โสณนันทชาดก
ว่าด้วยเรื่องพระราชาไปขอขมาโทษโสณดาบส
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๑๓๔ · บรรทัด ๙๔๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๕
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดารูปหนึ่ง ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่าเทวตา นุสิ ดังนี้.
เนื้อเรื่องของชาดกนี้ คล้ายกับเรื่องในสุวรรณสามชาดกทีเดียว.
ก็ในกาลนั้น พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธออย่าติเตียนภิกษุรูปนี้เลย บัณฑิตแต่ปางก่อนทั้งหลาย แม้ได้ราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้นก็ยังไม่ยอมรับเอาราชสมบัตินั้น ย่อมเลี้ยงแต่มารดาบิดาถ่ายเดียว แล้วทรงนำอตีตนิทานมา ตรัสว่า
ในอดีตกาล กรุงพาราณสี ได้เป็นพระนครที่มีชื่อว่า พรหมวัธน์. พระราชาทรงมีพระนามว่า มโนชะ เสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครนั้น. มีพราหมณ์มหาศาลผู้หนึ่ง มีทรัพย์สมบัติประมาณ ๘๐. โกฏิ แต่หาบุตรมิได้อาศัยอยู่ในพระนครนั้น. นางพราหมณีผู้เป็นภริยาของพราหมณ์นั้น เมื่อพราหมณ์ผู้สามีนั้นกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอจงปรารถนาบุตรเถิด ดังนี้ ก็ได้ปรารถนาแล้ว. ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ เสด็จจุติจากพรหมโลก ทรงถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีนั้น. เมื่อกุมารนั้นเกิดแล้ว มารดาบิดาจึงตั้งชื่อว่าโสณกุมาร ในกาลเมื่อโสณกุมารนั้นเดินได้ แม้สัตว์อื่น ก็จุติจากพรหมโลกถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีนั้นอีก มารดาบิดาตั้งชื่อกุมารนั้นว่านันทกุมาร เมื่อกุมารทั้ง ๒ คนนั้นเรียนพระเวท จนจบการศึกษาศิลปศาสตร์ทั้งหมดแล้ว พราหมณ์ผู้บิดามองเห็นรูปสมบัติอันเจริญวัย จึงเรียกนางพราหมณีมา แล้วพูดว่า แน่ะนางผู้เจริญ เราจักผูกพันโสณกุมารลูกชายของเราไว้ด้วยเครื่องผูกคือเรือน นางรับว่า ดีละ แล้วบอกเนื้อความนั้นแก่บุตรให้ทราบ. โสณกุมารนั้น จึงพูดว่า อย่าเลยแม่ เรื่องการอยู่ครองเรือนสำหรับฉัน ฉันจะปฏิบัติคุณพ่อและคุณแม่จนกว่าชีวิตจะหาไม่ เมื่อคุณพ่อและคุณแม่ล่วงไปแล้ว ก็จะเข้าป่าหิมพานต์บวช. นางพราหมณี จึงบอกเนื้อความนั้นแก่พราหมณ์ให้ทราบ. คนทั้ง ๒ คนนั้น แม้กล่าวอยู่บ่อย ๆ ก็ไม่ได้ความยินยอมพร้อมใจจากโสณกุมารนั้น จึงเรียกนันทกุมารมาแล้วพูดว่า ลูกเอ๋ย ถ้าอย่างนั้น เจ้าจงครอบครองทรัพย์สมบัติเถิด เมื่อนันทกุมารพูดว่า ฉันจะยื่นศีรษะออกไปรับก้อนเขฬะ ที่พี่ชายถ่มทิ้งแล้วไม่ได้แน่ ก็ตัวฉันเองเมื่อพ่อแม่ถึงแก่กรรมแล้วก็จะออกบวชพร้อมกับพี่ชายเหมือนกัน ฟังคำของลูกชายทั้งสองคนนั้นแล้วจึงพากันคิดว่า ลูกชายทั้งสองคนนี้กำลังหนุ่มอยู่อย่างนี้ ก็ยังละกามารมณ์ทั้งหลายเสียได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงเราทั้งสองคนเล่า พวกเราพากันบวชเสียให้หมดเถิด จึงพูดกะบุตรทั้งสองคนว่า ลูกเอ๋ย เมื่อแม่และพ่อหาชีวิตไม่แล้วการบวชของเจ้าทั้ง ๒ จะมีประโยชน์อะไร เราทั้งหมดจักออกบวชพร้อมกันเสียในบัดนี้เถิด แล้วกราบทูลแด่พระราชา สละทรัพย์ทั้งหมดลงในทางทานกระทำชนผู้เป็นทาสให้เป็นไท ให้ส่งของที่สมควรให้แก่หมู่ญาติ พร้อมกันทั้ง ๔ คนด้วยกัน ออกจากนครพรหมวัธน์ สร้างอาศรมอยู่ในชัฏป่าอันน่ารื่นรมย์ใจ อาศัยสระอันดารดาษไปด้วยดอกปทุมเบญจวรรณ ในหิมวันตประเทศ แล้วบรรพชาอาศัยอยู่ในอาศรมนั้น. แม้พระโสณะและพระนันทะทั้ง ๒ นั้น ก็ช่วยกันปฏิบัติมารดาบิดา ตื่นเช้าก็จัดไม้สำหรับชำระฟันและน้ำล้างหน้าให้แก่ท่านทั้ง ๒ แล้วไปกวาดบรรณศาลาและบริเวณอาศรม ตั้งน้ำฉันไว้เสร็จแล้ว พากันไปเลือกผลไม้น้อยใหญ่ ซึ่งมีรสอันอร่อยมาจากป่า นำมาให้มารดาบิดาได้บริโภค ถึงยามร้อนก็หาน้ำเย็นมาให้อาบ คอยชำระสะสางมวยผมให้สะอาด กระทำการบีบนวดเป็นต้น แก่มารดาบิดาทั้งสองคนนั้น.
ด้วยการปฏิบัติอยู่อย่างนี้ เวลาล่วงไปนาน คราวหนึ่ง นันทบัณฑิตดำริว่า เราจะให้มารดาบิดาได้บริโภคผลไม้น้อยใหญ่ที่เราหามาได้ก่อน. เธอจึงรีบไปล่วงหน้าพี่ชายแต่เช้าตรู่ หาผลไม้ลูกเล็กลูกใหญ่ เท่าที่พอจะหาได้มาจากที่ที่ตนเคยเก็บเมื่อวานบ้าง วานซืนบ้าง แล้วรีบนำมาให้มารดาบิดาบริโภคก่อน. มารดาบิดาบริโภคผลไม้แล้ว บ้วนปากสมาทานอุโบสถ. ส่วนโสณบัณฑิตไปยังที่ไกล ๆ เลือกหาผลไม้น้อยใหญ่ ที่มีรสอันอร่อยกำลังสุกงอมดีแล้วนำเข้าไปให้. ลำดับนั้น มารดาบิดาจึงกล่าวกะโสณบัณฑิตนั้นว่า ลูกเอ๋ยเราได้บริโภคผลไม้ที่น้องชายของเจ้าหามาให้เรียบร้อยแล้วแต่เช้าตรู่ (เดี๋ยวนี้) สมาทานอุโบสถแล้ว บัดนี้เราไม่มีความต้องการ. ผลไม้ดี ๆ ของโสณดาบสนั้น ไม่มีใครได้บริโภคเลย ก็จะเน่าเสียไปด้วยประการฉะนี้. แม้ในวันต่อ ๆ มาก็เป็นเช่นนั้นอีกเหมือนกัน. พระโสณดาบสนั้น สามารถจะไปยังสถานที่ไกล ๆแล้วนำผลไม้มาได้ด้วยอาการอย่างนี้ เพราะท่านได้อภิญญา ๕ ประการ. แต่มารดาบิดา ก็มิได้บริโภค. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงคิดว่า มารดาบิดาของเราเป็นสุขุมาลชาติ น้องนันทะไปหาผลไม้ลูกเล็กลูกใหญ่ดิบบ้างสุกบ้างมาให้ท่านบริโภค เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านทั้งสองนี้ ก็จะไม่เป็นอยู่เช่นนี้ได้ตลอดกาลนาน เราจักห้ามเธอเสีย. ลำดับนั้น โสณบัณฑิต จึงเรียกน้องชายนั้นมาแล้วบอกว่า ดูก่อนน้อง จำเดิมแต่นี้ไปเมื่อน้องหาผลไม้มาได้แล้ว จงรอให้พี่กลับมาเสียก่อน เราทั้งสองคนจักให้มารดาบิดาบริโภคพร้อม ๆ กัน . แม้เมื่อพระมหาสัตว์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระนันทะ ก็มุ่งหวังแต่ความดีของตนอย่างเดียวจึงมิได้กระทำตามคำของพี่ชาย. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์คิดว่า น้องนันทะไม่กระทำตามคำของเรา กระทำหน้าที่อันไม่สมควร จะต้องขับไล่เธอไปเสียแต่นั้น เราผู้เดียวเท่านั้นจะปฏิบัติมารดาบิดา จึงดีดนิ้วมือขู่ขับนันทดาบสด้วยวาจาว่า ดูก่อนนันทะ เจ้าเป็นคนที่ไม่อยู่ในถ้อยคำ ไม่กระทำตามคำของบัณฑิตทั้งหลาย เราเป็นพี่ชายของเจ้า มารดาบิดาจงเป็นหน้าที่รับผิดชอบของเราผู้เดียว เราผู้เดียวเท่านั้นจักปฏิบัติมารดาบิดา เจ้าจักไม่ได้เพื่อจะอยู่ในที่นี้ จงไปในที่อื่น. นันทบัณฑิตนั้น ถูกพระโสณบัณฑิตพี่ชายนั้นขับไล่ไม่อาจจะอยู่ในสำนักของพี่ชายได้ จึงไหว้พี่ชายแล้วเข้าไปหามารดาบิดา. เล่าความนั้นให้ฟัง ไหว้มารดาบิดาแล้ว เข้าไปสู่บรรณศาลาของตน เพ่งดูกสิณเป็นอารมณ์ ในวันนั้นนั่นเอง ก็ทำอภิญญา ๕ และสมาบัติให้บังเกิดขึ้นได้แล้วคิดว่า เราจะนำทรายแก้วมาแต่เชิงเขาสิเนรุ โปรยลงในบริเวณบรรณศาลาแห่งพี่ชายของเรา ก็เป็นการเพียงพอที่จะให้พี่ชายอภัยโทษเราได้ แม้การกระทำอย่างนี้จักยังไม่งดงาม เราก็จะไปนำน้ำมาจากสระอโนดาต รดลงในบริเวณบรรณศาลาแห่งพี่ชายของเรา ก็จะพอยังพี่ชายให้อภัยโทษเราได้ แม้อย่างนี้ก็จักยังไม่งดงาม ถ้าเราพึงทำพี่ชายของเราให้อภัยโทษเราได้ ด้วยอำนาจเทวดาทั้งหลาย เราก็จะนำท้าวมหาราชทั้ง ๔ และท้าวสักกะมาก็พอจะยังพี่ชายให้อภัยโทษได้ แม้อย่างนี้จักยังไม่งดงาม เราจักไปนำพระราชาทั้งหลาย มีพระเจ้ามโนชะผู้เป็นพระราชาล้ำเลิศ ในชมพูทวีปทั้งสิ้นนี้ไปเป็นประธาน ก็พอจะให้พี่ชายอภัยโทษเราได้ เมื่อเป็นเช่นนี้คุณงามความดีแห่งพี่ชายของเรา ก็จะแผ่ตลบทั่วไปในชมพูทวีปทั้งสิ้น จักปรากฏประดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ฉะนั้น.
