สิกขาบทที่ ๗ เรื่องพระสัตตรสวัคคีย์

{๒๔๗} สตฺตมสิกฺขาปเท ฯ คิรคฺคสมชฺโชติ คิริมฺหิ อคฺคสมชฺโช คิรสฺส วา อคฺคปฺปเทเส สมชฺโช ฯ โส กิร สตฺตเม ทิวเส ภวิสฺสตีติ นคเร โฆสนา กริยติ ฯ นครสฺส พหิทฺธา สเม ภูมิภาเค ปพฺพตจฺฉายายํ มหาชนกาโย สนฺนิปติ ฯ อเนกปฺปการานิ นฏนาฏกานิ ปวตฺตนฺติ ฯ เตสํ ทสฺสนตฺถํ มญฺจาติมญฺเจ พนฺธนฺติ ฯ สตฺตรสวคฺคิยา อปฺปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ทหราว อุปสมฺปนฺนา ฯ เต นาฏกานิ อาวุโส ปสฺสิสฺสามาติ ตตฺถ อคมํสุ ฯ อถ เนสํ ญาตกา อมฺหากํ อยฺยา อาคตาติ ตุฏฺฐจิตฺตา นหาเปตฺวา วิลิมฺปิตฺวา โภเชตฺวา อญฺญํปิ ปูวขาทนียาทึ หตฺเถ อทํสุ ฯ เต สนฺธาย วุตฺตํ มนุสฺสา สตฺตรสวคฺคิเย ภิกฺขู ปสฺสิตฺวาติ อาทิ ฯ

{๒๔๘-๒๔๙} วิกาเลติ วิคเต กาเล ฯ กาโลติ ภิกฺขูนํ โภชนกาโล อธิปฺเปโต ฯ โส จ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน มชฺฌนฺติโก ตสฺมึ วีติวตฺเตติ อธิปฺปาโย ฯ เตเนวสฺส ปทภาชเน วิกาโล นาม มชฺฌนฺติเก วีติวตฺเต ยาว อรุณุคฺคมนาติ วุตฺตํ ฯ ฐิตมชฺฌนฺติโกปิ กาลสงฺคหํ คจฺฉติ ฯ ตโต ปฏฺฐาย ขาทิตุํ วา ภุญฺชิตุํ วา น สกฺกา สหสา ปิวิตุํ สกฺกา ภเวยฺย กุกฺกุจฺจเกน ปน น กตฺตพฺพํ ฯ กาลปริจฺเฉทชานนตฺถํ จ กาลตฺถมฺโภ โยเชตพฺโพ ฯ กาลนฺตเร วา ภตฺตกิจฺจํ กาตพฺพํ ฯ อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ เอตฺถ ยํ ตาว สกฺขลิโมทกาทิ ปุพฺพนฺนาปรนฺนมยํ ตตฺถ วตฺตพฺพเมวมตฺถิ ฯ ยํปิ ปณฺณมูลาทิปฺปเภทํ อามิสคติกํ โหติ เสยฺยถีทํ มูลขาทนียํ กณฺฑขาทนียํ มูฬาลขาทนียํ มตฺถกขาทนียํ ขนฺธขาทนียํ ตจขาทนียํ ปตฺตขาทนียํ ปุปฺผขาทนียํ ผลขาทนียํ อฏฺฐิขาทนียํ ปิฏฺฐขาทนียํ นิยฺยาสขาทนียนฺติ อิทํปิ ขาทนียสงฺคหเมว คจฺฉติ ฯ ตตฺถ ปน อามิสคติกํ สลฺลกฺขณตฺถํ อิทํ ขาทนียํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ ฯ

