บรรดาคำเหล่านั้น คำทั้งหลายว่า ก็ข้อปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ได้ลาภเป็นอย่างหนึ่ง ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงนิพพานเป็นอย่างหนึ่ง (อญฺญา หิ ลาภูปนิสา อญฺญา นิพพานคามินี) ความว่า ชื่อว่าข้อปฏิบัติอันเข้าไปอาศัยลาภนี้เป็นอย่างอื่นแล ข้อปฏิบัติอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานเป็นอย่างอื่น (เป็นคนละอย่าง) จริงอยู่ อันภิกษุผู้จะให้ลาภเกิดขึ้น ควรทำอกุศลกรรมหน่อยหนึ่ง การคดกายเป็นต้น น่าที่เธอจะพึงทำ ด้วยว่า ในกาลใด ภิกษุทำการคดบางอย่างบรรดาคดกายเป็นต้น ในกาลนั้น ลาภย่อมเกิดขึ้น ก็เมื่อภิกษุหย่อนมือลงตรงๆ ในถาดข้าวปายาส ไม่ทำให้งอแล้วยกขึ้น มือเป็นแต่เพียงเปื้อนเท่านั้น แต่เมื่อหย่อนลง ทำให้งอแล้วยกขึ้น มือย่อมช้อนก้อนข้าวปายาสออกมาได้แท้ ลาภและสักการะย่อมเกิดขึ้นในคราวทำการคดกายเป็นต้นอย่างนี้ นี้จัดเป็นข้อปฏิบัติอันเข้าไปอาศัยลาภที่ไม่ชอบธรรม แต่ลาภที่เกิดขึ้นด้วยเหตุเห็นปานนี้ คือการถึงพร้อมด้วยอุปธิ การทรงไว้ซึ่งจีวร (การครองจีวร) ความเป็นพหูสูต ความมีบริวาร การอยู่ป่า ชื่อว่าประกอบด้วยธรรม ก็ภิกษุผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพาน พึงละการคดกายเป็นต้นเสีย อันภิกษุผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพาน ไม่ใช่คนบอดเป็นเหมือนคนบอด ไม่ใช่คนใบ้เป็นเหมือนคนใบ้ ไม่ใช่คนหนวกเป็นเหมือนคนหนวก จึงควร การเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จึงควร

คำว่า เอวเมตํ เป็นต้น ความว่า ภิกษุชื่อว่าเป็นสาวก เพราะอรรถว่าเกิดในที่สุดแห่งการฟัง หรือเพราะความหมายว่าฟังโอวาทและอนุสาสนีของท่านผู้ชื่อว่าพุทธเจ้า เพราะความหมายว่าตรัสรู้สังขตธรรมแลอสังขตธรรมทั้งหมด ทราบข้อปฏิบัติเป็นเครื่องยังลาภให้เกิดขึ้น และข้อปฏิบัติยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานนั้น อย่างนี้แล้ว ไม่พึงเพลิดเพลินสักการะคือปัจจัย ๔ อันไม่ชอบธรรม คือไม่พึงห้ามสักการะอันชอบธรรมนั้นนั่นแล พึงเพิ่มพูนวิเวก มีกายวิเวกเป็นต้น

บรรดาวิเวกเหล่านั้น ความเป็นผู้มีกายโดดเดี่ยว ชื่อว่ากายวิเวก, สมาบัติ ๔ ประการ ชื่อว่าจิตตวิเวก, พระนิพพาน ชื่อว่าอุปธิวิเวก

บรรดาวิเวกเหล่านั้น กายวิเวก ย่อมบรรเทาความคลุกคลีด้วยหมู่, จิตตวิเวก ย่อมบรรเทาความหมักหมมด้วยกิเลส, อุปธิวิเวกย่อมบรรเทาความเกี่ยวข้องด้วยสังขาร. กายวิเวกย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตวิเวก จิตตวิเวกย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปธิวิเวก

เล่มที่ ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต๑,๙๕๗

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “๕. พาลวรรค”