ขณะนั้น พระนันทดาบสนั้น ก็เหาะไปด้วยฤทธิ์ ลงที่ประตูพระราชนิเวศน์ของพระราชานั้น ในพรหมวัธนนคร สั่งให้ราชบุรุษกราบทูลแด่พระราชาว่า ได้ยินว่า พระดาบสองค์หนึ่ง ต้องการจะเข้าเฝ้าพระองค์. พระราชาทรงดำริว่า เราเห็นบรรพชิตจะได้ประโยชน์อะไร ชะรอยว่าบรรพชิตรูปนั้นคงจักมาเพื่อต้องการอาหารเป็นแน่ จึงจัดส่งภัตตาหารไปถวาย. พระดาบสไม่ปรารถนาภัตร. พระองค์จึงทรงส่งข้าวสารไปถวาย พระดาบสนั้น ก็มิได้ปรารถนาข้าวสาร. จึงทรงส่งผ้าไปถวาย พระดาบสก็มิได้รับผ้า. จึงทรงส่งหมากพลูไปถวาย. พระดาบสนั้น ก็มิได้รับหมากพลู. ลำดับนั้น พระองค์จึงทรงส่งทูตไปยังสำนักของพระดาบสนั้นว่า พระผู้เป็นเจ้ามาแล้ว เพื่อประสงค์อะไรกัน พระดาบสเมื่อถูกทูตถามจึงบอกว่า เรามาเพื่อบำรุงพระราชา. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้คนไปบอกว่า พวกคนอุปัฏฐากของเรามีอยู่มากมายแล้ว ท่านดาบสจงบำเพ็ญหน้าที่ดาบสของตนเถิด. พระดาบสฟังคำนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า เราจักถือเอาราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้น ด้วยกำลังของเราแล้ว ถวายแก่พระราชาของท่านทั้งหลาย. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้วจึงทรงพระดำริว่า ธรรมดาว่า บรรพชิตทั้งหลายเป็นบัณฑิต คงจักทราบอุบายอะไรบ้างกระมัง จึงรับสั่งให้นิมนต์พระดาบสนั้นเข้ามา ให้นั่งบนอาสนะทรงไหว้แล้ว ตรัสถามว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ได้ยินว่า พระผู้เป็นเจ้าจะถือเอาราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้นแล้ว ยกให้แก่ข้าพเจ้าหรือ. พระดาบสทูลว่า เป็นเช่นนั้นมหาบพิตร พระราชาตรัสถามว่า พระผู้เป็นเจ้าจักถือเอาได้อย่างไร. พระดาบสทูลว่า ดูก่อนมหาบพิตร อาตมภาพจะมิต้องให้โลหิตแม้มาตรว่าแมลงวันตัวน้อย ดื่มกินได้ โดยกำหนดอย่างต่ำให้บังเกิดขึ้นแก่ใคร ๆ เลย ทั้งไม่กระทำความสิ้นเปลืองแห่งพระราชทรัพย์ของพระองค์ด้วยจักถือเอาด้วยฤทธิ์ของอาตมภาพแล้ว ยกถวายแด่พระองค์ ก็แต่ว่า ไม่ควรจะการทำความชักช้าอย่างเดียว รีบเสด็จออกเสียในวันนี้แหละ. พระราชาทรงเชื่อถ้อยคำของนันทดาบสนั้น แวดล้อมไปด้วยหมู่เสนางคนิกร เสด็จออกจากพระนคร ผิว่าความร้อนเกิดขึ้นแก่หมู่เสนา นันทบัณฑิตก็เนรมิต ให้มีเงากระทำให้ร่มเย็นด้วยฤทธิ์ของตน เมื่อฝนตก ก็มิได้ตกลงในเบื้องบนหมู่เสนาห้ามความร้อนและความหนาวเสียได้ บันดาลให้อันตรายทั้งหมดเป็นต้นว่าขวากหนาม และตอไม้ในระหว่างทาง ให้อันตรธานสูญหายไปหมด กระทำหนทางให้ราบเรียบดุจมณฑลแห่งกสิณ แม้ตนเองปูแผ่นหนังนั่งบนบัลลังก์มีหมู่เสนาแวดล้อม แล้วเหาะลอยไปในอากาศ.
พระนันทบัณฑิตนั้น พาหมู่เสนาไปด้วยอาการอย่างนี้ ลุถึงแคว้นโกศลเป็นครั้งแรก จึงสั่งให้หยุดกองทัพตั้งค่ายไม่ไกลเมือง แล้วส่งทูตเข้าไปทูลพระเจ้าโกศลราชว่า จะให้การยุทธ์แก่พวกเราหรือว่าจะให้เศวตฉัตร. พระเจ้าโกศลราชนั้น ได้ทรงสดับถ้อยคำของทูตก็ทรงพิโรธตรัสว่า เราไม่ใช่พระราชาหรืออย่างไร เราจะให้การรบ ทรงกระทำเสนาข้างหน้าเสด็จยกพลออกไป. เสนาทั้งสองฝ่ายเริ่มจะรบกัน. ลำดับนั้น นันทบัณฑิตจึงเนรมิตหนังเสือเหลือง ซึ่งเป็นอาสนะที่นั่งของตนให้ใหญ่โต ขึงไว้ในระหว่างกองทัพทั้ง ๒ แล้วคอยรับลูกศรที่พวกเสนาทั้ง ๒ ฝ่าย ต่างยิงกันไปมาด้วยแผ่นหนังนั้นทีเดียว. เสนาแม้สักคนหนึ่ง ใคร ๆ ที่ชื่อว่าถูกลูกศรแทงแล้ว ไม่ได้มีเลย. กองทัพแม้ทั้ง ๒ นั้น ก็หมดความอุตสาหะ ลงยืนเฉยอยู่ เพราะลูกศรที่อยู่ในมือหมดด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย. นันทบัณฑิตจึงไปยังสำนักของพระเจ้ามโนชราชทูลปลอบเอาพระทัยว่า พระองค์อย่าทรงวิตกไปเลย มหาบพิตร แล้วไปยังสำนักของพระเจ้าโกศลราชทูลว่า พระองค์อย่าทรงวิตกไปเลย มหาบพิตรอันตรายจักไม่มีแก่พระองค์ ราชสมบัติของพระองค์ก็จักคงยังเป็นของพระองค์อยู่ทีเดียว ขอให้พระองค์ทรงอ่อนน้อมแก่พระเจ้ามโนชราชอย่างเดียวเท่านั้น. พระเจ้าโกศลราชทรงเชื่อนันทบัณฑิตนั้น ก็ทรงรับว่าดีละ ดังนี้. ลำดับนั้นนันทบัณฑิตจึงนำเสด็จท้าวเธอไปยังสำนักของพระเจ้ามโนชราช แล้วทูลว่าดูก่อนมหาบพิตร พระเจ้าโกศลราชทรงยอมอ่อนน้อมต่อพระองค์ แต่ขอให้ราชสมบัติของพระเจ้าโกศลราชนี้ จงยังคงเป็นของท้าวเธออยู่ตามเดิมเถิด. พระเจ้ามโนชราชทรงรับว่าดีละ ทรงกระทำพระเจ้าโกศลราชพระองค์นั้น ให้อยู่ในอำนาจของพระองค์แล้ว ยกพลเสนาทั้ง ๒ กองทัพเสด็จไปยังแคว้นอังคะได้แคว้นอังคะแล้ว ต่อจากนั้น ก็ไปยังแคว้นมคธ ได้แคว้นมคธ โดยอุบายอย่างนี้ ทรงกระทำพระราชาทั้งหลาย ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ให้ตกอยู่ในอำนาจของพระองค์ได้ทั้งหมด แต่นั้น ก็เป็นผู้มีพระราชาเหล่านั้น เป็นบริวาร เสด็จไปยังพรหมวัธนนครทีเดียว. ก็พระเจ้ามโนชราชนี้ ทรงถือเอาราชสมบัติอยู่ถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วันจึงเสร็จเรียบร้อย. พระเจ้ามโนชราชนั้น รับสั่งให้พระราชาเหล่านั้นนำของเคี้ยวและของบริโภคมีประการต่าง ๆ จากราชธานีของคนทุก ๆ พระนคร ทรงพาพระราชาทั้ง ๑๐๑ พระองค์เหล่านั้น ชวนกันดื่มเครื่องดื่มเป็นการใหญ่กับพระราชาเหล่านั้นตลอดถึง ๗ วัน.