มูลขาทนีเย ตาว มูลกมูลํ วารกมูลํ ปุจฺจุมูลํ ตมฺพกมูลํ ตณฺฑุเลยฺยกมูลํ วตฺถเลยฺยกมูลํ วชฺชกลิมูลํ ชชฺฌริมูลนฺติ เอวมาทีนิ สูเปยฺยปณฺณมูลานิ อามิสคติกานิ ฯ เอตฺถ จ วชฺชกลิมูเล ชรฑฺฒํ ฉินฺทิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ ตํ ยาวชีวิกํ โหติ ฯ อญฺญํปิ เอวรูปํ เอเตเนว นเยน เวทิตพฺพํ ฯ มูลกวารกชชฺฌริมูลานิ ปน ชรฑฺฒานิปิ อามิสคติกาเนวาติ วุตฺตํ ฯ ยานิ ปน ปาลิยํ อนุชานามิ ภิกฺขเว มูลานิ เภสชฺชานิ หลิทฺทํ สิงฺคเวรํ วจํ วจตฺถํ อติวิสํ กฏุกโรหิณึ อุสีรํ ภทฺทมุตฺตกํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูลานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ ผรนฺติ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ ๑- วุตฺตานิ ตานิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํ จูฬปญฺจมูลํ มหาปญฺจมูลนฺติ อาทินา นเยน คณิยมานานํ คณนาย อนฺโต นตฺถิ ฯ ขาทนียตฺถญฺจ โภชนียตฺถญฺจ อผรณภาโวเยว ปเนเตสํ ลกฺขณํ ฯ ตสฺส ยงฺกิญฺจิ มูลํ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรติ ตํ ยาวกาลิกํ อิตรํ ยาวชีวิกนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ สุพหุํ วตฺวาปิ หิ อิมสฺมึเยว ลกฺขเณ ฐาตพฺพํ ฯ นามสญฺญาสุ ปน วุจฺจมานาสุ ตํ ตํ นามํ อชานนฺตานํ สมฺโมโหเยว โหติ ฯ ตสฺมา นามสญฺญาย อาทรํ อกตฺวา ลกฺขณเมว ทสฺสิตํ ฯ ยถา จ มูเล เอวํ กณฺฑาทีสุปิ ยํ ลกฺขณํ ทสฺสิตํ ตสฺเสว วเสน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ ยญฺจ ตํ ปาลิยํ หลิทฺทาทิ อฏฺฐวิธํ วุตฺตํ ตสฺส ขนฺธตจปุปฺผผลํปิ สพฺพํ ยาวชีวิกนฺติ วุตฺตํ ฯ กณฺฑขาทนีเย ทุวิโธ กณฺโฑ ทีโฆ จ วฏฺโฏ จ ฯ ทีโฆ จ รสฺโส จ ภิสกึสุกกณฺฑาทิ วฏฺโฏ อุปฺปลกเสรุกกณฺฑาทิ ยํ คณฺฐีติปิ วทนฺติ ฯ ตตฺถ สพฺเพสํ กณฺฑานํ ชิณฺณชรฑฺฒฏฺฐานํ จ ฉลฺลิ จ สุขุมมูลานิ จ ยาวชีวิกานิ ฯ ตรุโณ ปน สุขขาทนีโย สาลกลฺยาณีโปตกกณฺโฑ กึสุกโปตกกณฺโฑ อมฺพาตกกณฺโฑ เกตกกณฺโฑ มาลุวกณฺโฑ ภิสสงฺขาโต ปทุมปุณฺฑรีกกณฺโฑ ปิณฺฑาลุมสาลุอาทโย จ วลฺลีกณฺฑา อาลุวกณฺโฑ สิคฺคุกณฺโฑ ตาลกณฺโฑ นีลุปฺปลรตฺตุปฺปลกุมุทโสคนฺธิกานํ กณฺฑา กทฺทลีกณฺโฑ เวฬุกณฺโฑ

@เชิงอรรถ: ๑. วิ. มหาวคฺค. ๕/๔๑. กเสรุกกณฺโฑติ เอวมาทโย เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกณฺฑา ยาวกาลิกา ฯ

