๓. จิตตวรรค

๓. จิตตวรรค

หมวดว่าด้วยการฝึกจิต

๑. เมฆิยเถรวัตถุ

เรื่องพระเมฆิยเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเมฆิยเถระ ดังนี้)

จิตที่ดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษายาก ห้ามยาก ๑-

ผู้มีปัญญาสามารถควบคุมให้ตรงได้

เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรง ฉะนั้น

จิตนี้ย่อมดิ้นรนไปมา ๒-

เหมือนปลาที่ถูกยกขึ้นจากน้ำโยนไปบนบก ฉะนั้น

ดังนั้น ผู้มีปัญญาจึงควรละบ่วงแห่งมาร ๓-

@เชิงอรรถ :

@๑ ดิ้นรน หมายถึงดิ้นรนไปในอารมณ์ทั้ง ๖ มีรูปารมณ์เป็นต้น

@กวัดแกว่ง หมายถึงหวั่นไหว ไม่อาจจะตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์เดียวได้นาน ดุจทารกไม่อาจทรงตัวอยู่ใน

@อิริยาบถเดียวได้นาน ฉะนั้น

@รักษายาก หมายถึงให้ดำรงอยู่ในอารมณ์ธรรมที่เป็นสัปปายะได้ยาก

@ห้ามยาก หมายถึงห้ามหรือกันมิให้ซ่านไปในวิสภาคารมณ์ได้ยาก (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๑๗)

@๒ ดิ้นรนไปมา หมายถึงยินดีในกามคุณ ๕ เมื่อถูกพรากจากกามคุณ ๕ ให้หยุดนิ่งอยู่ในวิปัสสนากัมมัฏฐาน

@ก็จะดิ้นรนไปมา ไม่อาจจะตั้งมั่นอยู่ได้ (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๑๘)

@๓ บ่วงแห่งมาร ในที่นี้หมายถึงกิเลสวัฏ(วงจรกิเลส) ประกอบด้วยอวิชชา ตัณหา และอุปาทาน (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๑๘)

๒. อัญญตรภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุรูปหนึ่ง ดังนี้)

การฝึก ๑- จิตที่ควบคุมได้ยาก เปลี่ยนแปลงง่าย ๒-

ชอบใฝ่หาแต่อารมณ์ที่ปรารถนา จัดว่าเป็นความดี

เพราะจิตที่ฝึกแล้วย่อมนำสุขมาให้ ๓-

๓. อุกกัณฐิตภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้กระสันจะสึก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้กระสันจะสึก ดังนี้)

ผู้มีปัญญาควรรักษาจิต

ที่เห็นได้ยากยิ่ง ละเอียดยิ่ง

ชอบใฝ่หาแต่อารมณ์ที่ปรารถนา

เพราะจิตที่คุ้มครองแล้วย่อมนำสุขมาให้

@เชิงอรรถ :

@๑ การฝึก ในที่นี้หมายถึงการฝึกด้วยอริยมรรค ๔ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค

@และอรหัตตมรรค (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๒๔)

@๒ เปลี่ยนแปลงง่าย หมายถึงเกิดดับเร็ว (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๒๔)

@๓ สุข ในที่นี้หมายถึงสุขที่เกิดจากอริยมรรค อริยผล และสุขที่เกิดจากการบรรลุนิพพานอันเป็นประโยชน์

@สูงสุด (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๒๔)

๔. สังฆรักขิตเถรวัตถุ

เรื่องพระสังฆรักขิตเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระสังฆรักขิตเถระ ดังนี้)

คนเหล่าใดสำรวมจิต

ที่เที่ยวไปไกล ๑- เที่ยวไปดวงเดียว ๒-

ไม่มีรูปร่าง ๓- อาศัยอยู่ในถ้ำ ๔-

คนเหล่านั้นจักพ้นจากเครื่องผูกแห่งมาร ๕-

๕. จิตตหัตถเถรวัตถุ

เรื่องพระจิตตหัตถเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้มีจิตไม่มั่นคง ไม่รู้แจ้งสัทธรรม

มีความเลื่อมใสเลื่อนลอย

ย่อมไม่มีปัญญาสมบูรณ์

ผู้มีจิตไม่ชุ่มด้วยราคะ ไม่ขุ่นมัวด้วยโทสะ

ละบุญและบาปได้แล้ว มีสติตื่นอยู่

ย่อมไม่มีภัย ๖-

@เชิงอรรถ :