นันทบัณฑิตดาบสคิดว่า พระราชายังเสวยความสุขที่เกิดแต่ความเป็นใหญ่อยู่ตราบใด เราจักไม่แสดงตนแก่ท้าวเธอตราบนั้น จึงเที่ยวไปบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีปแล้ว ไปอยู่ที่ปากถ้ำทองในหิมวันตประเทศ ๗ วัน. แม้พระเจ้ามโนชราช ในวันที่ ๗ ทรงแลดูสิริราชสมบัติอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ก็ทรงระลึกถึงนันทบัณฑิตดาบสว่า อิสริยยศทั้งหมดนี้ มารดาบิดาของเรามิได้ให้ ชนเหล่าอื่นก็มิได้ให้แก่เรา บังเกิดขึ้นเพราะอาศัยนันทบัณฑิตดาบสก็เราไม่ได้เห็นท่านเลยถึง ๗ วันเข้าวันนี้แล้ว บัดนี้ท่านผู้ให้อิสริยยศแก่เราอยู่ที่ไหนหนอ. นันทบัณฑิตนั้นได้ทราบว่า ท้าวเธอระลึกถึงตน จึงเหาะมายืนอยู่บนอากาศตรงพระพักตร์พระราชา. พระราชานั้นทอดพระเนตรเห็นนันทดาบสมายืนอยู่ จึงทรงพระดำริอย่างนี้ว่า เรายังไม่ทราบว่า พระดาบสนี้จะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ ก็ถ้าเธอเป็นมนุษย์ เราจักยกราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งหมดให้แก่เธอทีเดียว ถ้าเธอเป็นเทวดา เราจักกระทำเครื่องสักการะสำหรับเทวดาแก่เธอ. พระราชาพระองค์นั้น เมื่อจะทรงสอบถามนันทบัณฑิตนั้นให้ทราบชัด จึงตรัสพระคาถาเป็นปฐมว่า
พระผู้เป็นเจ้าเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ เป็นท้าว สักกปุรินททะ หรือว่าเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะรู้จักพระผู้เป็นเจ้าได้อย่างไร.
นันทดาบสนั้นสดับคำของพระราชานั้นแล้ว เมื่อจะทูลบอกตามความจริง จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า
อาตมภาพไม่ใช่เป็นเทวดา ไม่ใช่เป็นคนธรรพ์ ไม่ใช่ท้าวสักกปุรินททะ อาตมภาพเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ดูก่อนภารถะ มหาบพิตร จงทราบอย่างนี้เถิด.
นันทบัณฑิตเรียกพระราชาพระองค์นั้นอย่างนี้ว่า ภารถ ดังนี้ ในคาถานั้น เพราะพระองค์เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งภาระของรัฐ.
พระราชาทรงได้สดับคำนั้นแล้ว จึงทรงพระดำริว่า ได้ยินว่า พระดาบสนี้เป็นมนุษย์ เธอมีอุปการะมากถึงเพียงนี้แก่เรา เราจักให้เธออิ่มหนำด้วยอิสริยยศ จึงตรัสว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๒๘๕–๓๒๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัตตตินิบาตชาดก ๒๖๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๖๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Soṇanandajātakaṃ
devatā nusīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi.
Vatthu sāmajātake vatthusadisameva.
Tadā pana satthā mā bhikkhave imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha porāṇakapaṇḍitā sakalajambūdīparajjaṃ labhamānāpi taṃ agahetvā mātāpitaro posentiyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasī brahmavaddhanannāma nagaraṃ ahosi. Tattha manojo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tattha aññataro asītikoṭivibhavo brāhmaṇamahāsālo aputtako ahosi. Tassa brāhmaṇī teneva bhoti puttaṃ patthehīti vutte patthesi. Atha bodhisatto brahmalokā cavitvā tassā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātassa cassa soṇakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle aññopi satto brahmalokā cavitvā tassāyeva kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa nandakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tesaṃ uggahitavedānaṃ sabbasippānaṃ nipphattiṃ pattānaṃ vayappattaṃ rūpasampadaṃ disvā brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āmantetvā bhoti puttaṃ soṇakumāraṃ gharabandhanena bandhissāmāti āha. Sā sādhūti sampaṭicchitvā puttassa tamatthaṃ ācikkhi. So alaṃ amma mayhaṃ gharāvāsena Ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe paṭijaggitvā tumhākaṃ accayena himavantaṃ pavisitvā pabbajissāmīti āha. Brāhmaṇī brāhmaṇassa tamatthaṃ ārocesi. Te punappunaṃ kathentāpi tassa cittaṃ alabhitvā nandakumāraṃ āmantetvā tāta tenahi tvaṃ kuṭumbaṃ paṭipajjāhīti vatvā nāhaṃ bhātarā chaḍḍitakheḷaṃ sīsena ukkhipāmi ahaṃ pana tumhākaṃ accayena bhātarāva saddhiṃ pabbajissāmīti vutte tesaṃ vacanaṃ sutvā ime dve evaṃ taruṇāva kāme jahanti kimaṅgaṃ pana mayaṃ sabbeyeva pabbajissāmāti cintetvā tātā kiṃ vo amhākaṃ accayena pabbajjāya idāneva sabbeyeva mayaṃ pabbajissāmāti rañño ārocetvā sabbaṃ dhanaṃ dānamukhe visajjetvā dāsajanaṃ bhujissaṃ katvā ñātīnaṃ dātabbayuttakaṃ datvā cattāropi janā brahmavaddhananagarā nikkhamitvā himavantappadese pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ saraṃ nissāya ramaṇīye vanasaṇḍe assamaṃ māpetvā pabbajitvā tattha vasiṃsu. Ubhopi mātāpitaro paṭijaggiṃsu. Pātova nesaṃ dantakaṭṭhañca mukhadhovanodakañca datvā paṇṇasālañca pariveṇañca sammajjitvā pānīyaṃ upaṭṭhapetvā araññato madhuraphalāphalāni āharitvā mātāpitaro khādāpenti uṇhena vā sītena vā vārinā nahāpenti jaṭā sodhenti pādaparikammādīni nesaṃ karonti.
Evaṃ addhāne gate nandapaṇḍito mayā ābhataphalāphalāneva paṭhamaṃ mātāpitaro khādāpessāmīti cintesi. So puratova gantvā Hiyyo ca parahiyyo ca gahitaṭṭhānato yāni vā tāni vā pātova āharitvā mātāpitaro khādāpeti. Te tāni khāditvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathikā bhavanti. Soṇapaṇḍito pana dūraṃ gantvā madhuraphalāphalāni supakkāni āharitvā upanāmeti. Atha naṃ tāta kanaṭṭhena te ābhatāni mayaṃ pātova khāditvā uposathikā jātā idāni no attho natthīti vadanti. Iti tassa varaphalāphalāni paribhogaṃ na labhanti vinassanti. Punadivasesupi tathevāti. Evaṃ so pañcābhiññatāya dūraṃ gantvāpi āhari. Te pana na khādanti. Atha mahāsatto cintesi mātāpitaro me sukhumālā nando yāni vā tāni vā apakkadūpakkāni phalāphalāni āharitvā khādāpeti evaṃ santepi ime na ciraṃ pavattissanti nivāressāmi nanti. Atha naṃ āmantetvā nanda ito paṭṭhāya phalāphalaṃ āharitvā mamāgamanaṃ paṭimānehi ubhopi ekatova khādāpessāmāti āha. Evaṃ vuttepi attanova puññaṃ paccāsiṃsanto na tassa vacanaṃ akāsi. Atha mahāsatto nando mama vacanaṃ akaronto ayuttaṃ karoti palāpessāmi naṃ tato ekakova mātāpitaro paṭijaggissāmīti cintetvā nanda tvaṃ anovādako paṇḍitānaṃ vacanaṃ na karosi ahaṃ jeṭṭho mātāpitaro mameva bhārā ahameva ne paṭijaggissāmi tvaṃ idha vasituṃ na lacchasi aññattha yāhīti tassa accharaṃ pahari. So tena palāpito tassa santike ṭhātuṃ asakkonto taṃ vanditvā mātāpitaro upasaṅkamitvā tamatthaṃ Ārocetvā vanditvā attano paṇṇasālaṃ pavisitvā kasiṇaṃ oloketvā taṃ divasameva pañcābhiññā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā cintesi ahaṃ sinerupādato ratanavālukāni āharitvā mama bhātu paṇṇasālāya pariveṇe okiritvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi evaṃpi na sobhissati anotattato udakaṃ āharitvā mama bhātu paṇṇasālāyaṃ pariveṇe osiñcitvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi evaṃpi na sobhissati sace me bhātaraṃ devatānaṃ vasena khamāpeyyaṃ cattāro mahārājāno sakkañca ānetvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi evaṃpi na sobhissati imaṃ sakalajambūdīpe manojaṃ aggarājānaṃ ādiṃ katvā rājāno ānetvā khamāpetuṃ pahomi evaṃ sante mama bhātu guṇo sakalajambūdīpe avattharitvā gamissati cando viya suriyo viya ca paññāyissatīti.