ขีรวลฺลีกณฺโฑ อโธโต ยาวชีวิโก โธโต ยาวกาลิโก ฯ ขีรกาโกลิชีวิกอุสภกลสุณาทิกณฺฑา ปน ยาวชีวิกา ฯ เต ปาลิยํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูลานิ เภสชฺชานีติ ๑- เอวํ มูลเภสชฺชสงฺคเหเนว สงฺคหิตา ฯ มูฬาลขาทนีเย ปทุมมูฬาลํ ปุณฺฑริกมูฬาลสทิสเมว ฯ เอรกมูลํ กณฺฑลมูลนฺติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถญฺจ ผรณกมูฬาลํ ยาวกาลิกํ ฯ หลิทฺทสิงฺคเวร- มกจิจตุรสฺสวลฺลีเกตกตาลหินฺตาลกุนฺตาลนาฬิเกรปูครุกฺขาทิมูฬาลํ ปน ยาวชีวิกํ ฯ ตํ สพฺพํปิ ปาลิยํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ มูลานิ เภสชฺชานีติ ๒- เอวํ มูลเภสชฺชสงฺคเหเนว สงฺคหิตํ ฯ มตฺถกขาทนีเย ตาลหินฺตาลกุนฺตาลเกตกนาฬิเกรปูครุกฺขขชฺชูรีเวตฺตเอรกกทฺทลีนํ กลีรสงฺขาตา มตฺถกา เวฬุกลีโร นฬกลีโร อุจฺฉุกลีโร มูลกกลีโร สาสปกลีโร สตาวริกลีโร สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ กลีราติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณโก รุกฺขวลฺลีอาทีนํ มตฺถโก ยาวกาลิโก ฯ หลิทฺทสิงฺคเวรวจมกจิลสุณานํกลีรานํตาลหินฺตาลกุนฺตาลนาฬิเกรกลีรานํ จ ฉินฺทิตฺวา ปาติโต ชรฑฺฒพุนฺโธ ยาวชีวิโก ฯ ขนฺธขาทนีเย อนฺโตปฐวีคโต สาลกลฺยาณิกฺขนฺโธ อุจฺฉุกฺขนฺโธ นิลุปฺปลรตฺตุปฺปลกุมุทโสคนฺธิกานํ ขนฺธาติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ

@เชิงอรรถ: ๑.๒. วิ. มหาวคฺค. ๕/๔๑. ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถญฺจ ผรณโก ขนฺโธ ยาวกาลิโก ฯ อุปฺปลชาตีนํ ปณฺณทณฺฑโก ปทุมชาตีนํ สพฺโพปิ ทณฺฑโก อรวินฺทกทณฺฑาทโย จ อวเสสา สพฺเพ ขนฺธา ยาวชีวิกา ฯ

ตจขาทนีเย อุจฺฉุตฺตโจว เอโก ยาวกาลิโก ฯ โสปิ สรโส ฯ เสโส สพฺโพ ยาวชีวิโก ฯ เตสํ ปน มตฺถกกฺขนฺธตฺตจานํ ติณฺณํปิ ปาลิยํ กสาวเภสชฺเชน สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ วุตฺตํ เหตํ อนุชานามิ ภิกฺขเว กสาวานิ เภสชฺชานิ นิมฺพกสาวํ กุทชกสาวํ ปคฺควกสาวํ นตฺตมาลกสาวํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ กสาวานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ ผรนฺติ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ ๑- ฯ เอตฺถ เอเตสํปิ สงฺคโห สิชฺฌติ ฯ วุตฺตกสาวานิ จ สพฺพกปฺปิยานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ ปตฺตขาทนีเย มูลโก วารโก ปุจฺจุตมฺพโก ตณฺฑุเลยฺยโก ปุนฺนาโค วตฺถเลยฺยโก วชฺชกลิ ชชฺฌริ เสลุ สิคฺคุ กาสมทฺทโก อุมฺมาจีนมุคฺโค มาโส ราชมาโส ฐเปตฺวา มหานิปฺผาวํ อวเสสนิปฺผาโว อคฺคิมฏฺโฐ สุนิสณฺณโก เสตวรโณ นาลิโก ภูมิยํ ชาตโลณีติ เอเตสํ ปตฺตานิ อญฺญานิ จ เอวรูปานิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนยตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกานิ ปตฺตานิ เอกํเสน ยาวกาลิกานิ ฯ ยา ปนญฺญาปิ มหานขปิฏฺฐิมตฺตปณฺณาโลณิ รุกฺเข วา คจฺเฉ วา อาโรหติ ตสฺสา ปตฺตํ ยาวชีวิกํ พฺรหฺมิปตฺตญฺจ ยาวชีวิกนฺติ ทีปวาสิโน วทนฺติ ฯ อมฺพปลฺลวํ ยาวกาลิกํ ฯ อโสกปลฺลวํ ปน ยาวชีวิกํ ฯ ยานิ วา ปนญฺญานิ ปาลิยํ อนุชานามิ ภิกฺขเว

