบุคคลผู้กระด้างให้เร่าร้อนน่ากลัว มีเปลวเพลิงรุ่งโรจน์ มีภัยใหญ่ ขนลุกขนพองน่าสะพรึงกลัว มีภัยรอบข้าง เป็นทุกข์ มี ๔ มุม ๔ ประตู จัดแบ่งไว้เป็นส่วน ๆ มีกำแพงเหล็กกั้น โดยรอบ มีฝาเหล็กครอบ ภาคพื้นของนรกเหล่านั้น ล้วนแต่เป็นเหล็กแดงลุกโพลง ประกอบด้วยเปลวไฟ ลุกแผ่ไปตลอดที่ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ ตั้งอยู่ทุกเมื่อ. สัตว์ทั้งหลายมีเท้าในเบื้องบน มีศีรษะในเบื้องต่ำ ตกลงไปในนรกนั้น สัตว์เหล่าใดกล่าวล่วงเกินฤๅษี ทั้งหลายผู้สำรวมแล้ว ผู้มีตบะ สัตว์เหล่านั้น ผู้มีความ เจริญอันขจัดแล้ว ย่อมหมกไหม้อยู่ในนรก เหมือน ปลาที่ถูกเฉือนให้เป็นส่วน ๆ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลาย ผู้มีปกติกระทำกรรมอันหยาบช้า มีตัวถูกไฟไหม้ทั้ง ข้างในข้างนอกเป็นนิตย์ แสวงหาประตูออกจากนรก ก็ไม่พบประตูที่จะออก ตลอดปีนับไม่ถ้วน สัตว์เหล่า นั้นวิ่งไปทางประตูด้านหน้า จากประตูด้านหน้าวิ่ง กลับมาทางประตูด้านหลัง วิ่งไปทางประตูด้านซ้าย จากประตูด้านซ้าย วิ่งกลับมาทางประตูด้านขวา วิ่ง ไปถึงประตูใด ๆ ประตูนั้นก็ปิดเสีย สัตว์ทั้งหลายผู้ ไปสู่นรก ย่อมประคองแขนคร่ำครวญเสวยทุกข์มิใช่ น้อย นับเป็นหลาย ๆ พันปี เพราะเหตุนั้น บุคคล ไม่ควรรุกรานท่านที่เป็นคนดี ผู้สำรวม มีตบธรรม ซึ่งเป็นดุจอสรพิษมีเดชกำเริบร้ายล่วงได้ยา ฉะนั้น. พระเจ้าอัชชุนะ ผู้เป็นใหญ่ในแว่นแคว้นเกตกถะ มีพระกายกำยำ เป็นนายขมังธนู มีพระหัตถ์ตั้งพัน มี มูลอันขาดแล้ว เพราะประทุษร้ายพระฤๅษีโคตมโคตร ฝ่ายพระเจ้าทัณฑกีได้เอาธุลีโปรยลงรดกีสวัจฉฤาษี ผู้ หาธุลีมิได้ พระราชาพระองค์นั้น ถึงแล้วซึ่งความ พินาศ ดุจต้นตาลขาดแล้วจากราก ฉะนั้น พระเจ้า เมชฌะคิดประทุษร้าย ในมาตังคฤาษีผู้เรืองยศ รัฐมณฑลของพระเจ้าเมชฌะ พร้อมด้วยบริษัทก็สูญ สิ้นไปในครั้งนั้น ชาวเมืองอันธกวินทัย ประทุษร้าย กัณหทีปายนฤาษี โดยช่วยกันเอาไม้พลองรุมตีจนตาย ไปเกิดในยมสาธนนรก ส่วนพระเจ้าเจติยราชนี้ ได้ ประทุษร้ายกปิลดาบส แต่ก่อนเคยเหาะเหินเดินอากาศ ได้ ภายหลังเสื่อมสิ้นฤทธ์ ถูกแผ่นดินสูบ ถึงมรณกาล เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตทั้งหลายจึงไม่สรรเสริญการ ลุอำนาจแห่งฉันทาคติเป็นต้น บุคคลไม่ควรเป็นผู้มีจิต ประทุษร้าย พึงกล่าววาจาอันประกอบด้วยสัจจะ ถ้าว่า นรชนผู้ใดมีใจประทุษร้าย เพ่งเล็งท่านผู้รู้ ผู้ถึงพร้อม ด้วยวิชชาและจรณะ นรชนผู้นั้น ย่อมไปสู่นรกเบื้องต่ำ. ชนเหล่าใดพยายามกล่าววาจาหยาบคาย บริภาษ บุคคลผู้เจริญทั้งหลาย ชนเหล่านั้น ไม่ใช่เหล่ากอ ไม่ใช่ทายาท เป็นเหมือนต้นตาลมีรากอันขาดแล้ว อนึ่ง ผู้ใดฆ่าบรรพชิตผู้ทำกิจเสร็จแล้ว ผู้แสวงหาคุณ อันยิ่งใหญ่ ผู้นั้นจะต้องหมกไหม้อยู่ในกาฬสุตตนรก ตลอดกาลนาน. อนึ่ง พระราชาพระองค์ใด ตั้งอยู่ในอธรรม กำจัดชาวแว่นแคว้น ทำชาวชนบทให้เดือดร้อนสิ้น พระชนม์ไปแล้ว จะต้องหมกไหม้อยู่ในตาปนนรก ในโลกหน้า และพระราชาพระองค์นั้น จะต้องหมกไหม้อยู่ตลอดแสนปีทิพย์ อันกองเพลิงห้อมล้อมเสวย ทุกขเวทนา เปลวไฟมีรัศมีซ่านออกจากกายของสัตว์ นั้น สรรพางค์กายพร้อมทั้งปลายขนและเล็บของสัตว์ ผู้มีไฟเป็นภักษา มีเปลวไฟเป็นอันเดียวกัน สัตว์นรก มีตัวถูกไฟไหม้ ทั้งข้างในและข้างนอกอยู่เป็นนิตย์ เป็นผู้อันทุกข์เบียดเบียน ร้องไห้คร่ำครวญอยู่เหมือน ช้างลูกนายหัตถาจารย์แทงด้วยขอ ฉะนั้น. ผู้ใดเป็นคนต่ำช้า ฆ่าบิดาเพราะความโลภหรือ เพราะความโกรธผู้นั้นต้องหมกไหม้อยู่ในกาฬสุตตนรก สิ้นกาลนาน บุคคลผู้ฆ่าบิดาเช่นนั้น ต้องหมกไหม้อยู่ใน โลหกุมภีนรก นายนิรยบาลทั้งหลายเอาหอกแทงสัตว์ นรกนั้นผู้ถูกไฟไหม้อยู่จนไม่มีหนัง ทำให้ตาบอด ให้ กินมูตรกินคูถ กดสัตว์นรกเช่นนั้น ให้จมลงในน้ำแสบ นายนิรยบาลทั้งหลายให้สัตว์ นรกกินก้อนคูถที่ร้อนจัด และก้อนเหล็กแดงอันลุกโพลง ให้ถือผาลทั้งยาวทั้งร้อนสิ้นกาลนาน งัดปากให้อ้าแล้วเอาเชือกผูกไว้ ยัดก้อนเหล็กแดงเข้าไปในปาก ฝูงสุนัขแดง ฝูงสุนัข ด่าง ฝูงแร้ง ฝูงกา และฝูงนกตระกรุม ล้วนมีปาก เป็นเหล็ก ต่างมารุมจิกกัดลิ้นให้ขาดแล้ว กินลิ้นอัน มีเลือดไหล เหมือนก็ของอันเป็นเดนเต็มไปด้วย เลือด ฉะนั้น นายนิรยบาลเที่ยวเดินทุบตีสัตว์นรกผู้ฆ่า บิดานั้น ซึ่งมีร่างกายอันแตกไปทั่ว เหมือนผลตาลที่ ถูกไฟไหม้ จริงอยู่ ความยินดีของนายนิรยบาลเหล่านั้น เป็นการเล่นสนุก แต่สัตว์นรกต้องได้รับทุกข์ คนผู้ ฆ่าบิดาเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ ต้องอยู่ในนรก เช่นนั้น. ก็บุตรฆ่ามารดาจากโลก นี้แล้ว ต้องไปสู่ที่อยู่ แต่งพระยายม ย่อมเข้าถึงความทุกข์อย่างยิ่ง ด้วยผล แห่งกรรมของตน พวกนายนิรยบาลที่ร้ายกาจ ย่อม บีบคั้นสัตว์ผู้ฆ่ามารดา ด้วยผาลเหล็กแดงบ่อย ๆ ให้ สัตว์นรกดื่มกินโลหิตที่เกิดแต่ตน อันไหลออกจาก กายของตน ร้อนดุจทองแดงที่ละลายคว้างบนแผ่นดิน สัตว์นรกนั้นลงไปสู่ห้วงน้ำเช่นกับหนองและเลือด น่าเกลียดดังซากศพเน่า มีกลิ่นเหม็นดุจก้อนคูถ หมู่ หนอนในห้วงน้ำนั้น มีกายใหญ่ มีปากเป็นเหล็กแหลม ทำลายผิวหนัง ชอนไชไปในเนื้อและเลือด กัดกิน สัตว์นรกนั้น ก็สัตว์นั้นถึงนรกนั้นแล้ว จมลงไปประ มาณชั่วร้อยบุรุษ ศพเน่าเหม็นฟุ้งไปตลอดร้อยโยชน์ โดยรอบ จริงอยู่ แม้จักษุของตนผู้มีจักษุ ย่อมคร่ำคร่า เพราะกลิ่นนั้น ดูก่อนพระเจ้าพรหมทัต บุคคลผู้ฆ่า มารดา ย่อมได้รับทุกข์เห็นปานนี้. พวกหญิงผู้รีดลูกย่อมก้าวล่วงลำธารนรกอันคม แข็ง ที่ก้าวล่วงได้แสนยาก ดุจคมมีดโกน แล้ว ตกไปสู่แม่น้ำเวตรณีที่ไปได้ยาก ต้นงิ้วทั้งหลาย ล้วน แต่เป็นเหล็กมีหนาน ๑๖ องคุลี มีกิ่งห้อยย้อยปกคลุมแม่น้ำเวตรณี ที่ไปได้ยากทั้ง ๒ ฟาก สัตว์นรก เหล่านั้น มีตัวสูงโยชน์หนึ่งลูกไฟที่เกิดเองแผดเผา มีเปลวรุ่งเรืองยืนอยู่ ดุจกองไฟ ตั้งอยู่ที่ไกล ฉะนั้น. หญิงผู้ประพฤตินอกใจสามีก็ดี ชายที่คบหาภรรยาผู้อื่นก็ดี ต้องตกอยู่ในนรกอันเร่าร้อนมีหนามคม สัตว์นรกเหล่านั้น ลูกนายนิรยบาลทิ่มแทงด้วยอาวุธ กลับเอาศีรษะลง ลงมานอนอยู่ ถูกทิ่มแทงด้วย หลาวเป็นอันมาก ตื่นอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ ครั้นพอ รุ่งสว่าง นายนิรยบาล ก็ให้สัตว์นรกนั้นเข้าไปสู่ โลหกุมภีอันใหญ่ เปรียบดังภูเขามีน้ำเสมอด้วยไฟอัน ร้อน บุคคลผู้ทุศีล ถูกโมหะครอบงำ ย่อมเสวย กรรมของตน ที่ตนเองกระทำชั่วไว้ในปางก่อน ตลอด วันตลอดคืน ด้วยประการฉะนี้. อนึ่ง ภรรยาใดที่เขาช่วยมาด้วยทรัพย์ ย่อมดู หมิ่นสามี แม่ผัวพ่อผัว หรือพี่ผัวน้องผัว นายนิรยบาล เอาเบ็ดมีสายเกี่ยวปลายลิ้นของหญิงนั้นฉุดคร่า มา สัตว์นรกนั้นเห็นลิ้นของตนซึ่งยาวประมาณ ๑ วา เต็มไปด้วยหมู่หนอน ไม่อาจอ้อนวอนนายนิรยบาล ย่อมตายไปหมกไหม้ในตาปนนรก. พวกคนฆ่าแกะ ฆ่าสุกร ฆ่าปลาดักเนื้อ พวกโจร คนฆ่าโค พวกพราน พวกคนผู้กระทำคุณในเหตุมิใช่ คุณ (คนส่อเสียด) ลูกนายนิรยบาลเบียดเบียนด้วย หอกเหล็ก ฆ้อนเหล็ก ดาบและลูกศร พุ่งหัวให้ตก ลงสู่แม่น้ำแสบ คนทำคดีโกง ถูกนายนิรยบาลทุบตี ด้วยฆ้อนเหล็ก ทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า แต่นั้น ย่อมกิน อาเจียนของสัตว์นรกเหล่าอื่น ผู้ได้รับความทุกข์ทุกๆ เมื่อ ฝูงกาบ้าน ฝูงสุนัข ฝูงแร้ง ฝูงกาป่า ล้วนมีปาก เหล็ก ต่างพากันรุมจิกกัดกินสัตว์นรก ผู้กระทำกรรม อันหยาบช้า ดิ้นรนอยู่ ชนเหล่าใดเป็นอสัตบุรุษ อัน ธุลีปกปิดให้เนื้อชนกันจนตายก็ดี ให้นกตีกันจนตาย ก็ดี ชนเหล่านั้น ต้องไปตกอุสสทนรก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม ปโถ ความว่า ธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ เป็นทางที่ดำเนินไปสู่สุคติ เป็นทางเกษม ไม่มีภัยเฉพาะหน้า. บทว่า วิสมชีวิใน คือ สำเร็จการเลี้ยงชีพโดยอธรรม. บทว่านิรเย ความว่า อาตมภาพจะกล่าวนรกที่บังเกิดแก่สัตว์เหล่านี้แด่พระองค์. บทว่า สุโณหิ เม ความว่า พระมหาสัตว์แม้ถูกพระราชาตรัสถามถึงนรกที่พวกชนผู้ฆ่าบิดาบังเกิดเกล้า ก็มิได้แสดงนรกนั้นก่อนแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ เพื่อจะแสดงมหานรก ๘ ขุม และอุสสทนรก ๑๖ ขุม. ถามว่า เพราะเหตุไร ? แก้ว่าเพราะเมื่อพระมหาสัตว์แสดงถึงนรกที่ตรัสถามนั้นก่อน พระราชาพึงมีพระหฤทัยแตกสวรรคตเสียในที่นั้นเป็นแน่แท้ ก็พระราชาทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ไหม้อยู่ในนรกเหล่านี้ ย่อมจะถือเอาไว้เป็นตัวอย่าง ทรงมีอุปัตถัมภกกรรมอันเกิดพร้อมแล้ว ด้วยทรงเข้าพระทัยว่า แม้สัตว์เหล่าอื่นก็มีกรรมอันชั่วช้าเลวทรามมากเหมือนกับตัวเรา เราจักต้องหมกไหม้ในระหว่างแห่งนรกเหล่านี้ ดังนี้แล้ว ก็จักเป็นผู้หาพระโรคคือความกลัวมิได้ ก็เมื่อพระมหาสัตว์แสดงนรกเหล่านั้น ทำแผ่นดินให้แยกออกเป็น ๒ ภาค ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ก่อนแล้ว จึงแสดงภายหลัง เนื้อความแห่งคำเหล่านั้น มีดังต่อไปนี้ สัตว์นรกทั้งหลาย อันนายนิรยบาลถืออาวุธต่าง ๆ อันลุกโพลงแล้ว ตัดให้เป็นท่อนน้อยท่อนใหญ่ ย่อมมีชีวิตอยู่บ่อย ๆ (คือตายแล้วก็เกิดมารับกรรมอีก) ในนรกนี้เหตุนั้น นรกนั้นจึงชื่อว่า สัญชีวะ. นายนิรยบาลทั้งหลาย พากันบันลือโห่ร้องติดกันไม่ขาดระยะ ถืออาวุธต่างชนิดที่ไฟลุกโพลง ติดตามไล่ฆ่าสัตว์นรกทั้งหลาย ผู้กำลังวิ่งหนีไป ๆ มา ๆ อยู่บนเหนือแผ่นดินโลหะอันลุกโพลงด้วยไฟ เมื่อสัตว์ล้มลงบนแผ่นดินที่ลุกเป็นไฟแล้ว จึงขึงสายบรรทัดอันลุกโชนด้วยไฟ แล้วถือขวานที่ไฟกำลังติด พากันโห่ร้องทำสัตว์นรกผู้คร่ำครวญอยู่ด้วยเสียงอันน่าเวทนาเป็นอย่างมากให้เป็น ๘ ส่วนบ้าง ๑๖ ส่วนบ้าง เป็นไปอยู่ในนรกนี้ เหตุนั้น นรกนั้นจึงชื่อว่า กาฬสุตตะ. ภูเขาเหล็กลุกเป็นไฟทั้งหลายลูกใหญ่ ๆ หลายลูก กระทบสัตว์อยู่ในนรกนี้ เหตุนั้น นรกนั้น จึงชื่อว่าสังฆาฏะ ได้ยินว่า นายนิรยบาลทั้งหลาย ให้สัตว์นรกะข้าไปในแผ่นดินเหล็กที่ลุกโพลง ได้ ๙ โยชน์เพียงเอว แล้วกระทำไม่ให้หวั่นไหวในนรกนั้น ลำดับนั้นภูเขาเหล็กอันลุกโพลง ลูกใหญ่ ๆ เกิดขึ้นแต่ด้านทิศบูรพา ครางกระหึ่มอยู่เหมือนเสียงอสนีบาต กลิ้งมาบดสัตว์เหล่านั้น ราวกะว่าบดงากระทำให้เป็นผงแล้วไปตั้งอยู่ในทิศปัจฉิม แม้ภูเขาเหล็กที่ตั้งขึ้นแต่ทิศปัจฉิม ก็กลิ้งไปเหมือนอย่างนั้นนั่นแล แล้ว ตั้งอยู่ในทิศบูรพา อนึ่ง ภูเขาทั้ง ๒ ลูกนั้นได้กลิ้งมาปะทะกันแล้ว บดขยี้สัตว์นรก ดุจบีบลำอ้อยในเครื่องยนตร์สำหรับบีบอ้อยฉะนั้น สัตว์นรกทั้งหลาย ย่อมเสวยทุกข์ในสังฆาฏนรกนั้น ตลอดหลายแสนปีเป็นอันมาก ด้วยประการฉะนี้.