So tāvadeva iddhiyā gantvā brahmavaddhananagare tassa rañño nivesanadvāre otaritvā eko kira vo tāpaso daṭṭhukāmoti rañño ārocāpesi. Rājā kiṃ pabbajitassa mayā diṭṭhena āhāratthāya āgato bhavissatīti bhattaṃ pahiṇi. So bhattaṃ na icchi. Taṇḍulaṃ pahiṇi. So taṇḍulaṃ na icchi. Vatthaṃ pahiṇi. So vatthaṃ na icchi. Tambulaṃ pahiṇi. So tambulaṃ na icchi. Athassa santike dūtaṃ pahiṇi kimatthāya āgatosīti. So tena puṭṭho rājānaṃ upaṭṭhātuṃ āgatomhīti āha. Taṃ sutvā rājā bahū mama upaṭṭhākā attano tāpasakammaṃ karotūti pāhesi. So taṃ sutvā ahaṃ tumhākaṃ attano balena sakalajambūdīpe rajjaṃ gahetvā dassāmīti āha. Taṃ sutvā rājā cintesi pabbajitā nāma paṇḍitā kiñci upāyaṃ jānissantīti taṃ pakkosāpetvā āsane nisīdāpetvā vanditvā bhante tumhe kira mayhaṃ sakalajambūdīpe rajjaṃ gahetvā dassathāti pucchi. Āma mahārājāti. Kathaṃ gaṇhissathāti. Mahārāja antamaso khuddakamakkhikāya pivanamattaṃpi lohitaṃ kassaci anuppādetvā tava dhanacchedaṃ akatvā attano iddhiyā gahetvā dassāmi apica kevalaṃ papañcaṃ akatvā ajjeva nikkhamituṃ vaṭṭatīti. So tassa vacanaṃ saddahitvā senāṅgaparivuto nagarā nikkhami. Sace senāya uṇhaṃ hoti nandapaṇḍito attano iddhiyā chāyaṃ karitvā sītaṃ karoti deve vassante senāya upari vassituṃ na deti uṇhaṃ vā sītaṃ vā vāreti magge kaṇṭakakhāṇu- kādayo sabbaparissaye antaradhāpesi maggaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ viya samaṃ katvā sayaṃpi ākāse cammaṃ pattharitvā pallaṅke nisinno senāya parivuto gacchati.
Evaṃ senaṃ ādāya paṭhamaṃ kosalaraṭṭhaṃ gantvā nagarassāvidūre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā yuddhaṃ vā no detu setacchattaṃ vā detūti kosalarañño dūtaṃ pahiṇi. So dūtassa vacanaṃ sutvā kujjhitvā kiṃ ahaṃ na rājāti yuddhaṃ dammīti senāya purakkhato nikkhami. Dve senā yujjhituṃ ārabhiṃsu. Atha nandapaṇḍito dvinnaṃpi antare attano nisīdanaṃ ajinacammaṃ mahantaṃ katvā pasāretvā Dvīhi senāhi khittasare cammeneva sampaṭicchi. Ekasenāyapi koci kaṇḍena viddho nāma natthi. Hatthagatānaṃ pana kaṇḍānaṃ khayena dvepi senā nirussāhā aṭṭhaṃsu. Nandapaṇḍito manojarājassa santikaṃ gantvā mā bhāyi mahārājāti assāsetvā kosalassa santikaṃ gantvā mā bhāyi mahārāja natthi te paripantho tava rajjaṃ taveva bhavissati kevalaṃ manojarañño vase pavatti hotūti āha. So tassa saddahitvā sādhūti sampaṭicchi. Atha naṃ manojarājassa santikaṃ netvā mahārāja kosalarājā tava vase pavattati imassa rajjaṃ imasseva hotūti. So sādhūti sampaṭicchitvā taṃ attano vase vattetvā dve senāyo ādāya aṅgaraṭṭhaṃ gantvā aṅgaraṭṭhaṃ gahetvā tato magadharaṭṭhanti etenūpāyena sakalajambūdīpe rājāno attano vase vattetvā tato tehi parivuto brahmavaddhananagarameva gato. Rajjaṃ gaṇhanto panesa sattannaṃ saṃvaccharānaṃ upari sattadivasādhikehi sattamāsehi gaṇhi. So ekekarājadhānito nānappakārāni khajjabhojanāni āharāpetvā ekasatarājāno gahetvā tehi saddhiṃ sattāhaṃ mahāpānaṃ pivi.
Nandapaṇḍito yāva rājā sattāhaṃ issariyasukhaṃ anubhoti tāvassa attānaṃ na dassessāmīti uttarakurumhi piṇḍāya caritvā himavante kāñcanaguhādvāre sattāhaṃ vasi. Manojopi sattame divase attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā ayaṃ yaso na mayhaṃ mātāpitūhi na aññehi dinno nandapaṇḍitatāpasaṃ nissāya Uppanno taṃ kho pana me apassantassa ajja sattamo divaso kahaṃ nukho me yasadāyakoti nandapaṇḍitaṃ sari. So tassānussaraṇabhāvaṃ ñatvā āgantvā purato ākāse aṭṭhāsi. So rājānaṃ disvā evaṃ cintesi ahaṃ imassa tāpasassa devatābhāvaṃ vā manussabhāvaṃ vā na jānāmi sace hi esa manusso sakalajambūdīpe rajjaṃ etasseva dassāmi atha devo devatāsakkāramassa karissāmīti. So taṃ vīmaṃsanto paṭhamaṃ gāthamāha
devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado
manussabhūto iddhimā kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
So tassa vacanaṃ sutvā sabhāvameva kathento dutiyaṃ gāthamāha
namhi devo na gandhabbo namhi sakko purindado
manussabhūto iddhimā evaṃ jānāhi bhārathāti.
Tattha bhārathāti raṭṭhabhāradhāritāya taṃ evaṃ ālapati.
Taṃ sutvā rājā manussabhūto kirāyaṃ mayhaṃ evaṃ bahūpakāro mahantena yasena santappessāmīti cintetvā āha
katarūpamidaṃ bhoto veyyāvaccaṃ anappakaṃ
devamhi vassamānamhi anovassaṃ bhavaṃ akā.
Tato vātātape ghore sītacchāyaṃ bhavaṃ akā
tato amittamajjhe ca saratāṇaṃ bhavaṃ akā.
Tato phītāni raṭṭhāni vasino te bhavaṃ akā
tato ekasatakhatye anuyante bhavaṃ akā.
Patitāssu mayaṃ bhoto vara taṃ bhuñjamicchasi
hatthiyānaṃ assarathaṃ nāriyo ca alaṅkatā
nivesanāni rammāni mayaṃ bhoto dadāmhase.
Athavā aṅge vā magadhe mayaṃ bhoto dadāmhase
athavā assakāvantiṃ sumanā damma te mayaṃ.
Upaḍḍhaṃ vāpi rajjassa mayaṃ bhoto dadāmhase
sace te attho rajjena anusāsa yadicchasīti.
Tattha katarūpamidanti katasabhāvaṃ. Veyyāvaccanti kāyaveyyāvaṭakakammaṃ. Anovassanti avassaṃ yathā devo na vassati tathā katanti attho. Sītacchāyanti sītalacchāyaṃ. Vasino teti te raṭṭhavāsino amhākaṃ vasavattino. Khatyeti khattiye. Aṭṭhakathāyaṃ pana ayameva pāṭho. Patitāssu mayanti tuṭṭhā mayaṃ. Vara taṃ bhuñjamicchasīti bhuñjanti ratanassetaṃ nāmaṃ varaṃ te dadāmi yaṃ ratanaṃ icchasi taṃ varehīti attho. Hatthiyānanti ādīhi sarūpato taṃ ratanaṃ dasseti. Assakāvantinti assakaraṭṭhaṃ vā avantiraṭṭhaṃ vā. Rajjenāti sacepi te sakalajambūdīpe rajjena attho taṃpi te datvā ahaṃ phalakāvudhahattho tumhākaṃ rathassa purato dhāvissāmīti dīpeti. Yadicchasīti etesu mayā vuttesu pakāresu yaṃ icchasi taṃ anusāsa āṇāpehi.
Taṃ sutvā nandapaṇḍito attano adhippāyaṃ āvikaronto āha
na me atthopi rajjena nagarena dhanena vā
athopi janapadena attho mayhaṃ na vijjatīti.
Mahārāja sace mayi tava sineho atthi ekaṃ me vacanaṃ karohīti vatvā gāthā āha
bhotova raṭṭhe vijite araññe atthi assamo
pitā mayhaṃ janettī ca ubho sammanti assame.
Tesāhaṃ pubbācariyesu puññaṃ na labhāmi kātave
bhavantaṃ ajjhāvaraṃ katvā soṇaṃ yācemu saṃvaranti.
