วรรคที่ ๒

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอตฺถ จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพ ปุพฺพํ, ตสฺเสว อนฺตรธานโต ปจฺฉา จริมํ. ตตฺถ ทฺวิธา จกฺกรตนสฺส อนฺตรธานํ โหติ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยาย วา ปพฺพชฺชาย วา. อนฺตรธานญฺจ ปน ตํ กาลกิริยโต วา ปพฺพชิตโต ๑- วา สตฺตเม ทิวเส อนฺตรธายติ, ตโต ปรํ จกฺกวตฺติโน ปาตุภาโว อวาริโต.

กสฺมา ปน เอกจกฺกวาเฬ เทฺว จกฺกวตฺติโน น อุปฺปชฺชนฺตีติ? วิวาทุปจฺเฉทโต อนจฺฉริยภาวโต ๒- จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ. ทฺวีสุ หิ อุปฺปชฺชนฺเตสุ "อมฺหากํ ราชา มหนฺโต, อมฺหากํ ราชา มหนฺโต"ติ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย, "เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺติ, เอกสฺมึ ทีเป จกฺกวตฺตี"ติ จ อนจฺฉริโย ภเวยฺย. โย จายํ จกฺกรตนสฺส ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ อิสฺสริยานุปฺปทานสมตฺโถ มหานุภาโว, โสปิ ปริหาเยถ. อิติ วิวาทุปจฺเฉทโต อนจฺฉริยภาวโต จกฺกรตนสฺส มหานุภาวโต จ น เอกจกฺกวาเฬ เทฺว อุปฺปชฺชนฺติ.

ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ ติฏฺฐตุ ตาว สพฺพญฺญุคุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา โลกนิตฺถรณสมตฺโถ พุทฺธภาโว, ปณิธานมตฺตํปิ อิตฺถิยา น สมฺปชฺชติ.

"มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ เหตุ สตฺถารทสฺสนํ

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ อธิกาโร จ ฉนฺทตา

อฏฺฐธมฺมสโมธานา อภินีหาโร สมิชฺฌตี"ติ ๓- อิมานิ หิ ปณิธานสมฺปตฺติการณานิ. อิทํ ๔- ปณิธานํปิ สมฺปาเทตุํ อสมตฺถาย ๕- อิตฺถิยา กุโต พุทฺธภาโวติ. "อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปพฺพชฺชโต ๒ ฉ. อจฺฉริยภาวโต ๓ สฺยามรฏฺฐโปตฺถกสฺส ปาลิยํ อยํ คาถา น

@ทิสฺสติ, ขุ.พุทฺธ. ๓๓/๕๙-ทีปงฺกรพุทฺธวํส ๔ ฉ. อิติ ๕ สี. อสมตฺถตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ"ติ วุตฺตํ. สพฺพาการปริปูโรว ปุญฺญุสฺสโย สพฺพาการปริปุณฺณเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุริโส โหติ อรหํ ๑- สมฺมาสมฺพุทฺโธ, น อิตฺถี.

ราชา อสฺส จกฺกวตฺตีติอาทีสุปิ ยสฺมา อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถุคุยฺหตาทีนํ ๒- อภาเวน ลกฺขณานิ น ปริปูเรนฺติ, ๓- อิตฺถีรตนาภาเวน สตฺตรตนํ ๔- น สมฺปชฺชติ, สพฺพมนุสฺเสหิ จ อธิโก อตฺตภาโว น โหติ. ตสฺมา "อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี"ติ วุตฺตํ.

ยสฺมา จ สกฺกตฺตาทีนิ ตีณิ ฐานานิ อุตฺตมานิ, อิตฺถีลิงฺคญฺจ หีนํ, ๕- ตสฺมาปสฺสา สกฺกตฺตาทีนิ น ปฏิสิทฺธานิ. ๕- นนุ จ ยถา อิตฺถีลิงฺคํ, เอวํ ปุริสลิงฺคํปิ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ. ตสฺมา "ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กาเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตี"ติปิ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. โน น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโต. พฺรหฺมตฺตนฺติ หิ มหาพฺรหฺมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อิตฺถี จ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ ๖- อุปปชฺชติ, น มหาพฺรหฺมานํ. ปุริโส ปน ตตฺถ น อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ. สมาเนปิ เจตฺถ อุภยลิงฺคาภาเว ปุริสสณฺฐานาว พฺรหฺมาโน, น อิตฺถีสณฺฐานา. ตสฺมา สุวุตฺตเมเวตํ.

