วัตถุกถา

๕. ปารายนวรรค

หมวดว่าด้วยธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

วัตถุกถา ๑-

พราหมณ์พาวรีส่งศิษย์ไปทูลถามปัญหา

เรื่องพราหมณ์พาวรีผู้เรียนจบมนตร์

ปรารถนาความเป็นผู้ไม่มีกังวล

จึงเดินทางออกจากแคว้นโกศลอันรื่นรมย์

ไปสู่ทักขิณาปถชนบท

ท่านอาศัยอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวรี

อันเป็นพรมแดนแคว้นอัสสกะและแคว้นมุฬกะต่อกัน

(เลี้ยงชีพ) อยู่ด้วยการเที่ยวภิกษาและผลไม้

เพราะอาศัยพราหมณ์นั้นนั่นเอง

หมู่บ้านจึงได้เจริญไพบูลย์

ท่านได้ประกอบพิธีมหายัญขึ้น

ด้วยรายได้ที่เกิดจากหมู่บ้านนั้น

ท่านบูชาพิธีมหายัญเสร็จแล้ว ก็กลับเข้าอาศรม

เมื่อท่านกลับเข้าอาศรมแล้ว

พราหมณ์อีกคนหนึ่งก็เดินทางมาถึง

พราหมณ์ที่มาพบนั้น มีเท้าเดินเสียดสีกัน

ท่าทางน่ากลัวมีฟันเขลอะ

ศีรษะเกลือกกลั้วด้วยสิ่งสกปรก

เข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้ว

ขอทรัพย์ ๕๐๐ กหาปณะ

@เชิงอรรถ :

@๑ ดูเทียบ ขุ.จู. (แปล) ๓๐/๑-๕๖/๑-๑๐

พราหมณ์พาวรีเห็นเขานั้นแล้วก็เชิญให้นั่ง

ไต่ถามถึงความสุขความสบาย จึงกล่าวคำนี้ว่า

สิ่งของที่ควรให้ซึ่งเป็นของเราทั้งหมด

เราบริจาคไปแล้ว พราหมณ์เอ๋ย

ท่านจงเชื่อเราเถิด เราไม่มีทรัพย์ ๕๐๐ เลย

(ปังกทันตพราหมณ์กล่าวว่า)

ถ้าเมื่อเราขอ ท่านไม่ให้สิ่งที่มีอยู่

ในวันที่ ๗ ขอให้ศีรษะท่านแตกเป็น ๗ เสี่ยง

พราหมณ์นั้นเป็นคนโกหก

แสดงท่าทาง(หลอกลวง)กล่าวคำทำให้น่ากลัว

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำพูดของเขาแล้วก็เป็นทุกข์

(พราหมณ์พาวรี) ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว

ไม่บริโภคอาหาร ซูบผอม

เมื่อท่านมีความคิดอย่างนั้น ใจก็ไม่ยินดีในฌาน

เทวดา ๑- ผู้ปรารถนาประโยชน์

เห็นพราหมณ์พาวรีหวาดกลัว เป็นทุกข์อยู่

จึงเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวคำนี้ว่า

พราหมณ์ผู้ต้องการทรัพย์นั้น เป็นคนโกหก

เขาไม่รู้จักศีรษะ ไม่มีความรู้เรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

พราหมณ์พาวรีคิดว่า เทวดาผู้เจริญนี้คงจะรู้

(จึงกล่าวไปว่า) ข้าพเจ้าขอถามเรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

@เชิงอรรถ :

@๑ เทวดา ผู้สิงสถิตอยู่ในอาศรมของพราหมณ์พาวรี (ขุ.สุ.อ. ๒/๙๙๓/๔๒๙)

ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

ข้าพเจ้าขอฟังคำตอบของท่าน

(เทวดากล่าวว่า)

แม้ข้าพเจ้าก็ไม่รู้จักเรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ข้าพเจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนี้

เรื่องศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

เป็นวิสัยของพระชินเจ้าเท่านั้น

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

เทวดา ก็ใครเล่าในปฐพีมณฑลนี้

รู้จักเรื่องศีรษะและธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป

ขอท่านจงบอกผู้นั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

(เทวดากล่าวว่า)