Tattha raṭṭheti rajje. Vijiteti āṇāpavattiṭṭhāne. Assamoti himavantāraññe eko assamo atthi. Sammantīti tasmiṃ assame vasanti. Tesāhanti tesu ahaṃ. Kātaveti vattapaṭivattaphalāphalaharaṇasaṅkhātaṃ puññaṃ kātuṃ na labhāmi bhātā me soṇapaṇḍito nāma mamekasmiṃ aparādhe mā idha vasasīti maṃ paṇāmeti. Ajjhāvaranti adhivaraṃ te mayaṃ bhavantaṃ saparivāraṃ katvā soṇapaṇḍitaṃ saṃvaraṃ yācemu āyatiṃ saṃvaraṃ yācāmāti attho. Yācemi maṃ varantipi pāṭho. Mayaṃ tayā saddhiṃ soṇaṃ yāceyyāma khamāpeyyāma imaṃ varaṃ tava santikā gaṇhāmīti attho.
Atha naṃ rājā āha
karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi brāhmaṇa
etañca kho no akkhāhi kīvanto honti yācakāti.
Tattha karomīti ahaṃ sakalajambūdīpe rajjaṃ dadamāno ettakaṃ kiṃ na karissāmi karomīti vadati. Kīvantoti kittakā.
Nandapaṇḍito āha
parosataṃ jānapadā mahāsālā ca brāhmaṇā
ime ca khattiyā sabbe abhijātā yasassino
bhavañca rājā manojo alaṃ hessanti yācakāti.
Tattha jānapadāti gahapatimahāsālā ca. Brāhmaṇāti sārappattā brāhmaṇā ca parosatāyeva. Alaṃ hessantīti pariyattā bhavissanti. Yācakāti mamatthāya soṇapaṇḍitassa khamāpanakā.
Atha naṃ rājā āha
hatthī asse ca yojentu rathaṃ sannayha sārathi
ābandhanāni gaṇhatha pādesussārayaddhaje
assamantaṃ gamissāmi yattha sammati kosiyoti.
Tattha yojentūti hatthārohā hatthī assārohā ca asse kappentu. Rathaṃ sannayha sārathīti samma sārathi tvaṃpi taṃ rathaṃ sannayha. Ābandhanānīti hatthiassarathesu ābandhitabbāni bhaṇḍāni gaṇhatha. Pādesussārayaddhajeti rathe ṭhapitadhajapādesu dhaje ussārayantu ussāpentu. Kosiyoti yasmiṃ assame kosiyagotto vasatīti vadati.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅginī
agamāsi assamaṃ rammaṃ yattha sammati kosiyoti. Ayaṃ abhisambuddhagāthā.
Tattha tato cāti bhikkhave evaṃ vatvā tato so rājā ekasatakhattiye gahetvā mahatiyā senāya parivuto nandapaṇḍitaṃ purato katvā nagarā nikkhami. Caturaṅginīti caturaṅginiyā senāya agamāsi. Antarāmagge vattamānopi avassaṃ gāmitāya evaṃ vutto. Catuvīsatiakkhobhinisaṅkhena senabalakāyena saddhiṃ maggaṃ paṭipanno tassa nandapaṇḍito iddhānubhāvena aṭṭhusabhavitthataṃ maggaṃ samaṃ māpetvā ākāseyeva cammaṃ pattharitvā tattha pallaṅkena nisīditvā senāya parivuto alaṅkatahatthikkhandhe nisīditvā gacchantena raññā saddhiṃ dhammayuttaṃ kathaṃ kathento sītuṇhādiparissaye vārento agamāsi.
Athassa assamaṃ sampāpuṇadivase soṇapaṇḍito mama kaniṭṭhassa atirekasattamāsādhikāni sattavassāni nikkhamantassāti āvajjetvā kahannu kho so etarahīti dibbena cakkhunā olokento catuvīsatiyā akkhobhiniparivārehi saddhiṃ ekasatarājāno gahetvā maññeva khamāpetuṃ āgacchatīti disvā cintesi imehi rājūhi ceva parisāhi ca mama kaniṭṭhassa bahūni pāṭihāriyāni diṭṭhāni mamānubhāvaṃ ajānitvā ayaṃ kūṭajaṭilo attano pamāṇaṃ na jānāti amhākaṃ ayyena saddhiṃ payojetīti maṃ vambhentā kathentā avīciparāyanā bhaveyyuṃ ahaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nesaṃ dassessāmīti. So caturaṅgulamatte aṃsaṃ asaṃphusantaṃ ākāse kājaṃ ṭhapetvā anotattato udakaṃ āharituṃ Rañño avidūre ākāsena pāyāsi. Nandapaṇḍito taṃ āgacchantaṃ disvā attānaṃ dassetuṃ avisahanto nisinnaṭṭhāneyeva antaradhāyitvā palāyitvā himavantaṃ pāvisi. Manojarājā taṃ ramaṇīyena isivesena tathā āgacchantaṃ disvā gāthamāha
kassa kādambayo kājo vehāsaṃ caturaṅgulaṃ
aṃsaṃ asaṃphusaṃ eti udakāhārassa gacchatoti.
Tattha kādambayoti kadambarukkhamayo. Aṃsaṃ asaṃphusaṃ etīti aṃsaṃ asaṃphusanto ayamevāgacchati. Udakāhārassāti udakaṃ āharituṃ gacchantassa esa kājo evaṃ eti ko nāma tvaṃ kuto vā āgacchasīti.
Evaṃ vuttepi mahāsatto gāthādvayamāha
ahaṃ soṇo mahārāja tāpaso sahitabbato
bharāmi mātāpitaro rattindivamatandito.
Vanaphalañca mūlañca āharitvā disaṃpati
posemi mātāpitaro pubbekatamanussaranti.
Tattha sahitabbatoti sahitabbato sīlācārasampanno eko tāpaso ahanti vadati. Bharāmīti posemi. Atanditoti analaso hutvā. Pubbekatamanussaranti tehi pubbe kataṃ mayhaṃ guṇaṃ anussarantoti attho.
Taṃ sutvā rājā tena saddhiṃ assamaṃ daṭṭhukāmo anantaraṃ gāthamāha
Icchāma assamaṃ gantuṃ yattha sammati kosiyo
magganno soṇa akkhāhi yena gacchāma assamanti.
Tattha assamanti tumhākaṃ assamapadaṃ.
Atha naṃ mahāsatto attano ānubhāvena assamapadaṃ gāmimaggaṃ māpetvā āha
ayaṃ ekapadī rāja yenetaṃ meghasannibhaṃ
kovilārehi sañchannaṃ ettha sammati kosiyoti.
Tassattho mahārāja ayaṃ ekapadiko jaṅghamaggo iminā gacchatha yena disābhāgena etaṃ meghavaṇṇaṃ supupphitakovilārasañchannaṃ kānanaṃ dissati. Ettha mama pitā kosiyagotto vasati etassa so assamoti.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
idaṃ vatvāna pakkāmi taramāno mahāisi
vehāse antalikkhasmiṃ anusāsitvāna khattiye.
Assamaṃ parimajjitvā paññapetvāna āsanaṃ
paṇṇasālaṃ pavisitvā pitaraṃ paṭibodhayi.
Ime āyanti rājāno abhijātā yasassino
assamā nikkhamitvāna nisīdāhi mahāise.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā taramāno mahāisi
assamā nikkhamitvāna dvāramhi upāvisīti. Imā abhisambuddhagāthā.
Tattha pakkāmīti anotattaṃ agamāsi. Assamaṃ parimajjitvāti bhikkhave so isi vegena anotattaṃ gantvā pānīyaṃ ādāya tesu rājūsu assamaṃ sampattesuyeva āgantvā pānīyaghaṭe pānīyamāḷake ṭhapetvā mahājano pivissatīti vanakusumehi vāsetvā sammajjaniṃ ādāya assamaṃ sammajjitvā paṇṇasāladvāre pitu āsanaṃ paññapetvā pavisitvā pitaraṃ jānāpesīti attho. Upāvisīti uccāsane nisīdi.
Bodhisattassa mātā panassa pacchato nīcatare āsane nisīdi. Bodhisatto nīcāsane ekamante nisīdi.
Nandapaṇḍito pana bodhisattassa anotattato pānīyaṃ ādāya assamaṃ āgatakāle rañño santikaṃ gantvā assamassāvidūre khandhāvāraṃ nivāsāpesi. Atha rājā nahātvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito ekasatarājaparivuto nandapaṇḍitaṃ gahetvā mahantena sirisobhaggena bodhisattaṃ khamāpetuṃ assamaṃ pāvisi. Atha naṃ tathā āgacchantaṃ pitā disvā bodhisattaṃ pucchi. Sopissa ācikkhi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
tañca disvāna āyantaṃ jalantariva tejasā
khattasaṅghaparibyuḷhaṃ kosiyo etadabravi.
Kassa bherī mudiṅgā ca saṅkhā paṇavadendimā
purato paṭipannāni hāsayantā rathesabhaṃ.
Kassa kañcanapaṭṭena puthunā vijjuvaṇṇinā
yuvā kalāpasannaddho ko eti siriyā jalaṃ.
Ukkāmukhapahaṭṭhaṃva khadiraṅgārasannibhaṃ
mukhañca rucirābhāti ko eti siriyā jalaṃ.
Kassa paggahitaṃ chattaṃ sasalākaṃ manoramaṃ
ādiccaraṃsāvaraṇaṃ ko eti siriyā jalaṃ.
Kassa aṅgaṃ pariggayha vālavījanimuttamaṃ
caranti varapaññassa hatthikkhandhena āyato.