บทว่า เทฺว จ โรรุวา ความว่า โรรุวนรก ๒ คือ ชาลโรรุวะ ๑ธูมโรรุวะ ๑. บรรดาโรรุวนรกทั้ง ๒ นั้น ชาลโรรุวะเต็มไปด้วยเปลวไฟอันแสดงคล้ายเลือด ดำรงอยู่ตลอดกัป. ธูมโรรุวะเต็มไปด้วยควันอันแสบ. ในโรรุวนรกทั้ง ๒ นั้น เปลวไฟจะแทรกเข้าไปตามปากแผลทั้ง ๙ ของพวกสัตว์นรกผู้หมกไหม้อยู่ในชาลโรรุวะแล้ว จึงเผาสรีระ. ควันแสบแทรกเข้าไปตามปากแผลทั้ง ๙ ของเหล่าสัตว์นรกผู้ไหม้อยู่ในธูมโรรุวะ แล้วจึงค่อยทำสรีระให้เป็นผงไหลออกมาคล้ายดังแป้ง ฉะนั้น . สัตว์นรกผู้หมกไหม้อยู่ในนรกแม้ทั้ง ๒ นั้น ย่อมร้องดัง ท่านจึงเรียกนรกแม้ทั้ง ๒ นั้นว่า โรรุวะ. ความว่างเปล่า คือระหว่างคั่นของเปลวไฟ สัตว์ผู้หมกไหม้อยู่ และทุกข์ของสัตว์เหล่านั้น ย่อมไม่มีในนรกนี้ เหตุนั้น นรกนั้นจึงชื่อว่า อวิจิ. อวีจินรกเป็นสถานที่ใหญ่ จึงได้ชื่อว่า มหาอวีจิ. จริงอยู่ ในมหาอวิจินรกนั้น เปลวไฟทั้งหลาย ตั้งขึ้นแต่ฝาด้านทิศบูรพาเป็นต้นแล้ว กลับมากระทบในฝาด้านทิศปัจฉิมเป็นต้น ทะลุฝาก่อนแล้วจับข้างหน้าได้ ๑๐๐ โยชน์ เปลวไฟที่ตั้งขึ้นในเบื้องต่ำย่อมกระทบเบื้องบน เปลวไฟที่ตั้งขึ้นเบื้องบนย่อมกระทบในเบื้องต่ำขึ้นชื่อว่า เปลวไฟทั้งหลาย ในอวีจิมหานรกนี้ ย่อมไม่มีระหว่างอย่างนี้นั่นแหละ ก็สถานที่มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ ภายในมหานรกนั้น เต็มไปด้วยสัตว์ทั้งหลายหาระหว่างคั่นไม่ได้เลย ประดุจดังทะนานเต็มไปด้วยน้ำนมและแป้ง ฉะนั้น ประมาณของเหล่าสัตว์ผู้หมกไหม้อยู่ ย่อมไม่มีด้วยอิริยาบถทั้ง ๔และสัตว์เหล่านั้น ย่อมไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน ย่อมไหม้อยู่ในที่เฉพาะของตนเท่านั้น. ขึ้นชื่อว่า ระหว่างแห่งสัตว์ทั้งหลายในมหานรกนี้ ย่อมไม่มีด้วยประการฉะนี้. อุเบกขาอันเป็นอกุศลวิบาก ๖ อย่างที่เหลือ ย่อมเป็นอัพโภหาริก เพราะความที่ทุกข์ในมหานรกนั้นมีกำลัง เผาอยู่เนือง ๆ เปรียบเหมือนหยาดแห่งน้ำผึ้ง ๖ หยาดในปลายลิ้น ย่อมเป็นอัพโภหาริก เพราะความที่หยาดของทองแดงอันเป็นส่วนที่ ๗ เป็นของมีกำลังเผาอยู่เนืองๆ ฉะนั้น. ทุกข์เท่านั้น ย่อมปรากฏ คือ ย่อมปรากฏหาระหว่างมิได้. ขึ้นชื่อว่าระหว่างแห่งความทุกข์ในมหานรกนี้ ย่อมไม่มีด้วยประการฉะนี้. อวีจิมหานรกนี้นั้นรวมทั้งฝาทั้งหลาย วัดโดยผ่ากลางได้ ๓๑๘ โยชน์ วัดโดยรอบได้ ๙๕๔ โยชน์รวมทั้งอุสสทนรกด้วยเป็นหมื่นโยชน์. บัณฑิตพึงทราบความที่อวีจิมหานรกนั้นเป็นสถานที่ใหญ่ถึงเพียงนี้.
นรกใดเผาสัตว์ทั้งหลายไม่ให้กระดิกได้ เพราะฉะนั้น นรกนั้นจึงชื่อว่าตาปนะ. นรกใดย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้เร่าร้อนอย่างเหลือเกิน เพราะฉะนั้นนรกนั้นจึงชื่อว่า ปตาปนะ. นายนรยบาลทั้งหลาย ย่อมให้สัตว์นั่งบนหลาวเหล็กที่ลุกโพลง มีประมาณเท่าลำตาล ในตาปนนรกนั้น แผ่นดินภายใต้แต่ที่นั้น ย่อมลุกโพลง ส่วนหลาวไม่ติดไฟ สัตว์ทั้งหลายย่อมลุกเป็นเปลวเพลิงนรกนั้น ย่อมเผาสัตว์ไม่ให้กระดิกได้ ด้วยประการฉะนี้. อนึ่ง นายนิรยบาลย่อมประหารสัตว์ผู้เกิดในนรกนอกนี้ ด้วยอาวุธทั้งหลายที่กำลังลุกโชนแล้วให้ขึ้นสู่ภูเขาเหล็กมีไฟโพลง. ในเวลาที่สัตว์เหล่านั้น ยืนอยู่บนยอดภูเขา ลมอันมีกรรมเป็นปัจจัย ย่อมประหารสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นไม่อาจจะทรงตัวอยู่ได้บนภูเขานั้น ก็มีเท้าในเบื้อง มีศีรษะในเบื้องต่ำตกลงมา. ลำดับนั้นหลาวเหล็กลุกเป็นไฟ ย่อมตั้งขึ้นแต่แผ่นดินเหล็กเบื้องต่ำ. สัตว์นรกเหล่านั้นก็เอาศีรษะกระแตกหลาวเหล็กเหล่านั้นทีเดียว มีร่างกายทะลุเข้าไปในหลาวเหล็กเหล่านั้นลุกโพลงไหม้อยู่. นรกนั้น ย่อมเผาสัตว์ให้เร่าร้อนเหลือเกินด้วยประการฉะนี้แล.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๑๖๕–๑๙๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัฏฐินิบาตชาดก ๑๗๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๗๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Saṃkiccajātakaṃ
disvā nisinnaṃ rājānanti idaṃ satthā jīvakambavane viharanto ajātasattussa pitughāṭakammaṃ ārabbha kathesi.
So hi devadattaṃ nissāya tassa vacanena pitaraṃ ghāṭāpetvā devadattassa saṅghabhedāvasāne bhinnaparisassa roge uppanne tathāgataṃ khamāpessāmīti mañcasivikāya sāvatthiṃ gacchantassa jetavanadvāre paṭhaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ sutvā devadatto sammāsambuddhassa paṭipakkho hutvā paṭhaviṃ pavisitvā avīciparāyano jāto mayāpi taṃ nissāya pitā dhammiko dhammarājā ghāṭito ahaṃpi nukho paṭhaviṃ pavisissāmīti Bhīto rajjasiriyā cittassādaṃ na labhi thokaṃ niddāyissāmīti niddaṃ upagatamattova navayojanabahalāya ayapaṭhaviyaṃ pātetvā ayasūlehi koṭṭiyamāno viya sunakhehi luñcitvā khajjamāno viya bheravaravena viravanto uṭṭhāti.