กายทุจฺจริตสฺสาติอาทีสุ ยถา นิมฺพวีชโกสาฏกิวีชานิ มธุรผลํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อสาตํ อมธุรเมว นิพฺพตฺเตนฺติ, เอวํ กายทุจฺจริตาทีนิ มธุรํ วิปากํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อมธุรเมว นิพฺพตฺเตนฺติ. ยถา จ อุจฺฉุวีชสาลิวีชาทีนิ มธุรํ สาธุเมว ๗- ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อสาตํ กฏุกํ. เอวํ กายสุจริตาทีนิ มธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ, น อมธุรํ. วุตฺตํปิ เจตํ:-

"ยาทิสํ วปเต พีชํ ตาทิสํ ลภเต ๘- ผลํ

กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกนฺ"ติ. ๙-

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปุริโสว อรหํ โหติ ๒ ฉ.ม. โกโสหิตวตฺถคุยฺหตาทีนํ ๓ ฉ.ม. ปริปูรนฺติ

@๔ ฉ.ม. สตฺตรตนสมงฺคิตา ๕-๕ ฉ.ม. ตสฺมา จสฺสา สกฺกตฺตาทีนิปิ ปฏิสิทฺธานิ

@๖ สี. สหวฺยตํ ๗ ฉ.ม. สาทุรสเมว ๘ ฉ.ม.,อิ. หรเต

@๙ สํ.ส. ๑๕/๒๕๖/๒๗๓ สมุทฺทกสุตฺต

ตสฺมา "อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส ยํ กายทุจฺจริตสฺสา"ติอาทิ วุตฺตํ. ๑-

[๒๙๐-๒๙๕] กายทุจฺจริตสมงฺคีติอาทีสุ สมงฺคีติ ปญฺจวิธสมงฺคิตา อายูหนสมงฺคิตา เจตนาสมงฺคิตา กมฺมสมงฺคิตา วิปากสมงฺคิตา อุปฏฺฐานสมงฺคิตาติ. ตตฺถ กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณ อายูหนสมงฺคิตาติ วุจฺจติ. ตถา เจตนาสมงฺคิตา. ๒- ยาว ปน สตฺตา อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สพฺเพปิ สตฺตา ปุพฺเพ อุปจิตเจตนาย สมงฺคิตาย เจตนาสมงฺคิโนติ วุจฺจนฺติ. เอสา เจตนาสมงฺคิตา. ๒- ยาว สตฺตา ๓- อรหตฺตํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สพฺเพปิ สตฺตา ปุพฺเพ อุปจิตวิปาการหํ กมฺมํ สนฺธาย "กมฺมสมงฺคิโน"ติ วุจฺจนฺติ. เอสา กมฺมสมงฺคิตา. วิปากสมงฺคิตา วิปากกฺขเณเยว เวทิตพฺพา. ยาว จ ๔- น สตฺตา อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ, ตาว เตสํ ตโต จวิตฺวา นิรเย ตาว อุปฺปชฺชมานานํ อคฺคิชาลโลหกุมฺภิอาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ นิรโย, คพฺภเสยฺยกตฺตํ อาปชฺชมานานํ มาตุกุจฺฉิ, เทเวสุ อุปฺปชฺชมานานํ กปฺปรุกฺขวิมานาทีหิ อุปฏฺฐานากาเรหิ เทวโลโกติ เอวํ อุปฺปตฺตินิมิตฺตํ ๕- อุปฏฺฐาติ. อิติ เนสํ อิมินาอุปฺปตฺตินิมิตฺตุปฏฺฐาเนน อปริมุตฺตกา ๖- อุปฏฺฐานสมงฺคิตา นาม. สา จลติ, เสสา นิจฺจลา. นิรเย หิ อุปฏฺฐิเตปิ เทวโลโก อุปฏฺฐาติ, เทวโลเก อุปฏฺฐิเตปิ นิรโย อุปฏฺฐาติ, มนุสฺสโลเก อุปฏฺฐิเตปิ ติรจฺฉานโยนิ อุปฏฺฐาติ, ติรจฺฉานโยนิยา จ อุปฏฺฐิตายปิ มนุสฺสโลโก อุปฏฺฐาติเยว.