Kassa setāni chattāni ājānīyā ca vammikā
samantā parikiranti ko eti siriyā jalaṃ.
Kassa ekasataṃ khatyā anuyantā yasassino
samantā anupariyanti ko eti siriyā jalaṃ.
Hatthiassarathapatti- senāya caturaṅginī
samantā anupariyanti ko eti siriyā jalaṃ.
Kassesā mahatī senā piṭṭhito anuvattati
akkhobhinī apariyantā sāgarasseva ūmiyoti.
Mahāsatto tassa nāmaṃ ācikkhanto imā dve gāthā abhāsi
rājābhirājā manojo indova jayataṃ pati
nandassajjhāvaraṃ eti assamaṃ brahmacārinaṃ.
Tassesā mahatī senā piṭṭhito anuvattati
akkhobhinī apariyantā sāgarasseva ūmiyoti.
Tattha jalantarivāti jalantaṃ viya. Paṭipannānīti etāni turiyāni kassa purato āgacchantīti attho. Hāsayantāti tosentā. Kañcanapaṭṭenāti tāta kassa kañcanamayena vijjuvaṇṇena uṇhīsakañcanapaṭṭena nalāṭanto parikkhittoti pucchati. Yuvāti taruṇo. Kalāpasannaddhoti sannaddhasaratuṇhīro. Ukkāmukhapahaṭṭhaṃvāti kammārānaṃ uddhane pahaṭṭhaṃ suvaṇṇaṃ viya. Khadiraṅgārasannibhanti vītacchitakhadiraṅgāravaṇṇaṃ. Ādiccaraṃsāvaraṇanti ādiccaraṃsīnaṃ āvaraṇaṃ. Aṅgaṃ pariggayhāti aṅgaṃ pariggahitvā parikkhipitvāti attho. Vālavījanimuttamanti vālavījaniṃ uttamaṃ. Carantīti sañcaranti. Chattānīti ājānīyapiṭṭhe nisinnānaṃ dhāritacchattāni. Parikirantīti kassa samantā sabbadisābhāgesu parikiriyanti. Caturaṅginīti etehi hatthiādīhi catūhi aṅgehi samannāgatā. Akkhobhinīti khobhetuṃ na sakkā. Sāgarassevāti sāgarassa ūmiyo viya apariyantā. Rājābhirājāti ekasatānaṃ rājūnaṃ pūjito tesaṃ vā adhiko rājāti rājābhirājā. Jayataṃ patīti jayappattānaṃ tāvatiṃsānaṃ jeṭṭhako. Ajjhāvaranti mama khamāpanatthāya nandassa parisabhāvaṃ upagantvā eti.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
anulittā candanena kāsikuttamadhārino
sabbe pañjalikā hutvā isīnaṃ ajjhupāgamunti.
Tattha ajjhupāgamunti bhikkhave sabbepi te rājāno surabhicandanena anulittā uttamakāsikavatthadhārino sirasi patiṭṭhāpitaañjalino hutvā Isīnaṃ santikaṃ upagatā.
Tato manojarājā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno paṭisanthāraṃ karonto gāthādvayamāha
kacci nu bhoto kusalaṃ kacci bhoto anāmayaṃ
kacci uñchena yāpetha kacci mūlaphalā bahū.
Kacci ḍaṃsā ca makasā appameva siriṃsapā
vane bāḷamigākiṇṇe kacci hiṃsā na vijjatīti.
Tato paraṃ ubhinnaṃ tesaṃ vacanapaṭivacanavasena kathitagāthāva honti.
Kusalañceva no rāja atho rāja anāmayaṃ
atho uñchena yāpema atho mūlaphalā bahū.
Atho ḍaṃsā ca makasā appameva siriṃsapā
vane bāḷamigākiṇṇe hiṃsā mayhaṃ na vijjatīti.
Bahūni cassa pūgāni assame vasato idha
nābhijānāmi uppannaṃ ābādhaṃ amanoramaṃ.
Svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ
issarosi anuppatto yaṃ idhatthi pavediya.
Tiṇḍukāni piyālāni madhuke kāsamāriyo
phalāni khuddakappāni bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
Idaṃpi pāniyaṃ sītaṃ ābhataṃ girigabbharā
tato piva mahārāja sace tvaṃ abhikaṅkhasīti.
Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ sabbassa agghiyaṃ kataṃ
nandassāpi nisāmetha vacanaṃ yaṃ pavakkhati.
Ajjhāvaramhā nandassa bhoto santikamāgatā
suṇātu me bhavaṃ vacanaṃ nandassa parisāya cāti.
Imā yebhuyyena pākaṭasambandhāyeva. Yaṃ panettha apākaṭaṃ tadeva vakkhāmi. Pavedayāti yaṃ imasmiṃ ṭhāne tava abhirucitaṃ atthi taṃ no kathehīti vadati. Khuddakappānīti etāni nānārukkhaphalāni khuddakamadhupaṭibhāgāni madhurāni. Varaṃ varanti ito uttamuttamaṃ gahetvā bhuñja. Girigabbharāti anotattato. Sabbassa agghiyanti yena mayaṃ āpucchitā taṃ amhehi paṭiggahitaṃ nāma tumhehi ca dinnameva nāma. Ettāvatā imassa janassa sabbassa agghiyaṃ tumhehi kataṃ amhākaṃ tāva sabbaṃ kataṃ. Nandassāpīti amhākaṃ tāva sabbaṃ kataṃ idāni nandapaṇḍito kiñci vattukāmo tassāpi tāva vacanaṃ suṇātha. Ajjhāvaramhāti mayaṃ hi na aññena kāraṇena āgatā nandassa pana parisā hutvā tumhākaṃ khamāpanatthāya āgatāti vadati. Bhavanti bhavaṃ soṇapaṇḍito suṇātu.
Evaṃ vutte nandapaṇḍito uṭṭhāyāsanā mātāpitaro ca bhātarañca vanditvā parisāya saddhiṃ sallapanto āha
parosataṃ jānapadā mahāsālā ca brāhmaṇā
ime ca khattiyā sabbe abhijātā yasassino
bhavañca rājā manojo anumaññantu me vaco.
Ye vasanti samitāro yakkhāni idha assame
araññe bhūtabhabyāni suṇantu vacanaṃ mama.
Namo katvāna bhūtānaṃ isiṃ vakkhāmi subbataṃ
so tyāhaṃ dakkhiṇā bāhu tava kosiyasammato.
Pitaraṃ me janettiṃ ca bhattukāmassa me sato
vīra puññamidaṃ ṭhānaṃ mā maṃ kosiya vāraya.
Sabbhihetaṃ upaññātaṃ mametaṃ upanissaja
uṭṭhānapāricariyāya dīgharattaṃ tayā kataṃ
mātāpitūsu puññāni mama lokadado bhava.
Tatheva santi manujā dhamme dhammapadaṃ vidū
maggo saggassa lokassa yathā jānāsi tvaṃ ise.
Uṭṭhānapāricariyāya mātāpitusukhāvahaṃ
taṃ maṃ puññābhivāreti ariyamaggāvaro naroti.
Tattha anumaññantūti anubujjhantu sādhukaṃ katvā paccakkhaṃ karontūti attho. Samitāroti samāgatā. Araññe bhūtabhabyānīti imasmiṃ himavantāraññe yāni bhūtāni ceva vuḍḍhimariyādappattāni bhabyāni ca taruṇadevatāni tāni sabbāni mama vacanaṃ suṇantūti attho. Namo katvānāti idaṃ so parisāya saññaṃ datvā tasmiṃ vanasaṇḍe nibbattadevatānaṃ namakāraṃ katvāva āha. Tassattho ajjeva bahūhi himavantadevatāhi mama bhātikassa dhammakathāsavanatthaṃ āgatāhi bhavitabbaṃ ayaṃ hi vo namakāro tumhepi mayhaṃ Sahāyā hothāti. So devatānaṃ añjaliṃ paggaṇhitvā parisañjānāpetvā isiṃ vakkhāmīti ādimāha. Tattha isinti soṇapaṇḍitaṃ sandhāya vadati. Sammatoti bhātaro nāma aṅgasamā honti tasmā so te ahaṃ dakkhiṇā bāhūti sammato tena me khamituṃ arahathāti dīpeti. Vīrāti viriyavanta mahāparakkama. Puññamidaṃ ṭhānanti idaṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma puññaṃ saggasaṃvattanikakāraṇaṃ taṃ karontaṃ maṃ mā vārayāti vadati. Sabbhihetanti etaṃ hi mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma paṇḍitehi upaññātaṃ upagantvā ñātañceva vaṇṇitañca. Mametaṃ upanissajāti idaṃ mayhaṃ nissaja visajjehi dehi. Uṭṭhānapādacariyāyāti uṭṭhānena pādacariyāya ca. Katanti dīgharattaṃ tayā kusalaṃ kataṃ. Puññānīti idāni ahaṃ mātāpitūsu puññāni kattukāmo. Mama lokadadoti tassa mama tvaṃ saggalokaṃ dado hohi ahaṃ hi tesaṃ vattaṃ upaṭṭhānaṃ katvā devaloke aparimāṇaṃ yasaṃ labhissāmi tassa me tvaṃ dāyako hohīti vadati. Tathevāti yathā tvaṃ jānāsi tatheva aññepi manujā imissaṃ parisāyaṃ santi te nānappakāre dhamme idaṃ jeṭṭhāpacāyikabhāvasaṅkhātaṃ dhammakoṭṭhāsaṃ vadanti. Kinti. Maggo saggassa lokassāti. Sukhāvahanti upaṭṭhānena ca pāricariyāya ca mātāpitūnaṃ sukhāvahaṃ. Taṃ manti taṃ maṃ evaṃ sammāpaṭijaggantaṃpi bhātā soṇapaṇḍito tamhā puññā abhivāreti nivāreti. Ariyamaggāvaroti ariyamaggassa āvaroti. So evaṃ puññaṃ nivārento Ayaṃ naro mama piyadassanatāya ariyasaṅkhātasasa devalokassa maggāvarako nāma hotīti.