Athekadivasaṃ komudiyā cātumāsiniyā amaccagaṇaparivuto attano yasaṃ olokento mama pitu yaso ito mahantataro tathārūpaṃ nāmāhaṃ dhammarājānaṃ devadattaṃ nissāya ghāṭesinti cintesi. Tassevaṃ cintentasseva kāye dāho uppajji sakalasarīraṃ sedatintaṃ hoti. Tato ko nukho me imaṃ bhayaṃ vinodetuṃ sakkhissatīti cintetvā ṭhapetvā dasabalaṃ añño natthīti ñatvā ahaṃ tathāgatassa mahāparādho ko nukho maṃ netvā dassessatīti cintento na añño koci aññatra jīvikāti sallakkhetvā tassa gahetvā gamanūpāyaṃ karonto ramaṇīyā vata bho dosinā rattīti udānaṃ udānetvā kinnukhvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāmāti vatvā pūraṇasāvakādīhi pūraṇādīnaṃ guṇe kathite tesaṃ vacanaṃ anādayitvā jīvakaṃ paṭipucchitvā tena tathāgatassa guṇaṃ kathetvā taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatīti vutto hatthinā yānāni kappāpetvā jīvakambavanaṃ gantvā taṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā vanditvā tathāgatena katapaṭisanthāro sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ pucchitvā tathāgatassa madhuraṃ sāmaññaphaladhammadesanaṃ sutvā suttapariyosāne upāsakattaṃ paṭivedetvā Tathāgataṃ khamāpetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya dānaṃ dento sīlaṃ rakkhanto tathāgatena saddhiṃ saṃsaggaṃ katvā madhuradhammakathaṃ suṇanto kalyāṇasaṃsaggena pahīnabhayo vigatalomahaṃso hutvā cittassādaṃ paṭilabhitvā sukhena cattāro iriyāpathe kappesi.
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso ajātasattu pitughāṭakammaṃ katvā bhayappatto ahosi rajjasiriṃ nissāya cittassādaṃ alabhanto sabbairiyāpathesu dukkhaṃ anubhoti so dāni tathāgataṃ āgamma kalyāṇasaṃsaggena vigatabhayo issariyasukhaṃ anubhotīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepesa pitughāṭakammaṃ katvā maṃ nissāya sukhaṃ sayīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rajjaṃ kārento brahmadattakumāraṃ nāma puttaṃ paṭilabhi. Tadā bodhisatto purohitassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātassevassa saṃkiccakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi rājanivesane ekatova vaḍḍhiṃsu. Aññamaññaṃ sahāyakā hutvā vayappattā takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgamiṃsu. Atha rājā puttassa uparajjaṃ adāsi. Bodhisattopi uparājasseva santike ahosi. Athekadivasaṃ uparājā pitu uyyānakīḷaṃ gacchantassa mahantaṃ yasaṃ disvā tasmiṃ lobhaṃ uppādetvā mayhaṃ pitā mama bhātikasadiso sace etassa maraṇaṃ olokessāmi mahallakakāle rajjaṃ labhissāmi tadā laddhenapi rajjena ko attho pitaraṃ Māretvā rajjaṃ gaṇhissāmīti cintetvā bodhisattassa tamatthaṃ ārocesi. Bodhisatto samma pitughāṭakammaṃ nāma bhāriyaṃ nirayamaggo na sakkā etaṃ kātuṃ mā karīti paṭibāhi. So punappunaṃpi kathetvā yāvatatiyaṃ tena paṭibāhito pādamūlikehi saddhiṃ mantesi. Te sampaṭicchitvā rañño maraṇūpāyaṃ vīmaṃsiṃsu. Bodhisatto taṃ pavuttiṃ ñatvā nāhaṃ etehi saddhiṃ ekako bhavissāmīti mātāpitaro anāpucchitvāva aggadvārena nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro vihāsi. Rājakumāropi tasmiṃ khaṇe pitaraṃ mārāpetvā mahantaṃ yasaṃ anubhavi.
Saṃkiccakumāro kira isipabbajjaṃ pabbajitoti sutvā bahū kulaputtā nikkhamitvā tassa santike pabbajiṃsu. So mahatā isigaṇena parivuto tattha vasi. Sabbepi samāpattilābhinoyeva. Rājāpi pitaraṃ māretvā appamattakaṃyeva kālaṃ rajjasukhaṃ anubhavitvā tato paṭṭhāya bhīto cittassādaṃ alabhanto niraye kammakaraṇappatto viya ahosi. So bodhisattaṃ anussaritvā sahāyo me pitughāṭakammaṃ bhāriyanti paṭisedhetvā maṃ attano kathaṃ gāhāpetuṃ asakkonto attānaṃ niddosaṃ katvā palāyi sace so idhābhavissa na me pitughāṭakammaṃ kātuṃ adassa idaṃpi me bhayaṃ hareyya kahaṃ nukho so etarahi viharati sace tassa vasanaṭṭhānaṃ jāneyyaṃ pakkosāpeyyaṃ ko nukho me etassa vasanaṭṭhānaṃ āroceyyāti cintesi. So tato paṭṭhāya antepure ca rājasabhāya ca Bodhisattasseva vaṇṇaṃ bhāsati. Evaṃ addhāne gate so bodhisatto rājā maṃ sarati mayā tattha gantvā tassa dhammaṃ desetvā taṃ nibbhayaṃ katvā gantuṃ vaṭṭatīti cintetvā paṇṇāsavassāni himavante vasitvā pañcasatatāpasaparivuto ākāsenāgantvā dāyapasse nāmuyyāne otaritvā isigaṇaparivuto silāpaṭṭe nisīdi. Uyyānapālo taṃ disvā bhante gaṇasatthā ko nāmāti pucchitvā saṃkiccapaṇḍito nāmāti ca sutvā sayaṃpi sañjānitvā bhante yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi tāva idheva hotha amhākaṃ rājā tumhe daṭṭhukāmoti vatvā vanditvā vegena rājakulaṃ gantvā tassa āgatabhāvaṃ rañño ārocesi. Rājā tassa santikaṃ gantvā kattabbayuttakaṃ upahāraṃ katvā pañhaṃ pucchi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
disvā nisinnaṃ rājānaṃ brahmadattaṃ rathesabhaṃ
athassa paṭivedesi yassāsi anukampako.
Saṃkiccāyaṃ anuppatto isīnaṃ sādhusammato
taramānarūpo niyyāhi khippaṃ passa mahesinaṃ.
Tato ca rājā taramāno yuttamāruyha sandanaṃ
mittāmaccaparibyuḷho agamāsi rathesabho.
Nikkhippa pañca kakudhāni kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano
bālavījaniṃ uṇhīsaṃ khaggachattañcupāhanaṃ.
Oruyha rājā yānamhā ṭhapayitvā paṭicchadaṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ saṃkiccamupasaṅkami .
Upasaṅkamitvā so rājā sammodi isinā saha
taṃ kathaṃ vītisāretvā ekamantaṃ upāvisi.
Ekamantaṃ nisinnova atha kālaṃ amaññatha
tato pāpāni kammāni pucchituṃ paṭipajjatha.
Isiṃ pucchatha saṃkiccaṃ isīnaṃ sādhusammataṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ isisaṅghapurakkhataṃ.
Kaṃ gatiṃ pecca gacchanti narā dhammāticārino
aticiṇṇo mayā dhammo taṃ me akkhāhi pucchitoti .
