วรรคที่ ๓

๓. อกมฺมนิยวคฺควณฺณนา

[๒๑-๒๒] ตติยสฺส ปฐเม อภาวิตนฺติ อวฑฺฒิตํ ภาวนาวเสน อปฺปวตฺติตํ. อกมฺมนิยํ โหตีติ กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคํ น โหติ. ทุติเย วุตฺตปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐเม จิตฺตนฺติ วฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนจิตฺตํ, ทุติเย วิวฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนจิตฺตํ. ตตฺถ จ วฏฺฏํ วฏฺฏปาทํ, วิวฏฺฏํ วิวฏฺฏปาทนฺติ อยํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. วฏฺฏํ นาม เตภูมิกํ วฏฺฏปาทํ นาม วฏฺฏปฏิลาภาย กมฺมํ, วิวฏฺฏํ นาม นว โลกุตฺตรธมฺมา, วิวฏฺฏปาทํ นาม วิวฏฺฏปฏิลาภาย กมฺมํ. อิติ อิเมสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. ทุติยํ.

[๒๓-๒๔] ตติเย วฏฺฏวเสเนว อุปฺปนฺนจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตีติ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย มารพฺรหฺมอิสฺสริยานิ จ ททมานมฺปิ ปุนปฺปุนํ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเส ขนฺธธาตุอายตนปฏิจฺจสมุปฺปาท- วฏฺฏานิ จ ททมานํ เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธเมว เทตีติ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ นามาติ. ตติยํ. จตุตฺเถ จิตฺตนฺติ วิวฏฺฏวเสเนว อุปฺปนฺนจิตฺตํ. จตุตฺถํ.

[๒๕-๒๖] ปญฺจมฉฏฺเฐสุ อภาวิตํ อปาตุภูตนฺติ อยํ วิเสโส. ตตฺรายมธิปฺปาโย:- วฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนจิตฺตํ นาม อุปฺปนฺนมฺปิ อภาวิตํ อปาตุภูตเมว โหติ. กสฺมา? โลกุตฺตรปาทกชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนสุ ปกฺขนฺทิตุํ อสมตฺถตฺตา. วิวฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนํ ปน ภาวิตํ ปาตุภูตํ นาม โหติ. กสฺมา? เตสุ ธมฺเมสุ ปกฺขนฺทิตุํ สมตฺถตฺตา. กุรุนฺทกวาสิปุสฺสมิตฺตตฺเถโร ๑- ปนาห "มคฺคจิตฺตเมว อาวุโส ภาวิตํ ปาตุภูตํ นาม โหตี"ติ. ปญฺจมฉฏฺฐํ.

[๒๗-๒๘] สตฺตมอฏฺฐเมสุ อพหุลีกตนฺติ ปุนปฺปุนํ อกตํ. อิมานิ เทฺว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสเนว อุปฺปนฺนจิตฺตาเนว เวทิตพฺพานีติ. สตฺตมอฏฺฐมํ.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. กุรุนฺทกวาสีสุมิตฺตตฺเถโร, ฉ. กุรุนฺทกวาสี ผุสฺสมิตฺตตฺเถโร

นวเม "ชาติปิ ทุกฺขา"ติอาทินา นเยน วฏฺฏทุกฺขํ อธิวหติ อาหรตีติ ทุกฺขาธิวหํ. ๑- ทุกฺขาธิวาหนฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ:- โลกุตฺตรปาทกชฺฌานาทิ ๒- อริยธมฺมาภิมุเข ทุกฺเขน อธิวาหิยติ เปสิยตีติ ทุกฺขาธิวาหํ. อิทมฺปิ วฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนจิตฺตเมว. ตญฺหิ วุตฺตปฺปการา เทวมนุสฺสาทิสมฺปตฺติโย ททมานมฺปิ ชาติอาทีนํ อธิวหนโต ทุกฺขาธิวหํ อริยธมฺมาธิคมาย ทุปฺเปสนตฺตา ๓- ทุกฺขาธิวาหญฺจ นาม โหตีติ. นวมํ.

ทสเม วิวฏฺฏวเสน อุปฺปนฺนจิตฺตเมว จิตฺตํ. ตญฺหิ มนุสฺสสุขโต ทิพฺพสุขํ, ทิพฺพสุขโต ฌานสุขํ, ฌานสุขโต วิปสฺสนาสุขํ, วิปสฺสนาสุขโต มคฺคสุขํ, มคฺคสุขโต ผลสุขํ, ผลสุขโต นิพฺพานสุขํ อธิวหติ อาหรตีติ สุขาธิวหํ นาม โหติ, สุขาธิวาหํ วา. ตญฺหิ โลกุตฺตรปาทกชฺฌานาทิอริยธมฺมาภิมุขํ สุปฺเปสยํ วิสฺสฏฺฐํ อินฺทวชิรสทิสํ โหตีติ สุขาธิวาหนฺติปิ วุจฺจติ. อิมสฺมึ ๔- วคฺเค วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

อกมฺมนิยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติโย วคฺโค.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ทุกฺขํ อาวหติ อาหรตีติ ทุกฺขาวหํ, ฉ.ม. วุตฺตํ

@ทุกฺขํ.... ๒ สี.,อิ. โลกุตฺตรปาทกชฺฌานาทีสุ ๓ ฉ.ม.,อิ. ทุปฺเปสนโต

@๔ ฉ.ม. อิมสฺมิมฺปิ. เอวมุปริปิ