Idāni yoniso manasikārassa ānubhāvaṃ dassetuṃ "yoniso bhikkhave bhikkhu manasi karonto akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī"ti vuttaṃ. Tattha yoniso manasi karontoti "idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhanirodho ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccan"ti catūsu ariyasaccesu yonisomanasikāraṃ pavattento.

Tatrāyaṃ atthavibhāvanā:- yadipi idaṃ suttaṃ avisesena sekkhapuggalavasena āgataṃ, catumaggasādhāraṇavasena pana saṅkhepeneva kammaṭṭhānaṃ kathayissāma. Yo catusaccakammaṭṭhāniko yogāvacaro "taṇhāvajjā tebhūmakā khandhā dukkhaṃ, taṇhā dukkhasamudayo ubhinnaṃ appavatti nirodho, nirodhasampāpako maggo"ti evaṃ pubbe eva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno, so aparena samayena vipassanāmaggaṃ samāruḷho samāno tebhūmake khandhe "idaṃ dukkhan"ti yoniso manasikaroti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca, vipassanā hi idha manasikārasīsena vuttā. Yā panāyantassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimabhavikā taṇhā, ayaṃ dukkhasamudayoti yoniso manasikaroti. Yasmā pana idaṃ dukkhaṃ ayañca samudayo idaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhanti nappavattanti, tasmā yadidaṃ nibbānaṃ nāma, ayaṃ dukkhanirodhoti yoniso manasikaroti. Nirodhasampāpakaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ

Tatrāyaṃ upāyo:- abhiniveso nāma khandhe hoti, na vivaṭṭe, tasmā ayamattho:- "imasmiṃ kāye paṭhavīdhātu āpodhātū"tiādinā nayena cattāri mahābhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā "ayaṃ rūpakkhandho"ti vavatthapeti, taṃ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasikadhamme "ime cattāro arūpakkhandhā"ti vavatthapeti, tato "ime pañcakkhandhā dukkhan"ti vavatthapeti, te pana saṅkhepato nāmañca rūpañceti dve bhāgā honti, idañca nāmarūpaṃ sahetu sappaccayaṃ uppajjati, tassa ayaṃ avijjābhavataṇhādiko hetu, ayaṃ āhārādiko paccayoti hetupaccaye vavatthapeti. So tesaṃ paccayānañca paccayuppannānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṃ vavatthapetvā "ime dhammā ahutvā bhavanti hutvā nirujjhanti, tasmā aniccā"ti aniccalakkhaṇaṃ āropeti, "udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhā"ti dukkhalakkhaṇaṃ āropeti, "avasavattanato anattā"ti anattalakkhaṇaṃ āropeti.

เล่มที่ ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต๒,๗๗๙

ที่มาและฉบับอื่นของ “๖. เสขสูตร ที่ ๑”