Tattha disvāti bhikkhave so uyyānapālo rājānaṃ rājasabhāyaṃ nisinnaṃ disvā athassa paṭivedesi. Yassāsīti vadanto ārocesīti attho. Yassāsīti mahārāja yassa tvaṃ anukampako muducitto āsi. Yassa abhiṇhaṃ vaṇṇaṃ payirudāhāsi so ayaṃ saṃkicco isīnaṃ antare sādhu laddhakoti sammato anuppatto tava uyyāne silāpaṭṭe isigaṇaparivuto kāñcanapaṭimā viya nisinno. Taramānarūpoti mahārāja pabbajitā nāma kule vā gaṇe vā alaggā tumhākaṃ gacchantānaññeva pakkameyyuṃ tasmā taramānarūpo khippaṃ niyyāhi mahantānaṃ sīlādiguṇānaṃ esitattāpassa mahesinanti. Tatoti bhikkhave so rājā tassa vacanaṃ sutvā tato tassa vacanato anantarameva. Nikkhippāti nikkhipitvā tassa kira uyyānadvāraṃ patvāva etadahosi Pabbajitā nāma garuṭṭhāniyā saṃkiccatāpasassa santikaṃ uddhatavesena gantuṃ ayuttanti. So maṇicittasuvaṇṇadaṇḍañca bālavījaniṃ kāñcanamayaṃ uṇhīsapaṭaṃ suparikkhittaṃ maṅgalakhaggaṃ setacchattaṃ suvaṇṇapādukāti imāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni apanetvā tena vuttaṃ nikkhippāti. Paṭicchadanti tameva rājakakudhabhaṇḍaṃ ṭhapayitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā. Dāyapassasminti evaṃnāmake uyyāne. Atha kālaṃ amaññathāti atha so idāni pañhaṃ pucchituṃ kāloti jānāti. Pāliyaṃ pana yathākālanti. Āgatassa kālānurūpena pañhapucchanaṃ amaññathāti attho. Paṭipajjathāti paṭipajji. Peccāti paṭigantvā paralokassa vā nāmametaṃ tasmā paralokanti attho. Mayāti bhante mayā sucaritadhammo atikkanto pitughāṭakammaṃ kataṃ taṃ me akkhāhi kaṃ gatiṃ pitughāṭakā gacchanti katarasmiṃ niraye paccantīti pucchati.
Taṃ sutvā bodhisatto tenahi mahārāja suṇohīti vatvā ovādaṃ tāva adāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
isi avaca saṃkicco kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
āsīnaṃ dāyapassasmiṃ mahārāja suṇohi me.
Uppathena vajantassa yo maggamanusāsati
tassa ce vacanaṃ kayirā nāssa maggeyya kaṇṭako.
Adhammaṃ paṭipannassa yo dhammamanusāsati
tassa ce vacanaṃ kayirā na so gaccheyya duggatinti.
Tattha uppathenāti corehi pariyuṭṭhitamaggena. Maggamanusāsatīti khemamaggaṃ akkhāti. Nāssa maggeyya kaṇṭakoti tassa ovādakarassa purisassa maggato mukhaṃ corakaṇṭako na passeyya. Yo dhammanti yo sucaritadhammaṃ. Na soti so puriso nirayādibhedaṃ duggatiṃ na gaccheyya. Uppathasadiso hi mahārāja adhammo khemamaggasadiso sucaritadhammo. Tvaṃ pana pubbe pitaraṃ ghāṭetvā rājā homīti mayhaṃ kathetvā mayā paṭibāhito mama vacanaṃ akatvā pitaraṃ ghāṭetvā idāni socasi paṇḍitānaṃ ovādaṃ akaronto nāma coramaggapaṭipannā viya mahābyasanaṃ pāpuṇātīti.
Evamassa ovādaṃ datvā mahāsatto upari dhammaṃ desento āha
dhammo patho mahārāja adhammo pana uppatho
adhammo nirayaṃ neti dhammo pāpeti sugatiṃ.
Adhammacārino rāja narā visamajīvino
yaṃ gatiṃ pecca gacchanti niraye te suṇohi me.
Sañjīvo kāḷasutto ca saṅghāto dve ca roruvā
athāparo mahāvīci tāpano ca patāpano .
Iccete aṭṭha nirayā akkhātā dūratikkamā
ākiṇṇā luddakammehi paccekā soḷasussadā.
Kadariyatāpanā ghorā accimanto mahabbhayā
lomahaṃsanarūpā ca bhesmā paṭibhayā dukkhā.
Catukkoṇā catudvārā vibhattā bhāgaso mitā
ayopākārapariyantā ayasā paṭikujjitā.
Tesaṃ ayomayā bhūmi jalitā tejasā yutā
samantā yojanasataṃ phuṭā tiṭṭhanti sabbadā.
Ettha patanti niraye uddhaṃpādā avaṃsirā
isīnaṃ ativattāro saññatānaṃ tapassinaṃ.
Te bhūnahanā paccanti macchā bilā katā yathā
saṃvacchare asaṅkheyye narā kibbisakārino.
Dayhamānena gattena niccaṃ santarabāhiraṃ
nirayā nādhigacchanti dvāraṃ nikkhamanesino.
Puratthimenapi dhāvanti tato dhāvanti pacchato
uttarenapi dhāvanti tato dhāvanti dakkhiṇaṃ
yaṃ yamhi dvāraṃ gacchanti tantadeva pithiyyati.
Bahūni vassasahassāni janā nirayagāmino
bāhā paggayha kandanti katvā dukkhaṃ anappakaṃ.
Āsīvisaṃva kupitaṃ tejasiṃ dūratikkamaṃ
na sādhurūpe āsīde saññatānaṃ tapassinaṃ.
Atikāyo mahissāso ajjano kekakādhipo
sahassabāhu ucchinno isimāsajja gotamaṃ.
Arajaṃ rajasā vacchaṃ kīsaṃ avakrīya daṇḍakī
tālova mūlato chinno sa rājā vibhavaṅgato.
Upahacca manaṃ mejjho mātaṅgasmiṃ yasassine
sapārisajjo ucchinno mejjhāraññaṃ tadā ahu.
Kaṇhadīpāyanāsajja isiṃ andhakavindayo
aññamaññaṃ musale hantvā sampattā yamasādhanaṃ.
Athāyaṃ isinā satto antalikkhacaro pure
pāvekkhi paṭhaviṃ cecco hīnatto kālapariyāyaṃ.
Tasmā hi chandāgamanaṃ nappasaṃsanti paṇḍitā
aduṭṭhacitto bhāseyya giraṃ saccūpasañhitaṃ.
Manasā ce paduṭṭhena yo naro pekkhate muniṃ
vijjācaraṇasampannaṃ gantvā so nirayaṃ adho.
Ye vuḍḍhe paribhāsanti pharusūpakkamā janā
anapaccā adāyādā tālavatthū bhavanti te.
Yo ca pabbajitaṃ hanti katakiccaṃ mahesinaṃ
sa kāḷasutte niraye ciraṃ rattāya paccati.
Yo ca rājā adhammaṭṭho raṭṭhaṃ viddhaṃsano cuto
tāpayitvā janapadaṃ tāpane pecca paccati.
So ca vassasahassānaṃ sataṃ dibyāni paccati
accisaṅghapareto so dukkhaṃ vedeti vedanaṃ.
Tassa aggisikhā kāyā niccharanti pabhassarā
tejobhakkhassa gattāni lomaggehi nakhehi ca.
Dayhamānena gattena niccaṃ santarabāhiraṃ
dukkhābhitunno nadati nāgo tuṇḍaddito yathā.
Yo lobhā pitaraṃ hanti dosā vā purisādhamo
sa kāḷasutte niraye ciraṃ rattāya paccati.
Sa tādiso paccati lohakumbhiyaṃ
pakkañca sattīhi hananti nittacaṃ
andhaṃ karitvā muttakarīsabhakkhaṃ
khāre nimujjanti tathāvidhaṃ naraṃ.
Tattaṃ pakkuṭṭhitamayoguḷañca
dīghe ca jāle cirarattatāpite
vikkhambhamādāya vibhajja rajjuhi
vivaṭe mukhe saṃsavayanti rakkhasā.
Sāmā ca soṇā savalā ca gijjhā
kākolasaṅghā ca dijā ayomukhā
saṅgamma khādanti vipphandamānaṃ
jivhaṃ vibhajja vighāsaṃ salohitaṃ.
Taṃ daḍḍhakāḷaṃ paribhinnagattaṃ
nippothayantā anuvicaranti rakkhasā
ratī hi tesaṃ dukkhino panītare
Etādisasmiṃ niraye vasanti
yekeci loke idha pettighāṭino.
Putto ca mātaraṃ hantvā ito gantvā yamakkhayaṃ
bhusamāpajjate dukkhaṃ attakammaphalūpago.
Amanussā atibālā hantāraṃ janayantiyā
ayomayehi bālehi piḷayanti punappunaṃ.
Taṃ passavaṃ sakā gattā rudhiraṃ attasambhavaṃ
tambalohavilīnaṃva tattaṃ pāyenti mattiyaṃ.
Jigucchaṃ kuṇapaṃ pūti duggandhaṃ gūthakaddamaṃ
pubbalohitasaṅkāsaṃ rahadoggayha tiṭṭhati.
Tamenaṃ kimiyo tattha atikāyā ayomukhā
chaviṃ bhetvāna khādanti pagiddhā maṃsalohite.
So ca taṃ nirayaṃ patto nimuggo sataporisaṃ
pūtikaṃ kuṇapaṃ vāti samantā satayojanaṃ.