พระโอรสของเจ้าศากยะ

เป็นเชื้อพระวงศ์ของพระเจ้าโอกกากะ

เสด็จออกผนวชจากกรุงกบิลพัสดุ์

ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก เป็นผู้ก่อความสว่างไสว

(เทวดากล่าวว่า)

พราหมณ์ เจ้าศากยบุตรพระองค์นั้น

เป็นพระสัมพุทธเจ้า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

บรรลุกำลังแห่งอภิญญาทั้งหมดแล้ว

มีพระจักษุในธรรมทั้งปวง

ทรงถึงธรรมเป็นที่สิ้นกรรมทุกอย่าง

ทรงน้อมพระทัยไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระพุทธเจ้าในโลก

มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรม

ท่านจงไปทูลถามพระองค์เถิด

พระองค์จักตรัสตอบปัญหานั้นแก่ท่านได้

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า พระสัมพุทธเจ้า

ก็มีความเบิกบานใจ

มีความโศกเบาบางและได้รับปีติเปี่ยมล้น

พราหมณ์พาวรีนั้นดีใจ เบิกบานใจ

เกิดความปลาบปลื้มใจ

จึงไต่ถามเทวดาถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

(และประกาศว่า) พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์โลก

ประทับอยู่ ณ ที่ไหน จะเป็นบ้าน นิคม หรือชนบทใดก็ตาม

พวกเราพึงไปนมัสการพระสัมพุทธเจ้า

ผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

(เทวดากล่าวว่า)

เจ้าศากยบุตรพระองค์นั้น ทรงชนะมาร

มีพระปัญญากว้างขวาง มีพระปัญญาล้ำเลิศแผ่ไพศาลยิ่ง

ทรงปราศจากธุระ ไม่มีอาสวะ

ทรงเป็นผู้รู้แจ้งเรื่องศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ทรงเป็นผู้องอาจกว่านรชน

ประทับอยู่ ณ มณเฑียรสถานของชนชาวโกศล เขตกรุงสาวัตถี

ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้เรียกพราหมณ์ทั้งหลาย

ผู้เป็นศิษย์ ซึ่งเรียนจบมนตร์มากล่าวว่า

มาณพทั้งหลาย มานี่เถิด เราจักบอก

ขอพวกเธอจงฟังคำของเรา

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ความที่พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดปรากฏเนืองๆ ในโลก

นั่นหาได้ยาก

วันนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ปรากฏพระนามว่า พระสัมพุทธเจ้า

เธอทั้งหลายจงรีบไปกรุงสาวัตถี เข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

ผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

(มาณพทั้งหลายถามว่า)

ข้าแต่พราหมณ์ ถ้าข้าพเจ้าทั้งหลายพบแล้ว

จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นพระพุทธเจ้า

ขอท่านจงบอกวิธีที่จะรู้จักพระองค์

แก่พวกข้าพเจ้าผู้ไม่รู้ด้วยเถิด

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ก็ลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ

อันมาแล้วในมนตร์ทั้งหลาย

ท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งครบถ้วนโดยลำดับว่า

บุคคลใดมีลักษณะมหาบุรุษเหล่านั้นอยู่ในตัว

บุคคลนั้นมีคติเป็น ๒ อย่างเท่านั้น

มิได้มีคติเป็นที่ ๓ เลย

คือ ถ้าบุคคลนั้นอยู่ครองเรือนจะพึงครอบครองแผ่นดินนี้

ย่อมปกครองโดยธรรม โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

แต่ถ้าบุคคลนั้นออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

จะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

มีกิเลสดุจเครื่องปิดบัง ๑- อันเปิดแล้ว

พวกเธอจงทูลถามด้วยใจเท่านั้น

ถึงชาติ โคตร ลักษณะ

มนตร์ ศิษย์คนอื่นๆ

ศีรษะ และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ถ้าบุคคลนั้นเป็นพระพุทธเจ้า

