๔. ปุปผวรรค

๔. ปุปผวรรค

หมวดว่าด้วยดอกไม้

๑. ปัญจสตภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุ ๕๐๐ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป ดังนี้)

ใครจักรู้แจ้งแผ่นดินนี้ ๑- ยมโลก ๒-

และมนุษยโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลก

ใครจักเลือกบทธรรม ๓- ที่ตถาคตแสดงไว้ดีแล้ว

เหมือนช่างดอกไม้ผู้ชาญฉลาดเลือกเก็บดอกไม้ ฉะนั้น

พระเสขะ ๔- จักรู้แจ้งแผ่นดินนี้ ยมโลก

และมนุษยโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลก

พระเสขะจักเลือกบทธรรมที่ตถาคตแสดงไว้ดีแล้ว

เหมือนช่างดอกไม้ผู้ชาญฉลาดเลือกเก็บดอกไม้ ฉะนั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ แผ่นดิน ในที่นี้หมายถึงอัตภาพ (ขุ.ธ.อ. ๓/๒)

@๒ ยมโลก หมายถึงอบายภูมิ ๔ (ขุ.ธ.อ. ๓/๒)

@๓ บทธรรม หมายถึงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (ขุ.ธ.อ. ๓/๒)

@๔ พระเสขะ หมายถึงพระอริยบุคคล ๗ จำพวก มีพระโสดาบัน เป็นต้น ผู้ศึกษาตามไตรสิกขา

@คือ ศีล สมาธิ และปัญญา (ขุ.ธ.อ. ๓/๒)

๒. มรีจิกัมมัฏฐานิกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้เจริญมรีจิกัมมัฏฐาน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้เจริญกัมมัฏฐานมีพยับแดดเป็นอารมณ์ ดังนี้)

ภิกษุผู้รู้แจ้งว่า ร่างกายนี้เปรียบเหมือนฟองน้ำ

รู้ชัดว่า ร่างกายนี้มีลักษณะดุจพยับแดด ๑-

ตัดพวงดอกไม้ของมาร ๒- ได้แล้ว

ก็จะไปถึงสถานที่ที่มัจจุราชหาไม่พบ ๓-

๓. วิฑูฑภวัตถุ

เรื่องเจ้าชายวิฑูฑภะ (พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

มฤตยู ๔- ย่อมฉุดคร่านรชนผู้มีใจติดข้องอยู่ในอารมณ์ต่างๆ

ผู้มัวแต่เลือกเก็บดอกไม้ ๕- อยู่

เหมือนห้วงน้ำใหญ่พัดพาเอาชาวบ้านที่หลับไหลไป ฉะนั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ ชื่อว่า เหมือนฟองน้ำ เพราะจะดำรงอยู่ได้ไม่นาน

@ชื่อว่า ดุจพยับแดด เพราะปรากฏในที่ไกลเหมือนเป็นรูปที่จะยึดถือจับต้องได้ แต่พอเข้าใกล้กลับว่างเปล่า

@ยึดถือจับต้องไม่ได้เลย ดำรงอยู่ได้ชั่วกาลนิดหน่อย (ขุ.ธ.อ. ๓/๔)

@๒ ตัดพวงดอกไม้ของมาร หมายถึงตัดวัฏฏะในภูมิ ๓ (กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ) ได้ด้วยอริยมรรค (ขุ.ธ.อ. ๓/๔)

@๓ สถานที่มัจจุราชหาไม่พบ หมายถึงอมตนิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๓/๔)

@๔ มฤตยู หมายถึงความตาย (ขุ.ธ.อ. ๓/๒๕)

@๕ ดอกไม้ ในที่นี้หมายถึงกามคุณ ๕ (ขุ.ธ.อ. ๓/๒๔-๒๕)

๔. ปติปูชิกาวัตถุ

เรื่องนางปติปูชิกา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

มฤตยูย่อมทำคนที่มีใจติดข้องอยู่ในอารมณ์ต่างๆ

ผู้มัวแต่เลือกเก็บดอกไม้อยู่

ผู้ไม่อิ่มในกามทั้งหลาย ๑- ให้ตกอยู่ในอำนาจ

๕. มัจฉริโกสิยเสฏฐิวัตถุ

เรื่องโกสิยเศรษฐีผู้ตระหนี่

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ภมรไม่ทำลายดอก สี และกลิ่น

ดูดแต่น้ำหวานไป ฉันใด

มุนีพึงเที่ยวไปในหมู่บ้าน ฉันนั้น ๒-

๖. ปาฏิกาชีวกวัตถุ

เรื่องอาชีวกชื่อปาฏิกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่อุบาสิกาผู้รับใช้อาชีวกชื่อปาฏิกะ ดังนี้)

บุคคลไม่พึงใส่ใจถ้อยคำแสลงหูของคนอื่น

ไม่พึงเพ่งเล็งกิจที่คนอื่นทำแล้วหรือยังไม่ได้ทำ

แต่พึงตรวจดูกิจที่ตนทำแล้วและยังไม่ได้ทำเท่านั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ ผู้ไม่อิ่มในกามทั้งหลาย หมายถึงผู้ไม่อิ่มในกิเลสกามและวัตถุกาม มุ่งแต่จะแสวงหา มุ่งแต่จะให้ได้มา

