๑๔. ธรรมิกสูตร

๑๔. ธัมมิกสูตร

ว่าด้วยพระพุทธพจน์ตรัสโปรดธัมมิกอุบาสก

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิก- เศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ธัมมิกอุบาสกพร้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูล ด้วยคาถาว่า

ข้าแต่พระโคดมผู้มีพระปัญญาอันไพบูลย์

ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ว่า

บรรดาสาวกที่ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

กับสาวกที่เป็นอุบาสกอยู่ครองเรือนนั้น

สาวกที่ปฏิบัติตนอย่างไร จึงชื่อว่า เป็นสาวกที่ดี

พระองค์เท่านั้นทรงทราบชัดคติ ๑-

และความข้ามพ้นไปจากคติ

@เชิงอรรถ :

@๑ คติ หมายถึงการไปหรือภพที่สัตว์ไปเกิด มี ๕ คือ (๑) นรก (๒) กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน (๓) แดนเปรต

@(๔) มนุษย์ (๕) เทพ (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๘๐/๑๘๘)

ของชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก

ไม่มีใครที่เล็งเห็นประโยชน์ได้สุขุมลุ่มลึกเท่ากับพระองค์

บัณฑิตทั้งหลายพากันขนานนามพระองค์ว่า

เป็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ

พระองค์ผู้ทรงรู้แจ้งเญยยธรรม ทรงอนุเคราะห์เหล่าสัตว์

ได้ทรงประกาศพระญาณและธรรมทั้งปวง

ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักขุ

พระองค์ไม่มีกิเลสดุจเครื่องปิดบังอันเปิดแล้ว

ทรงปราศจากมลทิน รุ่งเรืองอยู่ในโลกทั้งปวง

พญาช้างเอราวัณ ๑- ทราบว่าพระผู้มีพระภาค

เป็นผู้ทรงชนะบาปธรรมได้แล้ว

จึงเข้าไปเฝ้าพระองค์ถึงที่ประทับ

พญาช้างแม้นั้นได้ปรึกษาทูลถามปัญหากับพระองค์

ฟังคำพยากรณ์แล้ว ได้บรรลุธรรม

มีความยินดีเปล่งสาธุการแล้วจากไป

ถึงแม้ท้าวเวสวัณ ซึ่งมีพระนามเดิมว่า ท้าวกุเวร

ก็ยังเสด็จเข้ามาเฝ้ากราบทูลถามปัญหาธรรม

พระองค์แม้ถูกท้าวเวสวัณนั้นทูลถาม

ก็ยังตรัสตอบจนท้าวเธอสดับแล้วมีความชื่นชมยินดีจากไป

ชนต่างๆ เหล่านี้ไม่ว่าจะเป็นพวกเดียรถีย์อาชีวกหรือนิครนถ์

ผู้ชอบกล่าวยกตนข่มผู้อื่นทั้งหมด

ย่อมไม่เกินเหนือพระองค์ด้วยปัญญา

เหมือนคนที่หยุดอยู่ ไม่ทันคนที่เดินเร็วและไม่หยุด ฉะนั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ ช้างเอราวัณ หมายถึงเทพบุตรชื่อเอราวัณเนรมิตกายเป็นพญาช้าง (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๘๒/๑๘๘)

พวกพราหมณ์ผู้เฒ่า

ที่มีปกติกล่าววาทะเหล่าใดเหล่าหนึ่งก็ดี

และพราหมณ์เหล่าอื่นที่สำคัญอยู่ว่า

เราทั้งหลายผู้มีปกติทำวาทะก็ดี

ชนเหล่านั้นทั้งหมด ล้วนแต่ได้รับประโยชน์จากพระองค์

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค

ธรรมนี้ ๑- ที่พระองค์ทรงแสดงอย่างดีละเอียด

และก่อให้เกิดสุขอย่างแท้จริง

ข้าพระองค์ทั้งหมดตั้งใจฟังธรรมนั้น

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

ขอพระองค์โปรดตรัสพยากรณ์ปัญหา

ที่พวกข้าพระองค์ทูลถามแล้วด้วยเถิด

ภิกษุพร้อมทั้งอุบาสกนี้ทั้งหมด

ผู้นั่งประชุมกัน ณ ที่นี้ เพื่อต้องการจะฟัง

จะตั้งใจฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาค

ผู้ทรงปราศจากมลทินตรัสรู้แล้ว

เหมือนทวยเทพต่างตั้งใจฟังสุภาษิตของท้าววาสวะ ฉะนั้น

(พระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้)

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งใจฟังเรา

เราจะให้เธอได้สดับธรรมคือข้อปฏิบัติกำจัดกิเลส

และขอพวกเธอทั้งหมดจงประพฤติธรรมนั้น

ภิกษุผู้มีปัญญาพิจารณาเห็นประโยชน์

ควรปฏิบัติตนอยู่ทุกอิริยาบถที่สมควรแก่บรรพชิต

@เชิงอรรถ :