ตตฺริทํ วตฺถุํ:- โสณคิริปาเท กิร เขลวิหาเร ๗- โสณตฺเถโร นาม เอโก ธมฺมกถิโก. ตสฺส ปิตา สุนขราชิโก ๘- นาม อโหสิ, เถโร ตํ ปฏิพาหนฺโตปิ สํวเร ฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต "มา นสฺสิ วราโก"ติ ๙- มหลฺลกกาเล อกามกํ นํ ปพฺพาเชสิ. ตสฺส คิลานเสยฺยาย นิปนฺนสฺส นิรโย อุปฏฺฐาสิ. โสณคิริปาทโต มหนฺตา สุนขา อาคนฺตฺวา ขาทิตุกามา วิย สมฺปริวาเรสุํ. โส ปน มรณภยภีโต ๑๐- "วาเรหิ ตาต

@เชิงอรรถ: ๑ อิเธว วคฺโค นวโมติ ปาลิ ๒-๒ เอตฺถนฺตเร ปาฐา สีหฬโปตฺถเก น ทิสฺสนฺติ

@๓ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๔ ฉ.ม. ยาว ปน ๕ ฉ.ม. อุปปตฺตินิมิตฺตํ. เอวมุปริปิ

@๖ ฉ.ม. อปริมุตฺตตา ๗ สี. ปญฺจลวิหาเร, ฉ.ม. อเจลวิหาเร ๘ สี.,ฉ.ม. สุนขวาชิโก

@๙ ม. ปาปโกติ ๑๐ ฉ.ม. มหาภยภีโต โสณ, วาเรหิ ตาต โสณา"ติ อาห. กึ มหาเถราติ. น ปสฺสสิ ตาตาติ ตํ ปวุตฺตึ อาจิกฺขิ. โสณตฺเถโร "กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส ปิตา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ปติฏฺฐาปิ ตสฺส ๑- ภวิสฺสามี"ติ ๒- สามเณเรหิ นานาปุปฺผานิ อาหริตฺวา ๓- เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ ตลสณฺฐรณปูชํ ๔- อาสนปูชญฺจ กริตฺวา ๕- ปิตรํ มญฺจเกน เจติยงฺคณํ หริตฺวา มญฺเจ นิสีทาเปตฺวา "อยํ มหาเถเรน ปูชา ๖- ตุมฺหากํ อตฺถาย กตา, `อยํ เม ภควา ทุคฺคตปณฺณากาโร'ติ วตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหี"ติ อาห. โส มหาเถโร ปูชํ ทิสฺวา ตถา กโรนฺโต จิตฺตํ ปสาเทสิ. ตาวเทวสฺส เทวโลโก อุปฏฺฐาสิ. นนฺทวนจิตฺตลตาวนมิสฺสกวนวิมานานิ ๗- เจว เทวนาฏกานิ จ ปริวาเรตฺวา ฐิตานิ วิย อเหสุํ. โส "อเปถ โสณ, อเปถ โสณา"ติ เถรํ อาห. กิมิทํ เถราติ. ๘- เอตา เต มาตโร อาคจฺฉนฺตีติ. เถโร "สคฺโค อุปฏฺฐิโต มหาเถรสฺสา"ติ จินฺเตสิ. เอวํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตา จลตีติ เวทิตพฺพา. เอตาสุ อิธ ๙- อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสน กายทุจฺจริตสมงฺคิตาวเสน จ ๑๐- "กายทุจฺจริตสมงฺคี"ติอาทิ วุตฺตํ.

ตตฺถ เอเก อาจริยา "ยสฺมึ ขเณ กมฺมํ อายูหติ, ตสฺมึเยว ขเณ ตสฺส สคฺโค อวาริโต"ติ ๑๑- วทนฺติ. อปเร ปน "อายูหนกมฺมํ ๑๒- นาม วิปากวารํ ลภนฺตํปิ อตฺถิ อลภนฺตํปิ. ตตฺถ ยทา กมฺมํ วิปากวารํ ลภติ, ตสฺมึเยว กาเล ตสฺส สคฺโค วาริโต"ติ วทนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๑๓-

อฏฺฐานปาลิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปติฏฺฐาสฺส ๒ ม. ปติฏฺฐานมสฺส กริสฺสามีติ ๓ ฉ.ม. อาหราเปตฺวา

@๔ ฉ.ม. ตลสนฺถรณปูชํ ๕ ฉ.ม. กาเรตฺวา ๖ ฉ.ม. มหาเถร ปูชา

@๗ ฉ.ม. นนฺทนวนจิตฺตลตาวนมิสฺสกวนผารุสกวนวิมานานิ ๘ ฉ.ม. มหาเถราติ

@๙ ฉ.ม. สมงฺคิตาสุ อิธ ๑๐ ฉ.ม. กายทุจฺจริตสมงฺคิตาวเสน จาติ ปาโฐ น ทิสฺสติ

@๑๑ ฉ.ม. วาริโตติ ๑๒ ฉ.ม. อายูหิตกมฺมํ ๑๓ อิเธว วคฺโค ทสโมติ ปาลิ