๕. อานันทสูตร ที่ ๑

5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā

[37-38] Pañcame ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti dharamānassa jīvamānassa jarā paññāyati. Ṭhitīti hi jīvitindriyasaṅkhātāya anupālanāya nāmaṃ. Aññathattanti jarāya. Tenāhu porāṇā:-

@Footnote: 1 ka. khadirasālapiyālādi

"uppado jāti akkhāto bhaṅgo vutto vayoti ca

aññathattaṃ jarā vuttā ṭhitī ca anupālanā"ti.

Evaṃ ekekassa khandhassa uppādajarābhaṅgasaṅkhātāni tīṇi lakkhaṇāni honti. Yāni sandhāya vuttaṃ "tīṇimāni bhikkhave saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī"ti. 1-

Tattha saṅkhataṃ nāma paccayanibbatto yo koci saṅkhāro. Saṅkhāro ca na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhāro, na ca saṅkhārena vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro, lakkhaṇena pana saṅkhāro pākaṭo hotīti. Yathā hi na ca bhāvīyeva lakkhaṇaṃ, lakkhaṇameva gāvī, nāpi gāvaṃ muñcitvā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ muñcitvā gāviṃ, lakkhaṇena pana gāvī pākaṭo hoti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ.

Tattha saṅkhārānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhāropi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. "uppādopī"ti vutte saṅkhāropi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Bhaṅgalakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Apare pana vadanti "arūpadhammānaṃ jarājiṇṇo nāma na sakkā paññāpetuṃ, sammāsambuddho ca `vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatī'ti vadanto arūpadhammānampi tīṇilakkhaṇāni paññāpeti, tāni atthi khaṇaṃ upādāya labbhantī"ti vatvā:-

"atthitā sabbadhammānaṃ ṭhiti nāma pavuccati

tasseva bhedo maraṇaṃ sabbadā sabbapāṇinan"ti imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti. Athavā santativasena ṭhānaṃ ṭhitīti veditabbanti ca vadanti. Yasmā pana sutte ayaṃ viseso natthi, tasmā ācariyamatiyā

@Footnote: 1 aṅ.tika. 20/47/146 Suttaṃ appaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kattabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Pañcamachaṭṭhāni.