Cakkhumāpi hi cakkhūhi tena gandhena jiyyati
etādisaṃ brahmadatta mātughāṭī labhe dukkhaṃ.
Khuradhāramanukkamma tikkhaṃ dūrabhisambhavaṃ
patanti gabbhapātiniyo duggaṃ vettaraṇiṃ nadiṃ.
Ayomayā simbaliyo soḷasaṅgulikaṇṭakā
ubhato mabhilambanti duggaṃ vettaraṇiṃ nadiṃ.
Te accimanto tiṭṭhanti aggikkhandhāva ārakā
ādittā jātavedena uddhaṃ yojanamuggatā.
Ete sajanti niraye tatte tikhiṇakaṇṭake
nāriyo ca aticāriniyo narā ca paradāragū.
Te patanti adhokkhandhā vivattā vihatā puthū
sayanti vinividdhaṅgā dīghaṃ jagganti sambariṃ.
Tato ratyā vivasane mahatiṃ pabbatūpamaṃ
lohakumbhiṃ pavajjanti tattaṃ aggisamūdakaṃ.
Evaṃ divā ca ratto ca dussīlā mohapārutā
anubhonti sakaṃ kammaṃ pubbe dukkatamattano.
Yā ca bhariyā dhanakkītā sāmikaṃ atimaññati
sassuṃ vā sassuraṃ vāpi jeṭṭhaṃ vāpi nanandanaṃ
tassā vaṅkena jivhaggaṃ nibbahanti sabandhanaṃ.
Sa byāmamattaṃ kiminaṃ jivhaṃ passati attano
viññāpetuṃ na sakkoti tāpane pecca paccati.
Orabbhikā sūkarikā macchikā migabandhakā
corā goghāṭakā luddā avaṇṇe vaṇṇakārakā.
Sattīhi lohakūṭehi nettiṃsehi usūhi ca
haññamānā khāranadiṃ papatanti avaṃsirā.
Sāyaṃ pāto kūṭakārī ayokūṭehi haññati
tato vantaṃ durattānaṃ paresaṃ bhuñjate sadā.
Dhaṅkā bheraṇḍakā gijjhā kākolā ca ayomukhā
vipphandamānaṃ khādanti naraṃ kibbisakārinaṃ.
Ye migena migaṃ hanti pakkhiṃ vā pana pakkhinā
asanto rajasā channā gantvā te nirayussadanti.
Tattha dhammo pathoti dasakusalakammapathadhammo khemo appaṭibhayo sugatimaggo. Visamajīvinoti adhammena kappitajīvikā. Nirayeti te etesaṃ nibbattaniraye kathemi. Suṇohi meti mahāsatto raññā pitughāṭakānaṃ nibbattanirayaṃ pucchitopi paṭhamaṃ taṃ adassetvā aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussadaniraye dassetuṃ evamāha. Kiṃkāraṇā. Paṭhamaṃ hi tasmiṃ dassiyamāne rājā phalitena hadayena tattheva mareyya imesu pana nirayesu paccamānasatte disvā diṭṭhānugatiko hutvā ahaṃ viya aññepi bahū pāpakammino atthi ahaṃ etesaṃ antare paccissāmīti sañjātūpatthambho arogo bhavissatīti te pana niraye dassento mahāsatto paṭhamaṃ iddhibalena paṭhaviṃ dvidhā katvā pacchā dassesi. Tesaṃ vacanattho. Nirayapālehi pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnā nerayikasattā punappunaṃ sañjīvanti etthāti sañjīvo. Nirayapālā punappunaṃ nadantā vaggantā pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā jalitāya lohapaṭhaviyā nerayike aparāparaṃ anubandhitvā paharitvā jalitapaṭhaviyaṃ patite jalitakāḷasuttaṃ pātetvā Jalitapharasuṃ gahetvā sayaṃ unnadantā mahantena aṭṭassarena viravante aṭṭhaṃse soḷasaṃse karontā ettha gacchantīti kāḷasutto. Mahantā jalitaayapabbatā ghāṭenti etthāti saṅghāṭo. Tattha kira satte navayojanāya jalitaayapaṭhaviyā yāva kaṭito pavesetvā niccalaṃ karonti. Atha puratthimato mahanto jalito ayapabbato samuṭṭhāya asanī viya viravanto āgantvā te satte saṇhakaraṇīyaṃ tile piṃsanto viya gantvā pacchimadisāya tiṭṭhati. Pacchimadisato samuṭṭhitopi tatheva gantvā puratthimadisāya tiṭṭhati. Dve pana ekato samāgantvā ucchuyante ucchukhaṇḍāni viya pīḷenti. Evaṃ tattha bahūni vassasatasahassāni dukkhaṃ anubhonti.
Dve ca roruvāti jālaroruvo ca dhūmaroruvo cāti dve. Tattha jālaroruvo kappena saṇṭhitāhi rattalohitajālāhi puṇṇo. Dhūmaroruvo khāradhūmena puṇṇo. Tesu jālaroruve paccantānaṃ navahi vaṇamukhehi jālā pavisitvā sarīraṃ dahanti. Dhūmaroruve paccantānaṃ navahi vaṇamukhehi khāradhūmo pavisitvā piṭṭhaṃ viya sarīraṃ sedesi. Ubhayatthāpi paccantā sattā mahāviravaṃ viravanti dvepi roruvāti vuttā. Jālānaṃ vā paccanasattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antarā natthi etthāti avīci. Mahanto avīci mahāvīci. Tatra hi puratthimādīhi bhittīhi jālā uṭṭhahitvā pacchimabhittiādīsu paṭihaññati tāva bhittiyo vinivijjhitvā purato yojanasataṃ gaṇhati heṭṭhā uṭṭhitā jālā upari paṭihaññati upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṭṭhānaṃ khīravallipiṭṭhissa pūritanāḷī viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi na ca aññamaññaṃ byābādhenti sakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhuvindūni sattamassa tāmbalohavinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākā upekkhā abbohārikā honti. Dukkhameva ñāyati nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Svāyaṃ saha bhittīhi vikkhambhanato aṭṭhārasādhikatiyojanasato āvaṭṭato catupaṇṇāsādhikanavayojanasato saha ussadehi dasayojanasahassāni. Evamassa mahantatā veditabbā.
Niccale satte tapatīti tāpano. Ativiya tāpetīti patāpano. Tattha tāpanasmiṃ satte tālakkhandhappamāṇe jalitaayasūle nisīdāpenti. Tato heṭṭhā paṭhavī jalati sūlaṃ na jalati sattā jalanti. Evaṃ so nirayo niccale satte tapati. Itarasmiṃ pana nibbattasatte jalantehi āvudhehi paharitvā jalitaayapabbataṃ āropenti. Tesaṃ pabbatamatthake ṭhitakāle kammapaccayo vāto paharati. Te tattha saṇṭhātuṃ asakkontā uddhaṃpādā adhosirā patanti. Atha heṭṭhā ayapaṭhavito jalitāni ayasūlāni uṭṭhahanti. Te tāni matthakeneva āsādetvā tesu vinividdhasarīrā jalantā jalantā paccanti. Evameva ativiya tāpetīti.
Bodhisatto pana ete niraye dassento paṭhamaṃ sañjīvaṃ dassetvā tattha paccante nerayikasatte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṃpi antaradhāpetvā puna paṭhaviṃ dvidhā katvā kāḷasuttaṃ dassesi. Tatthapi paccamāne satte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṃpi antaradhāpesīti. Evaṃ paṭipāṭiyā dassesi. Tato rājānaṃ āmantetvā mahārāja tayā imesu aṭṭhasu mahānirayesu paccamāne satte disvā appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vatvā puna tesaññeva mahānirayānaṃ kiccaṃ kathetuṃ icceteti ādimāha.