ผู้มีปกติเห็นธรรมหาเครื่องกางกั้นมิได้

เมื่อพวกเธอถามปัญหาด้วยใจแล้ว

ก็จักทรงวิสัชนาด้วยพระวาจา

ครั้นได้ฟังคำของพราหมณ์พาวรีแล้ว

พราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นศิษย์ คือ (๑) อชิตะ

(๒) ติสสเมตเตยยะ (๓) ปุณณกะ (๔) เมตตคู

(๕) โธตกะ (๖) อุปสีวะ (๗) นันทะ (๘) เหมกะ

(๙) โตเทยยะ (๑๐) กัปปะ (๑๑) ชตุกัณณิ ผู้เป็นบัณฑิต

(๑๒) ภัทราวุธ (๑๓) อุทัย (๑๔) โปสาละ

(๑๕) โมฆราช ผู้มีปัญญา (๑๖) ปิงคิยะ ผู้เป็นมหาฤๅษี

พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์ ๑๖ คนนั้น

แต่ละคนเป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ

มีชื่อปรากฏแก่ชาวโลกทั่วไป

เป็นผู้บำเพ็ญฌาน ยินดีในฌาน

@เชิงอรรถ :

@๑ กิเลสดุจเครื่องปิดบัง มี ๕ อย่าง คือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต และอวิชชา (ขุ.จู. (แปล) ๓๐/๑๑๘/๓๘๕)

เป็นผู้ทรงปัญญาปราดเปรื่อง

เคยอบรมวาสนาแต่ชาติปางก่อน ๑- ทั้งนั้น

ทุกคนเกล้าชฎาและครองหนังเสือ

อภิวาทพราหมณ์พาวรีและทำประทักษิณแล้ว

ต่างออกเดินทาง มุ่งหน้าไปทางทิศอุดร

สู่สถานเป็นที่ตั้งแคว้นอุฬกะ เมืองมาหิสสติในกาลนั้น

กรุงอุชเชนี เมืองโคนัทธะ เมืองเวทิสา เมืองวนสวหยะ ๒-

กรุงโกสัมพี เมืองสาเกต กรุงสาวัตถีอันอุดม

เมืองเสตัพยะ กรุงกบิลพัสดุ์ กรุงกุสินารา

กรุงปาวา โภคนคร กรุงเวสาลี แคว้นมคธ

และปาสาณกเจดีย์อันรื่นรมย์ น่ารื่นเริงใจ

พราหมณ์เหล่านั้นรีบขึ้นสู่ภูเขา

เหมือนคนกระหายน้ำ รีบหาน้ำเย็นดื่ม

เหมือนพ่อค้าได้ลาภใหญ่มาครอง

และเหมือนคนถูกความร้อนแผดเผารีบหาร่มเงา ฉะนั้น

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม

ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่

ประหนึ่งว่าราชสีห์บันลือสีหนาทอยู่ในป่า

@เชิงอรรถ :

@๑ มาณพ ๑๖ คนนี้ได้เคยบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ แล้วอบรมจิตเพื่อเป็นบุญ

@วาสนาที่จะติดตามตัวไป (ขุ.สุ.อ. ๒/๑๐๑๓-๑๐๑๘/๔๓๐)

@๒ วนสวหยะ มีชื่อ ๒ ชื่อ คือ (๑) ปวนนคร (๒) วนสาวัตถี (ขุ.สุ.อ. ๒/๑๐๑๓-๑๐๑๘/๔๓๐)

อชิตมาณพได้เห็นพระพุทธเจ้า

ผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์อันมีรัศมีเจิดจ้า

และดุจดวงจันทร์เต็มดวงในวันเพ็ญ ฉะนั้น

ลำดับนั้น อชิตมาณพยืนอยู่ ณ ที่สมควร

รื่นเริงใจเพราะได้เห็นอนุพยัญชนะ

บริบูรณ์ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค

จึงได้ทูลถามปัญหาด้วยใจว่า

(อชิตมาณพทูลถามปัญหาทางใจว่า)

ขอพระองค์ตรัสระบุให้แน่ชัด

ถึงชาติ โคตรพร้อมด้วยลักษณะ

ขอจงตรัสบอกความสำเร็จในมนตร์ทั้งหลายว่า

พราหมณ์สอนมาณพเท่าไร

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

พราหมณ์นั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี

ชื่อพาวรีโดยโคตร มีลักษณะ ๓ อย่างอยู่ในตัว

เป็นผู้เรียนจบไตรเพท

พราหมณ์พาวรีนั้นถึงความสำเร็จ

ในลักษณะมนตร์ และประวัติศาสตร์ ๑-

พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ ๒- และเกฏุภศาสตร์ ๓-

@เชิงอรรถ :

