๑. ภัทเทกรัตตสูตร

4. Vibhaṅgavagga

1. Bhaddekarattasuttavaṇṇanā

Evamme sutanti bhaddekarattasuttaṃ. Tattha bhaddekarattassāti vipassanānuyogasamannāgatattā bhaddakassa ekarattassa. Uddesanti mātikaṃ. Vibhaṅganti vitthārabhājanīyaṃ.

Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā taṃ puna nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya.

Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva uppanno, tattha tattheva ca naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi yo vipassati, araññādīsu vā tattha tattheva vipassati. Asaṃhīraṃ asaṅkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhīrati na saṅkuppatīti asaṃhīraṃ asaṅkuppaṃ, taṃ anubrūhaye, vaḍḍheyya, paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhīrati na saṅkuppatīti asaṃhīraṃ asaṅkuppaṃ. Taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ taṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho.

Tassa pana anubrūhantassa atthāya:- ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ātappanti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ vā karissāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmīti hi "ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā karissāmī"ti cittaṃ anuppādetvā ajjeva karissāmīti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti Aggivisasatthādīni hi anekāni maraṇakāraṇāni tassa senā, tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ "katipāhaṃ tāva āgamehi, yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayakammaṃ karomī"ti evaṃ mittasanthavākārasaṅakhāto 1- vā, "idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī"ti evaṃ lañcānuppadānasaṅkhāto vā, "iminā 2- balarāsinā paṭibāhissāmī"ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittasanthavākāralañcānuppadānabala- rāsīnaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto.

Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Iti taṃ evaṃ paṭipannaṃ puggalaṃ "bhaddekaratto ayan"ti rāgādīnaṃ santatāya santo buddhamuni ācikkhati.

Evaṃrūpotiādīsu kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti vā evaṃ manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosiṃ. Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṃvedano. Taṃsampayuttānaṃyeva saññādīnaṃ vasena evaṃsañño evaṃsaṅkhāro evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti.

Tattha nandiṃ samanvānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ samanvāneti anupavatteti. Hīnarūpādivasena pana evaṃrūpo ahosiṃ .pe. Evaṃviññāṇo ahosinti na maññati.

Nandiṃ na samanvānetīti taṇhaṃ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṃ vā nānupavattayati.

Evaṃrūpo siyantiādīsupi paṇītamanuññarūpādivaseneva 3- taṇhādiṭṭhipavattasaṅkhātā nandisamanvānayanāva veditabbā.

Kathañca bhikkhave paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti idaṃ "paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṅkuppan"ti uddesassa niddesatthaṃ vuttaṃ. Kāmañcettha "kathañca bhikkhave paccuppannaṃ dhammaṃ na vipassatī"tiādi vattabbaṃ siyā, yasmā pana asaṃhīrāti ca asaṅkuppāti

@Footnote: 1 Ma. mittasanthavakaraṇa.... 2 cha.Ma. imināhaṃ 3 cha.Ma. taṃmanuñña,... Ca vipassanā vuttā, tasmā tassā eva abhāvañca bhāvañca dassetuṃ saṃhīratīti mātikaṃ uddharitvā vitthāro vutto. Tattha saṃhīratīti vipassanāya abhāvato taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhiyati. Na saṃhīratīti vipassanāya bhāvena taṇhādiṭṭhīhi na ākaḍḍhiyati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

bhaddekarattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.