@เชิงอรรถ: ๑. วิ. มหาวคฺค. ๕/๔๒. ปาลิยํ อนุชานามิ.. นิมฺพกสาวํ กุฏฺชกสาวํ ปโฏลกสาวนฺติ

@ทิสฺสติ. ปณฺณานิ เภสชฺชานิ นิมฺพปณฺณํ กุทชปณฺณํ ๑- ปโฏลปณฺณํ คุลสิปณฺณํ กปฺปาสิกปณฺณํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ ปณฺณานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ ๒- วุตฺตานิ ตานิ ยาวชีวิกานิ ฯ น เกวลญฺจ ปณฺณานิ เตสํ ปุปฺผผลาทีนิปิ ฯ ยาวชีวิกปณฺณานํ ปโฏลปณฺณํ ปคฺควปณฺณํ อชฺชุกปณฺณํ ผณิชฺชกปณฺณํ ตมฺโพลปณฺณํ ปทุมินีปณฺณนฺติ เอวํ คณนาวเสน อนฺโต นตฺถิ ฯ ปุปฺผขาทนีเย มูลกปุปฺผํ วารกปุปฺผํ ปุจฺจุปุปฺผํ ตมฺพกปุปฺผํ วชฺชกลิปุปฺผํ ชชฺฌริปุปฺผํ จูฬนิปฺผาวปุปฺผํ มหานิปฺผาวปุปฺผํ กเสรุกปุปฺผํ นาฬิเกรตาลเกตกานํ ตรุณปุปฺผานิ เสตวรณปุปฺผํ สิคฺคุปุปฺผํ อุปฺปลปทุมชาติกานํ ปุปฺผานิ กณฺณิการปุปฺผํ อคนฺธิกปุปฺผํ กณฺณวิรปุปฺผํ ชีวปุปฺผนฺติ เอวมาทิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกปุปฺผํ ยาวกาลิกํ ฯ อโสกพกุลกุเลยฺยกปุนฺนาคจมฺปกชาติ- กณฺณวิรกณฺณิการกณฺฑวนมาลิกมลฺลิกาทีนํ ปน ปุปฺผํ ยาวชีวิกํ ฯ ตสฺส คณนาย อนฺโต นตฺถิ ฯ ปาลิยํ ปนสฺส กสาวเภสชฺเชเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ ผลขาทนีเย ปนสลพุชตาล- นาฬิเกรอมฺพชมฺพูอมฺพาตกตินฺติณิกมาตุลุงฺคกปิฏฺฐลาวุกุมฺภณฺฑ- ปุสฺสผลติมฺพรุสกติปุสวาติงฺคณโจจโมจมธุกาทีนํ ผลานิ ยานิ โลเก เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรนฺติ สพฺพานิ ตานิ ยาวกาลิกานิ ฯ นามคณนาวเสน จ เนสํ น สกฺกา ปริยนฺตํ ทสฺเสตุํ ฯ ยานิ จ ปน ปาลิยํ อนุชานามิ

@เชิงอรรถ: ๑. ปาลิยํ กุฏชปณฺณนฺติ ทิสฺสติ. ๒. วิ. มหาวคฺค. ๕/๔๒. ภิกฺขเว ผลานิ เภสชฺชานิ วิลงฺคํ ปิปฺผลิ ๑- มริจํ หรีตกํ วิภีตกํ อามลกํ โกฏฺฐผลํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ อตฺถิ ผลานิ เภสชฺชานิ เนว ขาทนีเย ขาทนียตฺถํ ผรนฺติ น โภชนีเย โภชนียตฺถํ ผรนฺตีติ ๒-