@มุ่งแต่จะใช้สอย และมุ่งแต่จะสะสม (ขุ.ธ.อ. ๓/๒๙)

@๒ ความหมายในคาถานี้คือ มุนีผู้เป็นทั้งพระเสขะและพระอเสขะเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านตามลำดับเรือน

@รับเอาภิกษาหารโดยไม่ทำลายศรัทธาและทรัพย์ของชาวบ้าน ดุจหมู่ผึ้งที่บินเข้าไปในหมู่ไม้ดูดเอาแต่น้ำหวาน

@ไม่ทำลายดอก สี และกลิ่นของต้นไม้ ในคาถานี้ ตรัสถึงคุณสมบัติของพระขีณาสพ (ขุ.ธ.อ. ๓/๓๖)

๗. ฉัตตปาณิอุปาสกวัตถุ

เรื่องฉัตตปาณิอุบาสก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระอานนทเถระ ดังนี้)

วาจาสุภาษิต ๑- ย่อมไม่มีผลแก่ผู้ไม่ทำตาม ๒-

เหมือนดอกไม้งาม มีสีสวย (แต่) ไม่มีกลิ่น

วาจาสุภาษิต ย่อมมีผลแก่ผู้ทำตามด้วยดี

เหมือนดอกไม้งาม มีทั้งสีและมีกลิ่น ฉะนั้น ๓-

๘. วิสาขาวัตถุ

เรื่องนางวิสาขา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

สัตว์ผู้มีอันจะต้องตาย เมื่อเกิดมาแล้ว ควรสร้างกุศลไว้ให้มาก

เหมือนช่างดอกไม้ร้อยพวงมาลัยไว้เป็นจำนวนมากจากกองดอกไม้ ฉะนั้น

๙. อานันทเถรวัตถุ

เรื่องพระอานนทเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระอานนทเถระ ดังนี้)

กลิ่นดอกไม้ลอยไปทวนลมไม่ได้

กลิ่นจันทน์ กลิ่นกฤษณา

@เชิงอรรถ :

@๑ วาจาสุภาษิต ในที่นี้หมายถึงพุทธพจน์ คือพระไตรปิฎก (ขุ.ธ.อ. ๒/๔๔)

@๒ ผู้ไม่ทำตาม หมายถึงบุคคลผู้ไม่ตั้งใจประพฤติตามพระพุทธพจน์โดยเอื้อเฟื้อ กล่าวคือไม่ตั้งใจฟัง ทรงจำ

@และนำมาปฏิบัติ ผลจึงไม่เกิดแก่ผู้นั้น (ขุ.ธ.อ. ๒/๔๔-๔๕)

@๓ ดูเทียบ ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๓๒๓-๓๒๔/๓๙๓

หรือกลิ่นกระลำพักก็ลอยไปทวนลมไม่ได้

ส่วนกลิ่นของสัตบุรุษ ลอยไปทวนลมได้

เพราะสัตบุรุษขจรไปทั่วทุกทิศ ๑-

กลิ่นศีลยอดเยี่ยมกว่ากลิ่นหอมเหล่านี้ คือ

กลิ่นจันทน์ กลิ่นกฤษณา กลิ่นดอกอุบล และกลิ่นดอกมะลิ

๑๐. มหากัสสปเถรวัตถุ

เรื่องพระมหากัสสปเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

กลิ่นกฤษณา หรือกลิ่นจันทน์นี้ หอมเพียงเล็กน้อย

แต่กลิ่นของท่านผู้มีศีล หอมมากที่สุด

หอมฟุ้งไปทั่วทั้งเทวโลกและมนุษยโลก

๑๑. โคธิกเถรวัตถุ

เรื่องพระโคธิกเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

มารย่อมไม่พบทางของท่านผู้มีศีลสมบูรณ์

ผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาทเป็นปกติ

ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ

@เชิงอรรถ :

@๑ สัตบุรุษย่อมมีกลิ่นเกียรติคุณคือศีลแผ่ขจรไปทั่วทุกทิศ (ขุ.ธ.อ. ๓/๗๙-๘๐)

@และดูเทียบ องฺ.ติก. (แปล) ๒๐/๘๐/๓๐๕

๑๒. ครหทินนวัตถุ

เรื่องนายครหทินน์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่นายครหทินน์ และนายสิริคุตต์ ดังนี้)

ในกองขยะที่เขาทิ้งไว้ข้างทางใหญ่

ยังมีดอกบัวมีกลิ่นหอมรื่นรมย์ใจเกิดขึ้นมาได้ ฉันใด

ในหมู่ปุถุชนผู้มืดมนซึ่งเปรียบได้กับกองขยะ

ก็ยังมีสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเจริญรุ่งเรืองอยู่ด้วยปัญญา ฉันนั้น

ปุปผวรรคที่ ๔ จบ