ปุคคลวรรค

๒. ทุติยปณฺณาสก

๖. ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

ทุติยปณฺณาสกสฺส ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา "โลกานุกมฺปายา"ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา เทฺว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ สมฺปตฺติโย. ๑-

ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ น อาจิณฺณา มนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา.

ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ.

จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส อรหา ๑- ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา เทฺว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ.

ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา.

ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ ๒- สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา ๒- น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย ๓- สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย.

นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสสฺส กถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม.,อิ. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๒-๒ ฉ.ม. อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ ๓ ม. อิตโร "กถาเปถ นนฺ"ติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส "อหเมตํ กถาเปสฺสามี"ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา เทฺว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร "กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ น วฏฺฏตี"ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค เทฺว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา "กถาเปถ เน"ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส "อหเมเต กถาเปสฺสามี"ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กปิฏฺฐผลญฺจ ๑- อมฺพิลผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโส "มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน ๒- น โหนฺตี"ติ. อิตโร "กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี"ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ อสกฺโกนฺตาปิ เทฺว อตฺถวเส สมฺปสฺสมานา กเถนฺตีติ.

ทสเม อปฺปฏิวาโณติ อนุกฺกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต.

เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหํปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนีวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ "อหํ ตว วจนํ น กริสฺสนฺ"ติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเสยฺยนฺติ ๓- วจนสฺส การเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส น ปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส ๔- วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ "สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา"ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. กพิฏฺฐผลญฺจ ๒ สี. เสตกิลาสิโน ๓ ฉ.ม. วิเหเฐยฺยนฺติ ๔ สี. ตว

ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปลาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส ทิฏฺฐิปลาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโธ. ๑- โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโธเยว. ๒- โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพเมตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตเสฺมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ๓-

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.