๓. ราชสูตร

๓. ชรามรณสุตฺตวณฺณนา

ตติเย อญฺญตฺร ชรามรณาติ ชรามรณโต มุตฺโต นาม อตฺถีติ ปุจฺฉติ. ขตฺติยมหาสาลาติ ขตฺติยมหาสาลา นาม มหาสารปฺปตฺตา ขตฺติยา. เยสํ หิ ขตฺติยานํ เหฏฺฐิมนฺเตน โกฏิสตํ นิธานคตํ โหติ, ตโย กหาปณกุมฺภา วฬญฺชนตฺถาย เคหมชฺเฌ ราสึ กตฺวา ฐปิตา โหนฺติ, เต ขตฺติยมหาสาลา นาม. เยสํ พฺราหฺมณานํ อสีติโกฏิธนํ นิหิตํ โหติ, ทิยฑฺโฒ กหาปณกุมฺโภ วฬญฺชนตฺถาย เคหมชฺเฌ ราสึ กตฺวา ฐปิโต โหติ, เต พฺราหฺมณมหาสาลา

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม., อิ. ภิกฺขุสํฆญฺจาติ ๒ ฉ.ม. โมโหติ

@๓ ฉ.ม., อิ. สมฺผลนฺติ, ก. วํสผลนฺติ นาม. เยสํ คหปตีนํ จตฺตาฬีสโกฏิธนํ นิหิตํ โหติ, กหาปณกุมฺโภ วฬญฺชนตฺถาย เคหมชฺเฌ ราสึ กตฺวา ฐปิโต โหติ, เต คหปติมหาสาลา นาม

อฑฺฒาติ อิสฺสรา. นิธานคตสฺส ๑- มหนฺตตาย มหทฺธนา. สุวณฺณรชตภาชนาทีนํ อุปโภคภณฺฑานํ มหนฺตตาย มหาโภคา. อนิธานคตสฺส ชาตรูปรชตสฺส ปหูตตาย ปหูตชาตรูปรชตา. วิตฺตูปกรณสฺส ตุฏฺฐิการณสฺส ๒- ปหูตตาย ปหูตวิตฺตูปกรณา. โคธนาทีนญฺจ สตฺตวิธธญฺญานญฺจ ปหูตตาย ปหูตธนธญฺญา. เตสมฺปิ ชาตานํ นตฺถิ อญฺญตฺร ชรามรณาติ เตสมฺปิ เอวํ อิสฺสรานํ ชาตานํ นิพฺพตฺตานํ นตฺถิ อญฺญตฺร ชรามรณา, ชาตตฺตาเยว ชรามรณโต โมกฺโข นาม นตฺถิ, อนฺโตชรามรเณเยว เตติ. ๓-

อรหนฺโตติอาทีสุ อารกา กิเลเสหีติ อรหนฺโต. ขีณา เอเตสํ จตฺตาโร อาสวาติ ขีณาสวา. พฺรหฺมจริยวาสํ วุตฺถา ปรินิฏฺฐิตวาสาติ วุสิตวนฺโต. จตูหิ มคฺเคหิ กรณียํ เอเตสํ กตนฺติ กตกรณียา. ขนฺธภาโร กิเลสภาโร อภิสงฺขารภาโร กามคุณภาโรติ อิเม โอหิตา ภารา เอเตสนฺติ โอหิตภารา. อนุปฺปตฺโต อรหตฺตสงฺขาโต สโก อตฺโถ เอเตสนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺถา. ทสวิธมฺปิ ปริกฺขีณํ ภวสํโยชนํ เอเตสนฺติ ปริกฺขีณภวสํโยชนา. สมฺมา การเณน ๔- ชานิตฺวา วิมุตฺตาติ สมฺมทญฺญาวิมุตฺตา. มคฺคปญฺญาย จตุสจฺจธมฺมํ ญตฺวา ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตาติ อตฺโถ. เภทนธมฺโมติ ภิชฺชนสภาโว. นิกฺเขปนธมฺโมติ นิกฺขิปิตพฺพสภาโว. ขีณาสวสฺส หิ อชีรณธมฺโมปิ อตฺถิ, อารมฺมณโต ปฏิวิทฺธนิพฺพานํ, ตํ หิ ๕- น ชีรติ. อิธ ปนสฺส ชีรณธมฺมํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. อตฺถุปฺปตฺติโก กิรสฺส สุตฺตสฺส นิกฺเขโป. สีวิกสาลาย นิสีทิตฺวา กถิตนฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ภควา จิตฺรานิ รถยานาทีนิ ทิสฺวา ทิฏฺฐเมว อุปมํ กตฺวา "ชีรนฺติ เว ราชรถา"ติ คาถมาห.

ตตฺถ ชีรนฺตีติ ชรํ ปาปุณนฺติ. ราชรถาติ รญฺโญ อภิรูปา รถา. ๖- สุจิตฺตาติ สุวณฺณรชตาทีหิ สุฏฺฐุ จิตฺตา. ๗- อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปตีติ เอวรูเปสุ อนุปาทินฺนเกสุ สารทารุมเยสุ รเถสุ ชรนฺเตสุ ๘- อิมสฺมึ อชฺฌตฺติเก อุปาทินฺนเก

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม., อิ. นิธานคตธนสฺส ๒ ฉ.ม., อิ. ตุฏฺฐิกรณสฺส ๓ สี., อิ. โหติ

@๔ ฉ.ม., อิ. การเณหิ ๕ ม. ตมฺปิ ๖ ฉ.ม., อิ. อภิรูหนรถา

@๗ ฉ.ม., อิ........จิตฺติตา ๘ ฉ.ม., อิ. ชีรนฺเตสุ มํสโลหิตาทิมเย สรีเร กึ วตฺตพฺพํ, สรีรํ ๑- ชรํ อุเปติเยวาติ อตฺโถ. สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตีติ สนฺโต สพฺภิ ๒- สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ เอวํ ปเวทยนฺติ. สตํ ธมฺโม นาม นิพฺพานํ, ตํ น ชีรติ, อชรํ อมรนฺติ ๓- เอวํ กเถนฺตีติ อตฺโถ. ยสฺมา วา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจติ. อิติ ปุริมปทสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต "สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี"ติ อาห. อิทํ หิ วุตฺตํ โหติ:- สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ, ตสฺมา สนฺโต สพฺภิ ปเวทยนฺติ, อชรํ นิพฺพานํ สตํ ธมฺโมติ อาจิกฺขนฺตีติ อตฺโถ. สุนฺทราธิวจนํ วา เอตํ สพฺภีติ. ยํ สพฺภิธมฺมภูตํ นิพฺพานํ สนฺโต ปเวทยนฺติ กถยนฺติ, โส สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตีติ ๔- อตฺโถ. ตติยํ.