@๑ ธรรม ในที่นี้หมายถึงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๘๖/๑๙๓)

ภิกษุไม่ควรออกเที่ยวไปในเวลาวิกาล

แต่ควรเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านตามเวลา

เพราะว่าภิกษุผู้ออกเที่ยวในเวลาวิกาล

กิเลสเครื่องข้อง ๑- จะครอบงำ

เพราะฉะนั้น บุคคลผู้รู้ทั้งหลายจึงไม่ออกเที่ยวในเวลาวิกาล

ภิกษุควรกำจัดความพอใจในกามคุณ ๕ เหล่านี้ คือ

รูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสที่ทำให้เหล่าสัตว์หลงมัวเมา

เข้าไปยังโอกาสที่จะพึงบริโภคอาหารในเวลาเช้า ตามกาล

อนึ่ง ภิกษุได้อาหารบิณฑบาตมาฉันภายในเวลาแล้ว

ควรกลับไปนั่งในที่สงัดตามลำพัง

ควบคุมอัตภาพคือจิตได้อย่างมั่นคงแล้ว

กำหนดจิตพิจารณาอารมณ์ภายใน

ไม่ปล่อยจิตไปในอารมณ์ภายนอก

ถ้าแม้ภิกษุนั้นจำเป็นจะต้องสนทนากับสาวกอื่นๆ

หรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ก็ควรสนทนาธรรมที่ประณีต ๒- นั้น

ไม่ควรกล่าวคำสอนส่อเสียดกระทบว่าร้ายผู้อื่น

มีคนพวกหนึ่งชอบกล่าววาทะโต้เถียงกัน

เราไม่สรรเสริญคนพวกนั้นผู้มีปัญญาน้อย

เพราะกิเลสเครื่องข้องที่เกิดจากการกล่าววาจาโต้เถียงกันนั้น

จะครอบงำคนพวกนั้น เพราะพวกเขา (เมื่อโต้เถียงกัน)

ย่อมทำจิตให้ไกลจากการปฏิบัติสมถะและวิปัสสนา

@เชิงอรรถ :

@๑ ดูเชิงอรรถที่ ๑ หน้า ๑๔๙ ในเล่มนี้

@๒ ธรรมที่ประณีต หมายถึงกถาวัตถุ ๑๐ ประการ (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๙๒/๑๙๕)

สาวกผู้มีปัญญาดี ฟังธรรมที่พระสุคตพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว

พิจารณาอาหารบิณฑบาต ที่อยู่อาศัย ที่นอนที่นั่ง น้ำใช้น้ำฉัน

และการซักผ้าสังฆาฏิที่สกปรกให้สะอาดแล้วจึงใช้สอยปัจจัย

เพราะฉะนั้น ภิกษุจึงไม่ควรเป็นผู้ยึดติดในสิ่งเหล่านี้

คือ อาหารบิณฑบาต ที่นอนที่นั่ง น้ำใช้น้ำฉัน

และการซักผ้าสังฆาฏิที่สกปรกให้สะอาดนี้

เหมือนหยาดน้ำไม่ติดบนใบบัว ฉะนั้น

ต่อไปนี้ เราจะบอกข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์แก่พวกเธอ

คือสาวกที่เป็นคฤหัสถ์ประพฤติอย่างไร

จึงยังประโยชน์ให้สำเร็จได้

จริงอยู่ สาวกที่ยังมีความหวงแหนในไร่นาเป็นต้น

ไม่สามารถที่จะบรรลุธรรมของภิกษุล้วนๆ ได้

สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ยกโทษในสัตว์ทุกจำพวก

ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังหวาดสะดุ้ง และที่มั่นคงในโลกแล้ว