Tattha akkhātāti mayā ca tuyhaṃ kathitā porāṇakehi ca kathitāyeva. Ākiṇṇāti paripuṇṇā. Paccekā soḷasussadāti etesaṃ nirayānaṃ ekekassa catūsu dvāresu ekekasmiṃ cattāro cattāro katvā soḷasa soḷasa ussadanirayāti sabbepi sataṃ aṭṭhavīsati ca ussadanirayā aṭṭha ca mahānirayāti chattiṃsanirayasataṃ. Kadariyatāpanāti sabbepete kadariyānaṃ tāpanā balavadukkhatāya ghorā kappaṭṭhitanibbattānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto bhayassa mahantatāya mahabbhayā diṭṭhamattā vā lomāni haṃsantīti lomahaṃsanarūpā ca bhiṃsanatāya bhesmā bhayajananatāya paṭibhayā sukhābhāvena dukkhā. Catukkoṇāti sabbepi caturassamañjusasadisā. Vibhattāti catudvāravasena vibhattā. Bhāgaso mitāti dvāravīthīnaṃ vasena koṭṭhāse ṭhapetvā mitā. Ayasā paṭikujjitāti sabbepi navayojanikena ayakapālena paṭicchannā. Phuṭā tiṭṭhantīti sabbepi ettakaṃ ṭhānaṃ Anupharitvā tiṭṭhanti. Uddhaṃpādā avaṃsirāti evaṃ tesu nirayesu samparivattitvā punappunaṃ patamāne sandhāyāha. Ativattāroti pharusavācāhi atikkamitvā vattāro. Mahānirayesu kira yebhuyyena dhammikasamaṇabrāhmaṇesu katāparādhāva paccanti tasmā evamāha. Te bhūnahanāti te isīnaṃ ativattāro attano vuḍḍhiyā hatattā bhūnahanā koṭṭhāsakatā macchā viya paccanti. Asaṅkheyyeti gaṇetuṃ asakkuṇeyye. Kibbisakārinoti dāruṇakammakārino. Nikkhamanesinoti nirayā nikkhamanaṃ esantāpi gavesantāpi nikkhamanadvāraṃ nādhigacchanti. Puratthimenāti yadā tvaṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti atha tadābhimukhā dhāvanti. Tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ pithiyyati pacchimaṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Na sādhurūpeti vuttappakāraṃ sappaṃ viya sādhurūpe isayo āsanena pharusavacanena kāyakammena vā ghaṭṭento upagaccheyya. Kiṃkāraṇā. Saññatānaṃ tapassīnaṃ āsāditattā aṭṭhasu mahānirayesu mahādukkhassa anubhavitabbattā.
Idāni ye rājāno tathārūpe āsādetvā taṃ taṃ dukkhaṃ pattā te dassetuṃ atikāyoti ādimāha. Tattha atikāyoti balasampanno mahākāyo. Mahissāsoti dhanuggaho. Sahassabāhūti pañcahi dhanuggahasatehi bāhusahassehi āropetabbaṃ dhanuṃ āropanasamatthatāya sahassabāhu. Kekakādhipoti kekakaraṭṭhādhipati. Vibhavaṅgatoti Vināsaṃ patto. Vatthūni sarabhaṅgajātake vitthāritāni. Upahacca mananti attano cittaṃ padūsetvā. Mātaṅgasminti mātaṅgapaṇḍite. Vatthu mātaṅgajātake vaṇṇitaṃ. Kaṇhadīpāyanāsajjāti kaṇhadīpāyanaṃ āsajja. Yamasādhananti nirayaṃ. Vatthu ghaṭajātake vitthāritaṃ. Isināti kapilatāpasena. Pāvekkhīti paviṭṭho. Ceccoti cetiyarājā. Hīnattoti parihīnattabhāvo antarahitā iddhi. Kālapariyāyanti pariyāyamaraṇakālaṃ patvā. Vatthu cetiyajātake kathitaṃ. Tasmāti yasmā cittavasiko hutvā isīsu aparajjhitvā aṭṭhasu mahānirayesu paccati. Tasmā hi chandāgamananti chandādicatubbidhaṃpi agatigamanaṃ. Paduṭṭhenāti kuddhena. Gantvā so nirayaṃ adhoti so tena adhogamanīyena kammena adhonirayameva gacchati. Pāliyaṃ pana nirayussadanti likhitaṃ. Tassa ussadanirayaṃ gacchatīti attho. Vuḍḍheti vayovuḍḍhe ca guṇavuḍḍhe ca. Anapaccāti bhavantarepi apaccaṃ vā dāyādaṃ vā na labhantīti attho. Tālavatthūti diṭṭhadhammepi chinnamūlatālo viya mahāvināsaṃ patvā nirayesu nibbattanti. Hantīti māreti. Ciraṃ rattāyāti ciraṃ kālaṃ.
Evaṃ mahāsatto isiviheṭhakānaṃ paccananiraye dassetvā upari adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassenato yo cāti ādimāha. Tattha raṭṭhaṃ viddhaṃsanoti chandādivasena gantvā raṭṭhassa viddhaṃsano. Accisaṅghapareto soti accisamūhaparikkhitto. Tejobhakkhassāti aggimeva khādantassa. Gattānīti tigāvute sarīrasabbaṅgapaccaṅgāni. Lomaggehi ca nakhehi cāti etehi saddhiṃ sabbāni ekajālāni honti. Tuṇḍadditoti āneñjanakāraṇaṃ kāriyamāno tuṇḍehi viddho nāgo yathā nadati.
Evaṃ mahāsatto adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassetvā idāni pitughāṭakādīnaṃ paccananiraye dassetuṃ yo lobhāti ādimāha. Tattha lobhāti yasadhanalobhena. Dosāti duṭṭhacittatāya. Nittacanti lohakumbhiyaṃ bahūni vassasahassāni pakkaṃ nīharitvā tigāvutamassa sarīraṃ nittacaṃ katvā jalitāya lohapaṭhaviyā pātetvā tiṇhehi ayasūlehi koṭṭentā cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti. Andhaṃ karitvāti mahārāja taṃ pitughāṭakaṃ nirayapālā jalitalohapaṭhaviyaṃ uttānaṃ pātetvā jalitehi ayasūlehi akkhīni bhinditvā andhaṃ karitvā mukhe uṇhaṃ muttakarīsaṃ pakkhipitvā palālapīṭhaṃ viya naṃ saṃvaṭṭetvā kappena saṇṭhite khāre lohaudake nimujjāpenti. Tattaṃ pakkuṭṭhitamayoguḷañcāti puna pakkuṭṭhitagūthakalalañceva jalitaayoguḷañca khādāpenti. So pana taṃ āhariyamānaṃ disvā mukhaṃ pitheti. Athassa dīghepi aggatāpite jalamāne jāle ādāya mukhaṃ vikkhambhitvā vivaritvā rajjubandhaṃ ayabalisaṃ khipitvā jivhaṃ nīharitvā tasmiṃ vivaṭṭe mukhe taṃ ayoguḷaṃ saṃsavayanti pakkhipanti. Rakkhasāti nirayapālā. Sāmā cāti mahārāja tassa pitughāṭakassa jivhaṃ balisena nikkaḍḍhitvā ayasaṅkunāhi paṭhaviyaṃ nīhataṃ jivhaṃ sāmā soṇā savalavaṇṇā sunakhā ca lohatuṇḍā gijjhā ca kākolasaṅghā ca aññe ca nānappakārā sakuṇā samāgantvā āvudhehi chindantā viya Vibhajja kākapadākārena koṭṭhāse katvā. Vipphandamānanti visandamānalohitaṃ vighāsaṃ khādantā viya satte bhakkhayantīti attho. Taṃ daḍḍhakāḷanti taṃ pitughāṭakaṃ jhāyamānaṃ kāḷaṃ viya daḍḍhajalitasarīraṃ. Paribhinnagattanti tattha tattha bhinnagattaṃ. Nippothayantāti jalitehi ayamuggarehi paharantā. Ratī hi tesanti tesaṃ nirayapālānaṃ sā rati kīḷā hoti. Dukkhino panītareti itare pana nerayikasattā dukkhitā honti . pettighāṭinoti pitughāṭakā. Iti imaṃ pitughāṭakānaṃ paccananirayaṃ disvā rājā bhītatasito ahosi.
Atha naṃ mahāsatto samassāsetvā mātughāṭakānaṃ paccananirayaṃ dassesi. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ nirayanti attho. Attakammaphalūpagoti attano kammaphalena upagato. Amanussāti nirayapālā. Hantāraṃ janayantiyāti mātughāṭakaṃ . bālehīti ayamakacibālehi veṭhetvā ayayantena pīḷiyanti. Tanti taṃ mātughāṭakaṃ. Pāyentīti tassa hi piḷiyamānassa ruhiraṃ galitvā ayakapallaṃ pūreti. Atha naṃ yantato nīharanti tāvadevassa sarīraṃ pākaṭikaṃ hoti. Taṃ paṭhaviyaṃ uttānaṃ nipajjāpetvā vilīnatambalohaṃ viya pakkuṭṭhitalohitaṃ pāyenti. Oggayha tiṭṭhatīti taṃ bahūni vassasahassāni ayayantehi pīḷetvā jegucchaduggandhapaṭikkūle mahante gūthakaddame āvāte khipanti. So taṃ daharaṃ oggayha orohitvā tiṭṭhati. Atikāyāti ekadoṇikanāvappamāṇa- sarīrā. Ayomukhāti ayasūcimukhā. Chaviṃ bhetvānāti chaviṃ ādiṃ katvā yāva aṭṭhiṃpi bhetvā aṭṭhimiñjaṃpi khādanti. Pagiddhāti Gadhitā mucchitā. Na kevalañca khādanteva adhomukhādīhi pana pavisitvā mukhādīhi nikkhamanti vāmapassādīhi pavisitvā dakkhiṇapassādīhi nikkhamanti sakalasarīraṃ chiddāvachiddaṃ karonti. So tattha atidukkhapareto viravanto paccati. So cāti so mātughāṭako taṃ sataporisaṃ nirayaṃ patto sasīsako nimuggova hoti. Tañca kuṇapaṃ samantā yojanasataṃ pūtiṃ katvā vāyati. Mātughāṭīti mātughāṭako.
