๑๓. โลกวรรค

๑๓. โลกวรรค

หมวดว่าด้วยเรื่องโลก

๑. ทหรภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุหนุ่ม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง ดังนี้)

บุคคลไม่พึงเสพสิ่งต่ำทราม ๑-

ไม่พึงอยู่ด้วยความประมาท

ไม่พึงยึดถือความเห็นผิด

ไม่พึงเป็นคนรกโลก

๒. สุทโธทนวัตถุ

เรื่องพระเจ้าสุทโธทนะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเจ้าสุทโธทนะพระบิดาของพระองค์ ดังนี้)

ภิกษุไม่พึงประมาทบิณฑบาตที่ตนยืนรับ ๒-

พึงประพฤติสุจริตธรรม ๓-

ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

พึงประพฤติสุจริตธรรม

ไม่พึงประพฤติทุจริตธรรม

ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

@เชิงอรรถ :

@๑ สิ่งต่ำทราม ในที่นี้หมายถึงกามคุณ ๕ (ขุ.ธ.อ. ๖/๒๙)

@๒ ไม่พึงประมาทบิณฑบาตที่ตนยืนรับ หมายถึงไม่พึงดูหมิ่นอาหารที่ต้องลุกขึ้นไปยืนรับตามลำดับตรอก

@ไม่เลือกรับเฉพาะบ้าน (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๒)

@๓ สุจริตธรรม หมายถึงภิกขาจริยธรรม คือ การเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก ซึ่งตรงกันข้ามกับทุจริต-

@ธรรม คือ การเที่ยวบิณฑบาตในสถานที่อโคจร เช่น สถานที่ที่มีหญิงแพศยา เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๒)

๓. ปัญจสตวิปัสสกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้เจริญวิปัสสนา ๕๐๐ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนา ๕๐๐ รูป ดังนี้)

มัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาเห็นโลก ๑-

เหมือนเห็นฟองน้ำ เหมือนเห็นพยับแดด

๔. อภยราชกุมารวัตถุ

เรื่องอภัยราชกุมาร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่อภัยราชกุมาร ดังนี้)

ท่านทั้งหลายจงมาดูโลกนี้ ๒- ที่วิจิตรดุจราชรถ

ที่พวกคนเขลาหมกมุ่นอยู่ แต่พวกผู้รู้หาข้องอยู่ไม่ ๓-

๕. สัมมัชชนเถรวัตถุ

เรื่องพระสัมมัชชนเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ใดประมาทแล้วในกาลก่อน

ภายหลังไม่ประมาท

ผู้นั้นย่อมทำโลกนี้ให้สว่างไสว ๔-

ดุจดวงจันทร์พ้นจากเมฆ ฉะนั้น ๕-

@เชิงอรรถ :

@๑ โลก หมายถึงโลกคือขันธ์ ๕ เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๔)

@๒ ดูความหมายในเชิงอรรถที่ ๑

@๓ ข้องอยู่ หมายถึงติดอยู่ด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๕)

@๔ ทำโลกนี้ให้สว่างไสว หมายถึงทำโลกคือขันธ์ ๕ เป็นต้น ให้สว่างด้วยมรรคญาณ (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๗)

@๕ ดูเทียบ ม.ม. (แปล) ๑๓/๓๕๒/๔๓๐, ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๘๗๑/๔๘๓

๖. อังคุลิมาลเถรวัตถุ

เรื่องพระองคุลิมาลเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บาปกรรมที่ทำไว้ ผู้ใดละเสียได้ด้วยกุศล ๑-

ผู้นั้นย่อมทำโลกนี้ให้สว่างไสว

ดุจดวงจันทร์พ้นจากเมฆ ฉะนั้น

๗. เปสการธีตาวัตถุ

เรื่องธิดานายช่างหูก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ธิดาของนายช่างหูก ดังนี้)

โลกนี้มืดมน ๒- คนในโลกนี้น้อยคนนักจักเห็นแจ้ง

น้อยคนนักจักไปสวรรค์ ๓-

เหมือนนกติดข่าย น้อยตัวนักที่จะพ้นจากข่าย ฉะนั้น

๘. ติงสภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุ ๓๐ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระอานนทเถระ ดังนี้)

ฝูงหงส์บินไปทางดวงอาทิตย์ ๔- ได้

ท่านที่เจริญอิทธิบาทดีแล้ว ไปทางอากาศด้วยฤทธิ์ได้

ส่วนนักปราชญ์ทั้งหลายชนะมารพร้อมทั้งพาหนะได้แล้ว

ย่อมออกไปจากโลกได้ ๕-

@เชิงอรรถ :

@๑ กุศล ในที่นี้หมายถึงอรหัตตมรรค (ขุ.ธ.อ. ๖/๓๘) และดูเทียบ ม.ม. (แปล) ๑๓/๓๕๒/๔๓๐,

@ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๘๗๒/๔๘๓

@๒ โลกนี้มืดมน หมายถึงโลกิยมหาชนในโลกนี้ เป็นผู้มืดบอด เพราะไม่มีปัญญาจักษุ (ขุ.ธ.อ. ๖/๔๓)

@๓ หมายถึงมีน้อยคนที่จะเห็นแจ้งไตรลักษณ์ ที่จะไปสุคติภูมิ หรือที่จะบรรลุนิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๖/๔๓)

@๔ ทางดวงอาทิตย์ หมายถึงทางอากาศ (ขุ.ธ.อ. ๖/๔๕)

@๕ ออกไปจากโลก ในที่นี้หมายถึงออกไปจากวัฏฏะ กล่าวคือบรรลุนิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๖/๔๕)

๙. จิญจมาณวิกาวัตถุ

เรื่องนางจิญจมาณวิกา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บุคคลผู้ล่วงละเมิดธรรมอย่างหนึ่ง ๑-

ผู้มักกล่าวเท็จ ปฏิเสธปรโลก

จะไม่ทำบาปไม่มี

๑๐. อสทิสทานวัตถุ

เรื่องอสทิสทาน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเจ้าปเสนทิโกศลและเหล่าอำมาตย์ ดังนี้)

พวกคนตระหนี่ไปเทวโลกไม่ได้เลย

พวกคนพาลไม่สรรเสริญการให้ทาน

ส่วนนักปราชญ์อนุโมทนาการให้ทาน

เพราะเหตุนั้นแล เขาจึงได้รับสุขในปรโลก

๑๑. อนาถปิณฑิกปุตตกาลวัตถุ

เรื่องนายกาละบุตรของอนาถบิณฑิกเศรษฐี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่อนาถบิณฑิกเศรษฐี ดังนี้)

โสดาปัตติผลประเสริฐกว่าความเป็นเอกราชในแผ่นดิน

กว่าการไปสู่สวรรค์ หรือกว่าความเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง ๒-

โลกวรรคที่ ๑๓ จบ

@เชิงอรรถ :

@๑ ธรรมอย่างหนึ่ง ในที่นี้หมายถึงสัจจะ (ขุ.ธ.อ. ๖/๕๐)

@๒ ความเป็นเอกราชในแผ่นดิน การไปสู่สวรรค์ และความเป็นใหญ่ในโลก ยังไม่พ้นจากอบายภูมิมีนรกเป็นต้น

@แต่โสดาปัตติผลเป็นธรรมปิดกั้นประตูอบายภูมิได้ (ขุ.ธ.อ. ๖/๕๙)