Evaṃ nandapaṇḍitena vutte mahāsatto imassa tāva tumhehi vacanaṃ sutaṃ idāni mayhaṃpi vacanaṃ suṇāthāti sāvento āha
suṇantu bhonto vacanaṃ bhāturajjhāvarā mama
kulavaṃsaṃ mahārājā porāṇaṃ parihāpayaṃ
adhammacārī yo jeṭṭho nirayaṃ so upapajjati.
Ye ca dhammassa kusalā porāṇassa disaṃpatī
cārittena ca sampannā na te gacchanti duggatiṃ.
Mātāpitā ca bhātā ca bhaginī ñātibandhavā
sabbe jeṭṭhassa te bhārā evaṃ jānāhi bhāratha.
Ādiyitvā garuṃ bhāraṃ nāviko viya ussahe
dhammañca nappamajjāmi jeṭṭho casmi rathesabhāti.
Tattha bhāturajjhāvarā mamāti mama bhātu parisā hutvā āgatā bhavanto sabbepi rājāno mamapi tāva vacanaṃ suṇantu. Parihāpayanti parihāpento. Dhammassāti jeṭṭhāpacāyanadhammassa paveṇiyadhammassa. Kusalāti chekā. Cārittena cāti ācārasīlena sampannā. Bhārāti sabbe ete jeṭṭhena vahitabbā paṭijaggitabbāti tassa bhārā nāma. Nāviko viyāti yathā nāvāya garubhāraṃ ādiyitvā samuddamajjhe nāvaṃ sotthinā netuṃ nāviko ussaheti vāyamati saha nāvāya sabbaṃ bhaṇḍaṃ ca jano ca tasseva bhāro hoti tathā mameva Sabbe ñātakā bhārā ahañca ete paṭijaggituṃ ussahāmi sakkomi tañca jeṭṭhāpacāyanadhammaṃ nappamajjāmi na kevalañca etesaññeva sakalassāpi lokassa jeṭṭho casmi tasmā ahameva saddhiṃ nandena paṭijaggituṃ yuttoti.
Taṃ sutvā sabbepi te rājāno attamanā hutvā jeṭṭhabhātikassa kira avasesā bhārāti ajja amhehi ñātanti nandapaṇḍitaṃ pahāya mahāsattaṃ sannissitā hutvā tassa thutiṃ karontā dve gāthā abhāsiṃsu
adhigatamhā tame ñāṇaṃ jālaṃva jātavedato
evameva no bhavaṃ dhammaṃ kosiyo pavidaṃsayi.
Yathā udayamādicco vāsudevo pabhaṅkaro
pāṇīnaṃ pavidaṃseti rūpaṃ kalyāṇapāpakaṃ
evameva no bhavaṃ dhammaṃ kosiyo pavidaṃsayīti.
Tattha adhigatamhāti mayaṃ ito pubbe jeṭṭhāpacāyanadhammaṃ paṭicchādake tame vattamānā na jānāma ajja jātavedato jālaṃva ñāṇaṃ adhigatā. Evameva noti yathā mahandhakāre pabbatamatthake jalito jātavedo samantā ālokaṃ pharanto rūpāni padissati tathā no bhavaṃ kosiyagotto dhammaṃ pavidaṃsayīti. Vāsudevoti vasudevo vasujotano ca dhammappakāsanoti attho.
Iti mahāsatto ettakaṃ kālaṃ nandapaṇḍitassa pāṭihāriyāni disvā tasmiṃ pasannacitte te rājāno attano ñāṇabalena tasmiṃ pasādaṃ bhinditvā attano kathaṃ gāhāpetvā sabbeva te rājāno Attano mukhalokite akāsi.
Atha nandapaṇḍito bhātā me paṇḍito byatto dhammakathiko sabbepi me rājāno bhinditvā attano pakkhe kari ṭhapetvā imaṃ añño mayhaṃ paṭissaraṇaṃ natthi imameva yācissāmīti cintetvā imaṃ gāthamāha
evaṃ me yācamānassa añjaliṃ nāvabujjhatha
tava paṭhacaro hessaṃ vuṭṭhito paricārakoti.
Tassattho sace tumhe mama evaṃ yācamānassa khamāpanatthāya paggahitaañjaliṃ nāvabujjhatha na paṭiggaṇhatha tumhe mātāpitaro upaṭṭhahatha ahaṃ pana tumhākaṃ paṭhacaro bhaveyyaṃ vacanakaro hessaṃ rattindivaṃ analasabhāvena vuṭṭhito paricārako ahaṃ tumhe paṭijaggissāmīti.
Mahāsattassa pakatiyāpi nandapaṇḍite doso vā veraṃ vā natthi atithaddhaṃ vacanaṃ kathentasseva panassa mānahāpanatthaṃ niggahavasena tathā katvā idāni tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhacitto tasmiṃ pasādaṃ uppādetvā nanda idāni te khamāmi mātāpitaro ca paṭijaggituṃ labhissasīti tassa guṇaṃ pakāsento āha
addhā nanda pajānāsi saddhammaṃ sabbhidesitaṃ
ariyo ariyasamācāro bāḷhaṃ tvaṃ mama ruccasi.
Bhavantaṃ vadāmi bhotiñca suṇātha vacanaṃ mama
nāyaṃ bhāro bhāramatto ahu mayhaṃ kudācanaṃ.
Taṃ maṃ upaṭṭhitaṃ santaṃ mātāpitusukhāvahaṃ
nando ajjhāvaraṃ katvā upaṭṭhānāya yācati.
Yo ce icchati kāmena santānaṃ brahmacārinaṃ
nandaṃ vo varatha ekekaṃ maṃ nando upatiṭṭhatūti.
Tattha ariyoti sundaro. Ariyasamācāroti sundarācārovāsi jāto. Bāḷhanti idāni tvaṃ mama ativiya ruccasi. Suṇāthāti amma tāta tumhe mama vacanaṃ suṇātha. Nāyaṃ bhāroti ayaṃ tumhākaṃ paṭijagganabhāro na kadāci mama bhāramatto ahu. Taṃ manti taṃ bhāroti amaññittha taṃ maṃ tumhe upaṭṭhitaṃ samānaṃ. Upaṭṭhānāya yācatīti tumhe upaṭṭhātuṃ maṃ yācati. Yo ce icchatīti mayhaṃ hi tvaṃ me mātaraṃ vā pitaraṃ vā upaṭṭhahāti vattuṃ na yuttaṃ tumhākaṃ pana santānaṃ brahmacārīnaṃ yo eko icchati taṃ vadāmi kāmena nandaṃ vo varatha taṃ mama kaniṭṭhaṃ nandaṃ rocetha tumhesu kaṃ esa upaṭṭhātu ubhopi hi mayaṃ tumhākaṃ puttāyevāti.
Atha mātā āsanā vuṭṭhāya tāta soṇapaṇḍita cirappavuṭṭho vo kaniṭṭho evaṃ cirāgataṃpi taṃ yācituṃ na visahāmi mayañhi tannissitā idāni pana tayā anuññātā ahaṃ etaṃ nandaṃ brahmacārīnaṃ bāhāhi upaguyhitvā sīse upasiṅghāyituṃ labheyyanti imamatthaṃ pakāsentī gāthamāha
Tayā tāta anuññātā soṇa tannissitā mayaṃ
upaghāyituṃ labhe nandaṃ muddhani brahmacārinanti.
Atha mahāsatto tenahi amma anujānāmi tvaṃ gaccha puttaṃ nandaṃ āliṅgitvā sīsaṃ ghāyitvā cumbitvā tava hadaye sokaṃ nibbāpehīti āha. Sā tassa santikaṃ gantvā nandapaṇḍitaṃ parisamajjheyeva āliṅgitvā taṃ sīse ghāyitvā cumbitvā hadaye sokaṃ nibbāpetvā mahāsattena saddhiṃ sallapantī āha
assatthasseva taruṇaṃ pallavaṃ māluteritaṃ
cirassaṃ nandaṃ disvāna hadayaṃ me pavedhati.
Yadā suttāpi supine nandaṃ passāmi āgataṃ
udaggā sumanā homi nando no āgato ayaṃ.
Yadā ca paṭibujjhitvā nandaṃ passāmi nāgataṃ
bhiyyo āvisati soko domanassaṃ anappakaṃ.
Sāhaṃ ajja cirassaṃpi nandaṃ passāmi āgataṃ
bhattu ca mayhañca piyo nando no pāvisī gharaṃ.
Pitu ca nando suppiyo yaṃ nando nappavase gharaṃ
labhatu tāta nando taṃ maṃ nando upatiṭṭhatūti.