วุตฺตานิ ตานิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํปิ อปริปกฺกานิ อจฺฉิว พิมฺพวรณเกตกกสฺมิริอาทีนํ ผลานิ ชาติผลํ กฏุกผลํ เอลา ตกฺโกลนฺติ เอวํ นามวเสน น สกฺกา ปริยนฺตํ ทสฺเสตุํ ฯ อฏฺฐิขาทนีเย ลพุชฏฺฐิ ปนสฏฺฐิ อมฺพาตกฏฺฐิ สาลฏฺฐิ ขชฺชูรีเกตกติมฺพรุสกานํ ตรุณผลฏฺฐิ ตินฺติณิกฏฺฐิ พิมฺพผลฏฺฐิ โกสมฺพฏฺฐิ อุปฺปลปทุมชาตีนํ โปกฺขรฏฺฐีติ เอวมาทีนิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ มนุสฺสานํ ปกติอาหารวเสน ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกานิ อฏฺฐินิ ยาวกาลิกานิ ฯ มธุกฏฺฐิ ปุนฺนาคฏฺฐิ หรีตกาทีนํ อฏฺฐีนิ สิทฺธฏฺฐกฏฺฐิ ราชิกฏฺฐีติ เอวมาทีนิ อฏฺฐีนิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํ ปาลิยํ ผลเภสชฺเชเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ

ปิฏฺฐขาทนีเย สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ธญฺญานุโลมานํ อปรนฺนานญฺจ ปิฏฺฐํ ปนสปิฏฺฐํ ลพุชปิฏฺฐํ อมฺพาตกปิฏฺฐํ สาลปิฏฺฐํ โธตกตาลปิฏฺฐํ จ ขีรวลฺลีปิฏฺฐญฺจาติ เอวมาทีนิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปกติอาหารวเสน มนุสฺสานํ ขาทนียตฺถํ โภชนียตฺถํ จ ผรณกานิ ปิฏฺฐานิ ยาวกาลิกานิ ฯ อโธตกตาลปิฏฺฐํ ขีรวลฺลีปิฏฺฐํ อสฺสคนฺธาทิปิฏฺฐานิ ยาวชีวิกานิ ฯ เตสํ ปาลิยํ กาสาเวหิ จ มูลผเลหิ จ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ฯ นิยฺยาสขาทนีเย เอโก อุจฺฉุนิยฺยาโส สตฺตาหกาลิโก ฯ เสสา อนุชานามิ ภิกฺขเว ชตูนิ เภสชฺชานิ หึคุ หึคุชตุ หึคุสิปาฏิกา ตกฺกํ ตกฺกปตฺติ ตกฺกปณฺณิ ๓- สชฺชุลสํ ยานิ วา ปนญฺญานิปิ

@เชิงอรรถ: ๑. ปาลิยํ ปิปฺผลินฺติ ทิสฺสติ. ๒. วิ. มหาวคฺค. ๕/๔๒-๓. ๓. ปาลิยํ หิงฺคุํ

@หิงฺคุชตุํ หิงฺคุสิปาติกํ ตกํ ตกปตฺตึ ตกปณฺณินฺติ ทิสฺสติ. อตฺถิ ชตูนิ เภสชฺชานีติ ๑- เอวํ ปาลิยํ วุตฺตนิยฺยาสา ยาวชีวิกา ฯ ตตฺถ เยวาปนกวเสน สงฺคหิตานํ กณฺณิการนิยฺยาโส อมฺพนิยฺยาโสติ เอวํ นามวเสน น สกฺกา ปริยนฺตํ ทสฺเสตุํ ฯ

เอวํ อิเมสุ มูลขาทนียาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ยาวกาลิกํ สพฺพํปิ อิมสฺมึ อตฺเถ อวเสสํ ขาทนียํ นามาติ สงฺคหิตํ ฯ โภชนียํ นาม ปญฺจ โภชนานีติอาทิมฺหิ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว ฯ ขาทิสฺสามิ ภุญฺชิสฺสามีติ ปฏิคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ โย ภิกฺขุ วิกาเล เอตํ ขาทนียํ โภชนียํ จ ปฏิคฺคณฺหาติ ตสฺส ปฏิคฺคหเณ ตาว อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ

เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กายโต จ กายจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ

วิกาลโภชนสิกฺขาปทํ สตฺตมํ ฯ