Evaṃ mahāsatto mātughāṭakānaṃ paccananirayaṃ dassetvā puna gabbhapātakānaṃ paccananirayaṃ dassento gāthamāha. Khuradhāramanukkammāti khuradhāranirayaṃ atikkamitvā. Tattha kira nirayapālā mahante mahante khuradhāre upari dhāretvā saṇṭharanti. Tato yā hi gabbhapātanakhāra- bhesajjādīni pivitvā gabbhā pātitā tā gabbhapātiniyo itthiyo jalitehi āvudhehi pothentā anubandhanti. Tā tikhiṇakhuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā hutvā punappunaṃ uṭṭhāya taṃ dūrabhisambhavaṃ khuradhāranirayaṃ akkamantiyo atikkamitvā nirayapālehi anubandhā duggaṃ duggamaṃ visamaṃ vettaraṇiṃ pattanti. Tattha tattha kammakāraṇaṃ nimijātake āvibhavissati .
Evaṃ gabbhapātīnaṃ nirayaṃ dassetvā mahāsatto yattha paradārikā ca aticāriniyo ca paccanti taṃ kaṇṭakasimbalinirayaṃ dassento ayomayāti ādimāha. Tattha ubhato mabhilambantīti vettaraṇiyā ubhosu tīresu tāsaṃ simbalīnaṃ sākhā olambanti. Te pajjalitasarīrā sattā accimanto hutvā tiṭṭhanti. Yojananti tigāvutaṃ te sarīraṃ sarīrato uṭṭhitajālāya pana saddhiṃ yojanubbedhā honti. Ete Sajantīti te paradārikā sattā nānāvidhehi āvudhehi koṭṭiyamānā ete simbaliniraye abhiruhanti. Te patantīti te bahūni vassasahassāni rukkhaviṭapesu laggā jhāyitvā punapi nirayapālehi āvudhehi vihatā vivattā hutvā parivattitvā adhosīsakā patanti. Puthūti bahūni. Vinivaddhaṅgāti tesaṃ tato patanakāle heṭṭhā ayapaṭhavito sūlāni uṭṭhahitvā tesaṃ matthakaṃ sampaṭicchanti tāni tesaṃ adhomaggena nikkhamanti. Te evaṃ āvudhehi sūlehi viddhā ciraṃ rattāya sayanti. Dīghanti supiniddaṃ alabhantā dīgharattaṃ jaggantīti attho. Tato ratyā vivasaneti rattīnaṃ accaye cirakālātikkamenāti attho. Pavajjantīti saṭṭhiyojanikajalitalohakumbhiṃ kappena saṇṭhitajalitatāmbaloharasapuṇṇaṃ lohakumbhiṃ nirayapālehi khittā paccanti. Dussīlāti paradārikā.
Evaṃ mahāsatto paradārikaaticārikānaṃ paccanasimbalinirayaṃ dassetvā ito paraṃ sāmikavattasassuvattādīni apūrentīnaṃ paccanaṭṭhānaṃ pakāsento yā cāti ādimāha. Tattha atimaññatīti bhiṃsajātake vuttaṃ sāmikavattaṃ karontī atikkamitvā maññati. Jeṭṭhaṃ vāti sāmikassa jeṭṭhabhātaraṃ. Nanandananti sāmikassa bhaginiṃ. Etesampi hi aññatarassa hatthapādapiṭṭhiparikammanahāpanabhojanādibhedaṃ vattaṃ apūrentī tesu hirottappaṃ anupaṭṭhapentī te atimaññati nāma. Sāpi niraye nibbattī. Vaṅkenāti tassā ca sāmikavattādīnaṃ aparipūrikāya sāmikādayo akkositvā paribhāsitvā niraye nibbattāya lohapaṭhaviyaṃ Nipajjāpetvā ayasaṅkunā mukhaṃ vivaritvā balisena jivhaggaṃ nibbahanti rajjubandhanena sabandhanaṃ kaḍḍhanti. Kiminanti kimibharitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja so nerayikasatto evaṃ nikkaḍḍhi taṃ attano byāmena byāmamattaṃ jivhaggaṃ āvudhehi koṭṭitakoṭṭitaṭṭhāne sañjātehi mahādoṇippamāṇehi kimīhi bharitaṃ passati. Viññāpetuṃ na sakkotīti nirayapāle yācitukāmopi kiñci vattuṃ na sakkoti. Tāpaneti evaṃ sā tattha bahūni vassasahassāni paccitvā puna tāpanamahāniraye paccati.
Evaṃ mahāsatto sāmikavattasassusassuravattādīni apūrentīnaṃ paccananirayaṃ dassetvā idāni sūkarikādīnaṃ paccananiraye dassento orabbhikāti ādimāha. Tatta avaṇṇe vaṇṇakārakāti pesuññakārakā. Khāranadinti ete orabbhikādayo etehi sattiādīhi haññamānā vettaraṇiṃ papatantīti attho. Sesāni orabbhikādīnaṃ paccanaṭṭhānāni nimijātake āvibhavissanti. Kūṭakārīti kūṭavinicchayassa ceva tulākūṭādīnañca kārake sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha kūṭavinicchaya- kūṭaṭṭakārakakūṭaagghāpanikānaṃ paccananirayāni nemijātake āvibhavissanti. Vantanti vamitakaṃ. Durattānanti duggatattabhāvānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja te durattabhāvā sattā ayakūṭehi matthake bhijjamāne vamanti tato taṃ vantaṃ jalitaayakapallehi tesu ekaccānaṃ mukhe khipanti. Iti te paresaṃ vantaṃ bhuñjanti nāma. Bheraṇḍakāti siṅgālā. Vipphandamānanti adhomukhanipajjāpitanikkaḍḍhitajivhaṃ Itocītoca vipphandamānaṃ. Migenāti okacārikamigena. Pakkhināti tathārūpeneva. Gantvā teti te gantvā. Nirayussadanti ussadanirayaṃ. Pāliyaṃ pana nirayaṃ adhoti likhitaṃ. Ayaṃ pana nirayo nemijātake āvibhavissatīti.
Iti mahāsatto ettake niraye dassetvā idāni rañño devalokavivaraṇaṃ katvā rañño devaloke dassento āha
santova uddhaṃ gacchanti suciṇṇenīdha kammunā
suciṇṇassa phalaṃ passa sahindā devā sabrahmakā
tantaṃ brūmi mahārāja dhammaṃ raṭṭhapatī cara
tathā tathā rāja carāhi dhammaṃ
yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyya pacchāti.
Tattha santoti kāyādīhi upasanto. Uddhanti devalokaṃ. Sahindāti tattha tattha indehi saddhiṃ. Mahāsatto hissa cātummahārājike deve dassento mahārāja cātummahārājike deve passa cattāro mahārājāno passa tāvatiṃse passa sakkaṃ passāti evaṃ te sabbepi sahindake ca sabrahmake ca deve dassento idaṃ suciṇṇassa phalaṃ idaṃpi phalanti dassesi. Tantaṃ brūmīti tasmā taṃ bhaṇāmi. Dhammanti ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni pañca verāni pahāya dānādīni puññāni karohīti. Yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyyāti yathā taṃ dānādipuññakammaṃ suciṇṇaṃ pitughāṭakakammapaccayaṃ vippaṭisāraṃ paṭicchādetuṃ samatthatāya Taṃ nānutappeyya tathā taṃ suciṇṇaṃ cara bahupuññaṃ karohīti attho.
So mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā tato paṭṭhāya assāsapassāsaṃ paṭilabhi. Bodhisatto pana kiñci kālaṃ tattha vasitvā attano vasanaṭṭhānaññeva gatoti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepesa mayā assāsitoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ajātasattu ahosi isigaṇā buddhaparisā saṃkiccapaṇḍito pana ahamevāti.
Saṃkiccajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dutiyaṃ.
Iti saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
@Footnote:
@*** hanṛ´ānīṛ´ā´mḗmīkhṛ´amūla ***
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