Tattha māluteritanti yathā vātāhataṃ assatthassa pallavaṃ kampati evaṃ cirassaṃ nandaṃ disvāna ajja mama hadayaṃ kampatīti vadati. Suttāti tāta soṇa yadā ahaṃ suttāpi supine nandaṃ āgataṃ passāmi tadāpi udaggā homīti. Bhattu cāti sāmikassa Ca me mayhañca piyo. Nando no pāvisī gharanti tāta putto no nando paṇṇasālaṃ pavisatu. Yanti yasmā pitupi suṭṭhu piyo tasmā puna imamhā gharā nappavaseyya. Nando tanti tāta nando yaṃ icchati taṃ labhatu. Maṃ nandoti tāta soṇa tava pitaraṃ tvaṃ upaṭṭhahi nando maṃ upaṭṭhahatūti.
Atha mahāsatto evaṃ hotūti mātu vacanaṃ sampaṭicchitvā nanda tayā jeṭṭhakakoṭṭhāso laddho mātā nāma atiguṇakārikā taṃ appamatto hutvā paṭijaggeyyāsīti ovaditvā mātu guṇaṃ pakāsento dve gāthā abhāsi
anukampakā patiṭṭhā ca pubbe rasadadī ca no
maggo saggassa lokassa mātā taṃ varate ise.
Pubbe rasadadī gottī mātā puññūpasañhitā
maggo saggassa lokassa mātā taṃ varate iseti.
Tattha anukampakāti muduhadayā. Pubbe rasadadīti paṭhamameva attano khīrasaṅkhātassa rasassa dāyikā. Mātā tanti mama mātā maṃ na icchati taṃ varati icchati. Gottīti gopāyikā. Puññūpasañhitāti puññūpanissitā puññadāyikā.
Evaṃ mahāsatto dvīhi gāthāhi mātu guṇaṃ kathetvā punāgantvā tassā āsane nisinnakāle nanda tvaṃ dukkarakārikaṃ mātaraṃ labhi ubhopi mayaṃ mātarā dukkhena saṃvaḍḍhitā idāni tvaṃ appamatto paṭijaggāhi amadhurāni phalāphalāni mā khādāpehīti vatvā Parisamajjheyeva mātu dukkarakārikataṃ pakāsento āha
ākaṅkhamānā puttaphalaṃ devatāya namassati
nakkhattāni ca pucchati utusaṃvaccharāni ca.
Tassā utusi nahātāya hoti gabbhassavakkamo
tena dohaḷinī hoti suhadā tena vuccati.
Saṃvaccharaṃ vā ūnaṃ vā pariharitvā vijāyati
tena sā janayantī ca janettī tena vuccati.
Thanakkhīrena gītena aṅgapāvuraṇena ca
rodantaṃ puttaṃ toseti tosentī tena vuccati.
Tato vātātape ghore mammaṃ katvā udikkhati
dārakaṃ appajānantaṃ posentī tena vuccati.
Yañca mātu dhanaṃ hoti yañca hoti pituddhanaṃ
ubhayampetassa gopeti api puttassa no siyā.
Evaṃ putta aduṃ putta iti mātā vihaññati
pamattaṃ paradāresu nissive pattayobbane
sāyaṃ puttaṃ anāyantaṃ iti mātā vihaññati.
Evaṃ kicchābhato poso mātu aparicārako
mātari micchācaritvāna nirayaṃ so upapajjati.
Evaṃ kicchābhato poso pitu aparicārako
pitari micchācaritvāna nirayaṃ so upapajjati.
Dhanāpi dhanakāmānaṃ nassati iti me sutaṃ
mātaraṃ aparicaritvāna kicchaṃ vā so nigacchati.
Dhanāpi dhanakāmānaṃ nassati iti me sutaṃ
pitaraṃ aparicaritvāna kicchaṃ vā so nigacchati.
Ānando ca pamodo ca sadā hasitakīḷitaṃ
mātaraṃ paricaritvāna labbhametaṃ vijānato.
Ānando ca pamodo ca sadā hasitakīḷitaṃ
pitaraṃ paricaritvāna labbhametaṃ vijānato.
Dānañca piyavācā ca atthacariyā ca yā idha
samānatā ca dhammesu tattha tattha yathārahaṃ.
Ete kho saṅgahā loke rathassāṇīva yāyato
ete ca saṅgahā nāssu na mātā puttakāraṇā
labhetha mānaṃ pūjaṃ vā pitā vā puttakāraṇā.
Yasmā ca saṅgahā ete samapekkhanti paṇḍitā
tasmā mahattaṃ papponti pāsaṃsā ca bhavanti te.
Brahmāti mātāpitaro pubbācariyāti vuccare
āhuneyyā ca puttānaṃ pajāya anukampakā.
Tasmā hi te namasseyya sakkareyyātha paṇḍito
annena atho pānena vatthena sayanena ca
ucchādanena nahāpena pādānaṃ dhovanena ca.
Tāya naṃ pāricariyāya mātāpitūsu paṇḍito
idheva naṃ pasaṃsanti pecca sagge pamodatīti.
Tattha puttaphalanti puttasaṅkhātaṃ phalaṃ. Devatāya namassatīti putto me uppajjatūti devatāya namakāraṃ karoti āyācati. Nakkhattāni ca pucchatīti katarena nakkhattena jāto putto dīghāyuko hoti katarena appāyukoti evaṃ nakkhattāni ca pucchati. Utusaṃvaccharāni cāti channaṃ utūnaṃ katamamhi utumhi jāto dīghāyuko hoti katamamhi utumhi appāyuko hoti kativassāya vā mātu jāto putto dīghāyuko hoti kativassāya appāyuko hotīti evaṃ utusaṃvaccharāni ca pucchati. Utusi nahātāyāti pupphe uppanne utumhi nahātāya. Avakkamoti tiṇṇaṃ sannipātā gabbhāvakkanti hoti kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāti. Tenāti tena gabbhena sā dohaḷinī hoti. Tenāti tadā tassā kucchimhipi nibbattapajāya sineho uppajji tena kāraṇena suhadāti vuccati. Tenāti tena kāraṇena sā janayantīti ca janettīti ca vuccati. Aṅgapāvuraṇena cāti thanantare nipajjāpetvā sarīrasamphassaṃ pharāpentī aṅgasaṅkhāteneva pāvuraṇena. Tosentīti saññāpentī hāsentī. Mammaṃ katvā udikkhatīti aho puttassa me upari vāto paharati ātapo paharatīti evaṃ mammakāraṃ katvā siniddhena hadayena udikkhati. Ubhayampetassāti ubhayaṃpetaṃ dhanaṃ etassa puttassa atthāya aññesaṃ adassetvā sāragabbhādīsu mātā gopeti. Evaṃ putta aduṃ puttāti andhabāla Putta evaṃ rājakulādīsu appamatto hohi aduṃ ca kammaṃ karohīti sikkhāpentī. Iti mātā vihaññatīti kilamati. Pattayobbaneti putte pattayobbane taṃ puttaṃ nissive paradāresu pamattaṃ sāyaṃ anāgacchantaṃ ñatvā assupuṇṇehi nettehi puttaṃ olokentī. Vihaññatīti kilamati. Kicchābhatoti kicchena ābhato paṭijaggito. Micchācaritvānāti mātaraṃ apaṭijaggitvā. Dhanāpīti dhanaṃpi. Ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti dhanakāmānaṃ uppannaṃ dhanaṃpi mātaraṃ apaṭijaggantānaṃ nassatīti me sutanti. Kicchaṃ vā soti iti dhanaṃ vā tassa nassati dukkhaṃ vā so nigacchati. Labbhametanti etaṃ idha loke ca paraloke ca ānandādisukhaṃ mātaraṃ paricaritvā vijānato paṇḍitassa labbhaṃ sakkā laddhuṃ tādisenāti attho. Dānañcāti mātāpitūnaṃ dānaṃ dātabbaṃ piyavacanaṃ bhaṇitabbaṃ uppannakiccasādhanavasena attho caritabbo. Dhammesūti jeṭṭhāpacāyanadhammesu tattha tattha parisamajjhe vā rahogatānaṃ vā abhivādanādivasena samānattatā kātabbā na raho abhivādanādīni katvā parisati na kātabbāni sabbattha samāneneva bhavitabbaṃ. Ete ca saṅgahā nāssūti sace ete cattāro saṅgahā na bhaveyyuṃ. Samapekkhantīti sammā nayena kāraṇena pekkhanti. Mahattanti seṭṭhattaṃ. Brahmāti puttānaṃ brahmasamā uttamāva seṭṭhā. Pubbācariyāti paṭhamācariyā. Āhuneyyāti āhunaṃ paṭiggāhakā yassa kassaci sakkārassa anucchavikā. Annena athoti athavā pānena ca. Peccāti kālakiriyapariyosāne Ito gantvā sagge pamodati.
Evaṃ mahāsatto sineruṃ parivattento viya dhammadesanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā sabbepi te rājāno balakāyā ca pasīdiṃsu. Atha mahāsatto te rājāno pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā dānādīsu puññesu appamattā hothāti ovaditvā uyyojesi. Sabbepi te rājāno dhammena rajjaṃ kāretvā āyūhapariyosāne devanagaraṃ pūrayiṃsu. Soṇapaṇḍito ca nandapaṇḍito ca yāvatāyukaṃ mātāpitaro paricaritvā brahmalokaparāyanā ahesuṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne mātāpituposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ. Manojo rājā sārīputto ahosi. Ekasatarājā asītimahātherā ceva aññataramahātherā ca. Catuvīsati akkhobhiniyo buddhaparisā. Nandapaṇḍito ānando ahosi. Soṇapaṇḍito pana ahamevāti.
Soṇanandajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dutiyaṃ.
Iti sattatinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
@Footnote:
@*** hanṛ´ānīṛ´ā´mḗmīkhṛ´amūla ***
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