๘. อุทเทสวิภังคสูตร

๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

เอวมฺเม สุตนฺติ อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺเทสวิภงฺคนฺติ อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ, มาติกญฺจ วิภชนญฺจาติ อตฺโถ. อุปปริกฺเขยฺยาติ ตุเลยฺย ตีเรยฺย ปริคฺคเณฺหยฺย ปริจฺฉินฺเทยฺย. พหิทฺธาติ พหิทฺธารมฺมเณสุ. อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏนฺติ นิกนฺติวเสน อารมฺมเณ ติฏฺฐมานํ วิกฺขิตฺตํ วิสฏํ นาม โหติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต เอวมาห. อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺยาติ อนุปาทิยิตฺวา อคเหตฺวา ตํ วิญฺญาณํ น ปริตสฺเสยฺย. ยถา วิญฺญาณํ พหิทฺธา อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏํ, อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย, เอวํ ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโวติ ชาติชรามรณสฺส เจว อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติ น โหตีติ อตฺโถ.

รูปนิมิตฺตานุสารีติ รูปนิมิตฺตํ อนุสฺสรติ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี.

เอวํ โข อาวุโส อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ๑- อสณฺฐิตนฺติ นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตํ. นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหติ.

อนุปาทาปริตสฺสนาติ สตฺถารา ขนฺติยวคฺเค "อุปาทาปริตสฺสนญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ อนุปาทาปริตสฺสนญฺจา"ติ ๒- เอวํ คเหตฺวา ปริตสฺสนา, อคฺคเหตฺวาว อปริตสฺสนา จ กถิตา, ตํ มหาเถโร อุปาทาปริตสฺสนเมว อนุปาทาปริตสฺสนนฺติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวมาห. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ. อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโต. ยทิ หิ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ วา ธุโว วา อตฺตา วา อตฺตนิโย วาติ คเหตพฺพยุตฺตโก อภวิสฺส, อยํ ปริตสฺสนา อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส. ยสฺมา ปน เอวํ อุปาทาตพฺโพ สงฺขาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา รูปํ อตฺตาติอาทินา นเยน รูปาทโย อุปาทินฺนาปิ อนุปาทินฺนาว โหนฺติ. เอวเมว สา ทิฏฺฐิวเสน

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๒ สํ. ข. ๑๗/๗/๑๔ อุปาทาปริตสฺสนาปิ สมานา อตฺถโต อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหตีติ เวทิตพฺพา.

อญฺญถา โหตีติ ปริวตฺตติ ปกติชหเนน ปน นสฺสติ, รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ "มม รูปํ วิปริณตนฺ"ติ วา, "ยํ อหุ. ตํ วต เม นตฺถี"ติ ๑- วา อาทินา นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺตชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺตนโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุฏฺฐานา จ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ กุสลจิตฺตํ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ ภยตาเสนปิ สอุตฺตาโส ตณฺหาตาเสนปิ สอุตฺตาโส. วิฆาวตาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย สสิเนโห. เอวํ โข อาวุโส อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ เอวํ มณิกรณฺฑกสญฺญาย ตุจฺฉกรณฺฑกํ คเหตฺวา ตสฺมึ นฏฺเฐ ปจฺฉา วิฆาตํ อาปชฺชนฺตสฺส ปจฺฉา วิย อคเหตฺวา ปริตสฺสนา โหติ.

น จ รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.