@๑ เที่ยวไปไกล หมายถึงรับอารมณ์ที่อยู่ไกลได้ (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๒)

@๒ เที่ยวไปดวงเดียว หมายถึงเกิดขึ้นทีละดวงๆ ดวงหนึ่งดับ ดวงหนึ่งจึงเกิดขึ้น จะไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน

@(ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๒)

@๓ ไม่มีรูปร่าง หมายถึงไม่มีสัณฐาน ไม่มีสี เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๒)

@๔ อาศัยอยู่ในถ้ำ หมายถึงอาศัยอยู่ในมหาภูตรูป ๔ และหทัยรูป (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๒-๑๓๓)

@๕ เครื่องผูกแห่งมาร หมายถึงวัฏฏะอันเป็นไปในภูมิ ๓ (กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ)

@(ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๓)

@๖ ไม่มีภัย ในที่นี้หมายถึงไม่มีภัยคือกิเลส คาถานี้ ตรัสถึงคุณสมบัติของพระขีณาสพ (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๓๗)

๖. ปัญจสตภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุ ๕๐๐ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป ดังนี้)

ภิกษุรู้ว่า ร่างกายนี้เปรียบเหมือนหม้อดิน

ควรป้องกันจิตนี้ เหมือนป้องกันพระนคร

แล้วใช้อาวุธคือปัญญารบกับมาร ๑-

และควรรักษาชัยชนะไว้ แต่ไม่ควรยินดียึดติด ๒-

๗. ปูติคัตตติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระติสสเถระผู้มีร่างกายเน่าเปื่อย

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระติสสเถระผู้มีร่างกายเน่าเปื่อย ดังนี้)

อีกไม่นานนัก ร่างกายนี้ก็จักปราศจากวิญญาณ

ถูกทอดทิ้งทับถมแผ่นดิน

เหมือนท่อนไม้ที่ไร้ประโยชน์ ฉะนั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ มาร ในที่นี้หมายถึงกิเลสมาร (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๔๔)

@๒ ควรรักษาชัยชนะไว้ แต่ไม่ควรยินดียึดติด หมายถึงเมื่อภิกษุบรรลุสมาบัติได้วิปัสสนาอ่อนๆ ชนะ

@กิเลสได้ระดับหนึ่ง แต่ไม่ควรยึดติดอยู่เพียงสมาบัตินั้น ควรพิจารณาสังขารทั้งหลายด้วยจิตที่ผ่องใสแล้ว

@รักษาระดับจิตนั้นไว้ได้ ในที่สุด จะสามารถบรรลุมรรคผลอันสูงสุด ชนะกิเลสมารได้อย่างสิ้นเชิง

@(ขุ.ธ.อ. ๒/๑๔๕)

๘. นันทโคปาลกวัตถุ

เรื่องนายนันทะผู้เลี้ยงโค

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

จิตที่ตั้งไว้ผิด ๑- พึงทำให้ได้รับความเสียหาย

ยิ่งกว่าความเสียหายที่โจรเห็นโจร ๒-

หรือผู้จองเวรเห็นผู้จองเวร จะพึงทำให้แก่กัน

๙. โสเรยยวัตถุ

เรื่องพระโสเรยยเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

จิตที่ตั้งไว้ชอบ ๓- ย่อมอำนวยให้ได้ผลที่ประเสริฐยิ่ง

ที่มารดาบิดาก็ทำให้ไม่ได้

หรือแม้ญาติเหล่าอื่นก็ให้ไม่ได้

จิตตวรรคที่ ๓ จบ

@เชิงอรรถ :

@๑ จิตที่ตั้งไว้ผิด หมายถึงจิตที่ตั้งไว้ผิดในอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ทำให้ถึงความพินาศฉิบหายในโลกนี้

@และตกไปในอบายภูมิ ๔ ถึง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติ (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๕๑)

@๒ โจรเห็นโจร หมายถึงโจรเห็นโจรที่เป็นคู่อาฆาตกันแล้วจะต้องฆ่ากัน หรือเบียดเบียนให้ได้รับความเสียหาย

@(ขุ.ธ.อ. ๒/๑๕๑)

@๓ จิตที่ตั้งไว้ชอบ หมายถึงจิตที่มุ่งมั่นประพฤติตามกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ (ขุ.ธ.อ. ๒/๑๕๗)