๑๕. สุขวรรค

๑๕. สุขวรรค

หมวดว่าด้วยความสุข

๑. ญาติกลหวูปสมนวัตถุ

เรื่องการระงับความทะเลาะของหมู่พระญาติ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระญาติฝ่ายศากยะและโกลิยะ ที่ทะเลาะ กันเพราะแย่งน้ำทำนา ดังนี้)

ในหมู่มนุษย์ผู้มีเวร

เราเป็นผู้ไม่มีเวร อยู่เป็นสุขจริงหนอ

ในหมู่มนุษย์ผู้มีเวร เราอยู่อย่างไม่มีเวร

ในหมู่มนุษย์ผู้เดือดร้อน ๑-

เราเป็นผู้ไม่เดือดร้อน อยู่เป็นสุขจริงหนอ

ในหมู่มนุษย์ผู้เดือดร้อน เราอยู่อย่างไม่เดือดร้อน

ในหมู่มนุษย์ผู้ขวนขวาย ๒-

เราเป็นผู้ไม่ขวนขวาย อยู่เป็นสุขจริงหนอ

ในหมู่มนุษย์ผู้ขวนขวาย เราอยู่อย่างไม่ขวนขวาย

๒. มารวัตถุ

เรื่องมาร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่มารผู้มีบาป ดังนี้)

เราไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ๓- อยู่เป็นสุขจริงหนอ

เรามีปีติเป็นภักษา

ดุจทวยเทพชั้นอาภัสระ ฉะนั้น ๔-

@เชิงอรรถ :

@๑ ผู้เดือดร้อน หมายถึงผู้เดือดร้อนเพราะกิเลส (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๑)

@๒ ผู้ขวนขวาย หมายถึงผู้มุ่งหากามคุณ ๕ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๑)

@๓ กิเลสเครื่องกังวล (กิญจนะ) หมายถึงราคะ เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๓)

@๔ ดูเทียบ สํ.ส. (แปล) ๑๕/๑๕๔/๑๙๕-๑๙๖

๓. โกสลรัญโญปราชยวัตถุ

เรื่องความพ่ายแพ้ของพระเจ้าโกศล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ชนะย่อมก่อเวร ผู้พ่ายแพ้ย่อมนอนเป็นทุกข์

ผู้ละทั้งความชนะและความพ่ายแพ้ได้แล้ว

มีใจสงบ ย่อมนอนเป็นสุข ๑-

๔. อัญญตรกุลทาริกาวัตถุ

เรื่องสาวน้อยในตระกูลหนึ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่สามีของสาวน้อยในตระกูลหนึ่ง ดังนี้)

ไฟเสมอด้วยราคะไม่มี

โทษเสมอด้วยโทสะไม่มี

ทุกข์เสมอด้วยเบญจขันธ์ไม่มี

สุข(อื่น)ยิ่งกว่าความสงบ ๒- ไม่มี

๕. อัญญตรอุปาสกวัตถุ

เรื่องอุบาสกคนใดคนหนึ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ความหิวเป็นโรคอย่างยิ่ง ๓-

สังขารทั้งหลาย ๔- เป็นทุกข์อย่างยิ่ง

บัณฑิตรู้เรื่องนี้ตามความเป็นจริงแล้ว

ย่อมทำนิพพานให้แจ้ง

เพราะนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

@เชิงอรรถ :

@๑ ดูเทียบ สํ.ส. (แปล) ๑๕/๑๒๕/๑๔๘

@๒ ความสงบ (สันติ) ในที่นี้หมายถึงนิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๖)

@๓ ความหิว ที่เรียกว่าเป็นโรคอย่างยิ่ง เพราะจะต้องเยียวยารักษาอยู่ตลอดเวลา (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๙)

@๔ สังขารทั้งหลาย ในที่นี้หมายถึงขันธ์ ๕ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๒๙)

๖. ปเสนทิโกสลวัตถุ

เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเจ้าปเสนทิโกศล ดังนี้)

ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง

ความสันโดษเป็นทรัพย์อย่างยิ่ง

ความคุ้นเคยเป็นญาติอย่างยิ่ง

นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

๗. ติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระติสสเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระติสสเถระ ดังนี้)

บุคคลดื่มปวิเวกรส ๑-

ลิ้มรสแห่งความสงบ ๒-

และได้ลิ้มรสแห่งปีติในธรรมแล้ว

เป็นผู้ไม่มีความกระวนกระวาย ไม่มีบาป ๓-

๘. สักกวัตถุ

เรื่องท้าวสักกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

การพบเห็นพระอริยะทั้งหลาย เป็นการดี

การอยู่ร่วมกับพระอริยะ ก่อให้เกิดสุขทุกเมื่อ

เพราะการไม่พบเห็นคนพาล บุคคลพึงอยู่เป็นสุขเนืองนิตย์

@เชิงอรรถ :

@๑ ปวิเวกรส หมายถึงเอกีภาวสุข(สุขที่เกิดจากความเป็นผู้อยู่ผู้เดียว) (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๓๔)

@๒ ดูเชิงอรรถที่ ๒ หน้า ๙๕ ในเล่มนี้

@๓ ในคาถานี้ ตรัสหมายเอาคุณสมบัติของพระขีณาสพผู้ดื่มรสแห่งปีติที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจโลกุตตรธรรม ๙ ประการ

@(ขุ.ธ.อ. ๖/๑๓๔)

เพราะผู้คบค้าสมาคมกับคนพาล

ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน

การอยู่ร่วมกับคนพาล เป็นทุกข์ตลอดเวลา

เหมือนอยู่ร่วมกับศัตรู

การอยู่ร่วมกับนักปราชญ์มีแต่ความสุข

เหมือนอยู่ในหมู่ญาติ

เพราะฉะนั้นแล บุคคลควรคบผู้เป็นปราชญ์

มีปัญญา เป็นพหูสูต

มีปกติเอาธุระ มีวัตร ๑- เป็นพระอริยะ

เป็นสัตบุรุษ มีปัญญาดี เช่นนั้น

เหมือนดวงจันทร์โคจรไปตามทางของดาวนักษัตร ฉะนั้น

สุขวรรคที่ ๑๕ จบ

๑๖. ปิยวรรค

หมวดว่าด้วยสิ่งเป็นที่รัก

๑. ตโยชนปัพพชิตวัตถุ

เรื่องบรรพชิต ๓ รูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่บรรพชิต ๓ รูป ดังนี้)

บุคคลทำตัวให้หมกมุ่นในกิจที่ไม่ควรหมกมุ่น ๒-

และไม่หมกมุ่นในกิจที่ควรหมกมุ่น

ละเลยสิ่งที่เป็นประโยชน์ ๓- ติดอยู่ในปิยารมณ์ ๔-

ทะเยอทะยานตามบุคคลผู้ปฏิบัติตนดี

@เชิงอรรถ :

@๑ มีวัตร หมายถึงมีศีลวัตร และธุดงควัตร ๑๓ ประการ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๓๗)

@๒ กิจที่ไม่ควรหมกมุ่น หมายถึงการเสพอโคจร ๖ อย่าง มีหญิงแพศยาเป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๔๐)

@๓ สิ่งที่เป็นประโยชน์ หมายถึงไตรสิกขา คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๔๐)

@๔ ปิยารมณ์(อารมณ์ที่น่ารัก) หมายถึงกามคุณ ๕ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๔๐)