@๑ ประวัติศาสตร์ คือ พงศาวดารเล่าเรื่องเก่าๆ มักจะมีคำว่า สิ่งนี้ได้เป็นมาอย่างนี้

@๒ นิฆัณฑุศาสตร์ คัมภีร์ประเภทศัพท์มูลวิทยา (Etymology) คลังศัพท์ (lexicon) หรือภิธานศัพท์ (Glossary)

@ที่รวบรวมคำศัพท์ ในพระเวทซึ่งเป็นคำยาก หรือคำที่เลิกใช้แล้ว นำมาอธิบายความหมายเป็นส่วนหนึ่ง

@ของนิรุกติ ซึ่งเป็น ๑ ในเวทางคศาสตร์ ๖ ของศาสนาพราหมณ์ (ที.สี.อ. ๑/๒๕๖/๒๒๒, ขุ.จู.อ. ๑๕/๑๔)

@๓ เกฏุภศาสตร์ คัมภีร์ว่าด้วยกฎเกณฑ์การใช้ถ้อยคำให้เหมาะสมแก่การประกอบพิธีกรรมต่างๆ เป็นส่วน

@หนึ่งของกัลปะ ซึ่งเป็น ๑ ในเวทางคศาสตร์ ๖ ของศาสนาพราหมณ์ (ที.สี.อ. ๑/๒๕๖/๒๒๒, ขุ.จู.อ. ๑๕/๑๔)

ชื่อว่าถึงความสำเร็จในหลักธรรมของตน

กล่าวสอนมนตร์แก่ศิษย์จำนวน ๕๐๐ คน

(อชิตมาณพทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ตัดตัณหาเสียได้

ขอพระองค์จงทรงประกาศความเด่นชัด

แห่งลักษณะของพราหมณ์พาวรี

อย่าให้พวกข้าพระองค์มีความสงสัยเลย

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

พราหมณ์นั้นย่อมใช้ลิ้นปิดหน้าได้

มีอุณาโลมอยู่ระหว่างคิ้ว

มีคุยหฐานซ่อนอยู่ในฝัก

มาณพ เธอจงรู้อย่างนี้เถิด

ชนทั้งปวงไม่ได้ยินใครถามปัญหาอะไร

ได้ยินแต่ปัญหาที่พระพุทธเจ้าทรงตอบ

ก็ปลาบปลื้มใจประนมอัญชลีแล้วพากันคิดไปต่างๆ ว่า

ใครหนอ เป็นเทพ เป็นพระพรหม

หรือเป็นพระอินทร์ผู้สุชัมบดี เมื่อถามปัญหาด้วยใจ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหานั้นกับใครเล่า

(อชิตมาณพกราบทูลว่า)

พราหมณ์พาวรีถามเรื่องศีรษะ

และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

ขอพระองค์ตรัสตอบปัญหานั้น

กำจัดความสงสัยของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เธอจงรู้เถิดว่า อวิชชาเป็นศีรษะ

วิชชาที่ประกอบด้วยสัทธา สติ สมาธิ ฉันทะ

และวิริยะ เป็นธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ลำดับนั้น อชิตมาณพมีความปลาบปลื้มใจมากล้น สนับสนุนแล้ว

ทำหนังเสือเฉวียงบ่า ซบศีรษะลงแทบพระยุคลบาท

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุ

พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยเหล่าศิษย์มีจิตเบิกบาน ดีใจ

ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระองค์

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า)

ขอพราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยเหล่าศิษย์

จงมีความสุข และแม้เธอเองก็ขอให้มีความสุข

มีชีวิตอยู่ยืนนานเถิด มาณพ

เราให้โอกาสแก่พราหมณ์พาวรี

แก่เธอและมาณพทั้งหมดถามข้อสงสัยทั้งปวง

พวกเธอปรารถนาจะถามปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็จงถามเถิด

อชิตมาณพได้รับโอกาสจากพระสัมพุทธเจ้าแล้ว

นั่งประคองอัญชลี ทูลถามปฐมปัญหากับพระตถาคต

ณ ปาสาณกเจดีย์นั้น

วัตถุกถา จบ