ไม่พึงฆ่าเอง ไม่พึงใช้ให้ผู้อื่นฆ่า และไม่พึงอนุญาตให้ใครๆ ฆ่า

จากนั้น สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ รู้อยู่

ควรงดเว้นการถือเอาสิ่งของต่างๆ ในทุกหนทุกแห่ง ที่เจ้าของมิได้ให้

คือ ไม่พึงลักเอง ไม่พึงใช้ให้ผู้อื่นลัก และไม่พึงอนุญาตให้ใครๆ ลัก

พึงงดเว้นการถือเอาสิ่งของทั้งปวงที่เจ้าของมิได้ให้โดยเด็ดขาด

สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ ผู้เข้าใจชัดแจ้ง

ควรงดเว้นพฤติกรรมอันมิใช่พรหมจรรย์

เหมือนคนเดินหลีกหลุมถ่านเพลิงที่มีไฟลุกโชน ฉะนั้น

แต่เมื่อไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ได้

ก็ไม่ควรล่วงเกินภรรยาของผู้อื่น

สาวกผู้อยู่ในที่ประชุม หรือในที่สาธารณชน

และอยู่กับคนคนเดียว ไม่ควรพูดเท็จ

ไม่ควรใช้ให้ผู้อื่นพูดเท็จ และไม่ควรอนุญาตให้ใครๆ พูดเท็จ

ควรงดเว้นคำพูดที่ไม่เป็นจริงทั้งหมด

สาวกผู้เป็นคฤหัสถ์ไม่ควรประพฤติการดื่มน้ำเมา

ควรยินดีชอบใจธรรมคือการงดเว้นการดื่มน้ำเมานี้

ไม่ควรชักชวนผู้อื่นให้ดื่ม และไม่ควรอนุญาตให้ใครๆ ดื่ม

เพราะรู้ชัดถึงโทษของการดื่มน้ำเมานั้นว่า มีความเป็นบ้าในที่สุด

เพราะความเมานั่นเอง คนพาลทั้งหลายจึงทำบาปต่างๆ ได้

ทั้งยังชักชวนคนอื่นๆ ผู้ประมาทให้ทำอีกด้วย

สาวกที่เป็นคฤหัสถ์จึงควรงดเว้นการดื่มน้ำเมา

ที่ไม่เป็นบ่อเกิดแห่งความดี มีแต่ทำให้เป็นบ้า หลงลืม

ที่พวกคนปัญญาทรามชอบดื่มกันนี้

สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ไม่ควรฆ่าสัตว์ ไม่ควรลักทรัพย์

ไม่ควรพูดเท็จ ไม่ควรดื่มน้ำเมา

ควรงดเว้นจากเมถุนที่เป็นความประพฤติไม่ประเสริฐ

ไม่ควรบริโภคอาหารในเวลาวิกาลในเวลากลางคืน

ไม่ควรทัดทรงดอกไม้ ไม่ควรลูบไล้กายด้วยของหอม

ควรนอนบนเตียง บนพื้น หรือบนที่ที่ปูลาดไว้

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล

พระพุทธเจ้าผู้ถึงที่สุดแห่งทุกข์ทรงประกาศไว้ ๑-

และต่อไป สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ผู้มีใจเลื่อมใส

ควรเข้าจำอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ให้บริบูรณ์ดี

ทุกวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำแห่งปักษ์

และตลอดปาฏิหาริกปักษ์ ๒-

@เชิงอรรถ :

@๑ ข้อ ๔๐๓-๔๐๔ ดูเทียบ องฺ.ติก. (แปล) ๒๐/๗๑/๒๘๙-๒๙๐, องฺ.อฏฺฐก. (แปล) ๒๓/๔๓/๓๐๘

@๒ ปาฏิหาริกปักษ์ หมายถึงกำหนดเวลา ๕ เดือน คือ เดือน ๘ ต้นแห่งวันเข้าพรรษา, ๓ เดือนภายในพรรษา,

@เดือน ๑๒ (ขุ.สุ.อ. ๒/๔๐๕/๑๙๙)

อันดับต่อไป สาวกที่เป็นคฤหัสถ์ผู้เข้าจำอุโบสถแต่เช้า

มีจิตเลื่อมใส เบิกบานใจอยู่เนืองๆ มีปัญญาเข้าใจแจ้งชัด

ควรแจกจ่ายถวายข้าวน้ำแด่ภิกษุสงฆ์ตามสมควร

สาวกที่เป็นคฤหัสถ์นั้น

ควรบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาโดยชอบธรรม

ควรประกอบการค้าขายที่ชอบธรรม ๑-

เป็นผู้ไม่ประมาทประพฤติวัตรแห่งคฤหัสถ์นี้อยู่

ย่อมไปเกิดในหมู่เทพที่ชื่อว่าสยัมปภา ๒-

ธัมมิกสูตรที่ ๑๔ จบ

จูฬวรรคที่ ๒ จบ

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. รตนสูตร ๒. อามคันธสูตร

๓. หิริสูตร ๔. มงคลสูตร

๕. สูจิโลมสูตร ๖. ธัมมจริยสูตร

๗. พราหมณธัมมิกสูตร ๘. นาวาสูตร

๙. กิงสีลสูตร ๑๐. อุฏฐานสูตร

๑๑. ราหุลสูตร ๑๒. วังคีสสูตร

๑๓. สัมมาปริพพาชนียสูตร ๑๔. ธัมมิกสูตร

@เชิงอรรถ :

@๑ การค้าขายที่ชอบธรรม หมายถึงการค้าขายที่เว้นจากการค้าที่ไม่ชอบธรรม ๕ อย่าง คือ (๑) สัตถวณิชชา

@(ค้าขายอาวุธ) (๒) สัตตวณิชชา (ค้าขายมนุษย์) (๓) มังสวณิชชา (ค้าขายเนื้อสัตว์) (๔) มัชชวณิชชา

@(ค้าขายน้ำเมา) (๕) วิสวณิชชา (ค้าขายยาพิษ) (ขุ.สุ.อ. ๒/๔๐๗/๒๐๐)

@๒ สยัมปภา หมายถึงหมู่เทวดาที่มีแสงสว่างในตัว มีอยู่ในสวรรค์ทั้ง ๖ ชั้น (ขุ.สุ.อ. ๒/๔๐๗/๒๐๐)